Đặt vấn đề Những biến chuyển to lớn trong quan hệ quốc tế cũng tạo ra sự biến chuyển cho các mối quan hệ khu vực. Xu thế cạnh cạnh chiến lược giữa Mỹ và Liên Xô trong cục diện Chiến tranh Lạnh ngày càng nóng hơn và cùng với đó là sự ấm dần lên của quan hệ Mỹ - Trung và sự lạnh nhạt trong quan hệ Trung Xô. Bối cảnh này không chỉ chi phối các nước lớn mà còn tác động không nhỏ đến Việt Nam, Campuchia hay khối nước Đông Dương nói chung. Việc Mỹ và Trung Quốc hợp tác để loại bỏ ảnh hưởng của Liên Xô tại Đông Nam Á khiến cho tình hình khu vực ngày càng phức tạp.
Trong bối cảnh đó, một nước Việt Nam thống nhất khiến cả Mỹ và Trung Quốc quan ngại, nhất là trong bối cảnh quan hệ giữa Việt Nam và Liên Xô có những bước phát triển mới. Trong tình thế đó, địa vị của cả Mỹ lẫn Trung Quốc có khả năng suy giảm và lợi ích hai nước có khả năng bị thu hẹp tại khu vực Đông Nam Á. Vì thế, Khmer Đỏ đã trở thành con bài của họ nhằm ngăn cản ảnh hưởng của Liên Xô tại khu vực và làm suy yếu Việt Nam. Sự ủng hộ của Trung Quốc và Mỹ cho Khmer Đỏ là hậu thuẫn chính trị to lớn, giúp Khmer Đỏ tăng cường chống phá, tấn công vào các tỉnh ở biên giới của Việt Nam ngay sau khi cuộc kháng chiến chống Mỹ kết thúc.
Chính sự thay đổi về cân bằng lực lượng trong tam giác chiến lược Mỹ - Trung – Xô; sự thay đổi trong quan hệ Việt – Trung từ hữu nghị chuyển sang đối đầu, rồi bùng nổ chiến tranh; sự cải thiện mối quan hệ Trung Quốc – Campuchia từ lỏng lẻo chuyển sang hợp tác chặt chẽ; sự hậu thuẫn của Trung Quốc cho lực lượng phản động ở Campuchia. Điều này làm cho Đông Nam Á mà đặc biệt là Đông Dương nổi lên là một điểm nóng quốc tế trong nửa cuối thập niên 70 đến kết thúc Chiến tranh Lạnh. Nơi đây trở thành tiếp điểm chiến lược, điểm nóng cạnh trạnh của các nước lớn. Trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ cứu nước chứng kiến tình đoàn kết sâu sắc giữa ba nước trên bán đảo Đông Dương là Việt Nam – Lào – Campuchia cùng chống kẻ thù chung, bẻo vệ độc lập dân tộc trước hiểm họa ngoại xâm.
Tình đoàn kết đó được kết tinh qua một chặng đường lịch sử lâu dài từ cuộc kháng chiến chống Pháp đến kháng chiến chống Mỹ, cùng với những yếu tố về địa lý, văn hóa xã hội tương đồng đã tạo nên sự gắn kết tự nhiên và bền chặt giữa nhân dân ba nước. Tuy nhiên, kể từ sau chiến tranh Việt Nam trước sự tác động của tình hình quốc tế và khu vực đã xuất hiện nguy cơ chia rẽ lớn trong quan hệ giữa ba nước. Các thế lực thù địch đã bị kích động, cực đoan hóa chủ nghĩa dân tộc, lợi dụng các vấn đề lịch sử, biên giới để thổi bùng xung đột gây ra sự chia rẽ lớn đối với ba dân tộc. Quan hệ giữa ba dân tộc Đông Dương đứng trước nguy cơ lớn phải đối mặt đó chính là vấn đề Campuchia bị quốc tế hóa cao độ.
Đây không còn là một vấn đề mang tính quốc gia hay khu vực nữa mà nó đã trở thành một vấn đề mang tính quốc tế, tạo ra sự cọ xát chiến lược, xung đột lợi ích và bị các cường quốc lớn như Mỹ, Liên Xô, Trung Quốc lợi dụng để thực hiện những ý đồ riêng của mình. Do vậy, quan hệ giữa ba nước Đông Dương bị đặt trước một thử thách lớn mang tên vấn đề Campuchia bị quốc tế hóa cao độ. Từ đây, quan hệ ba nước 3 vận động xoay quanh vấn đề này cùng với sự can dự của các cường quốc bên ngoài khu vực và các thành viên ASEAN bên trong khu vực. Sự can dự, tác động của các nước ASEAN, các cường quốc bên ngoài khu vực như Liên Xô, Mỹ và đặc biệt là Trung Quốc đã tác động mạnh mẽ, chi phối mối quan hệ giữa ba nước Đông Dương từ nửa cuối thập niên 70 của thế kỷ XX đến khi Chiến tranh Lạnh chấm dứt.
Sự can dự của Trung Quốc là mạnh mẽ hơn cả với những mưu đồ và lợi ích to lớn tại khu vực, ảnh hưởng sâu sắc nhất đến quan hệ giữa các nước. Do vậy, ngay từ khi mới hình thành, vấn đề Campuchia đã mang tính chất quốc tế cao độ, không chỉ gắn liền với các biến đổi sâu sắc ở khu vực và trên thế giới, mà còn gắn liền với lợi ích và chiến lược của các nước lớn ở khu vực. Chính chiến lược và các tính toán sách lược của các nước lớn, đặc biệt là của Trung Quốc, đã trở thành một nguyên nhân quan trọng dẫn tới việc hình thành nên vấn đề Campuchia. Còn Mỹ, Liên Xô và các nước ASEAN cũng có ít nhiều lợi ích liên quan nên những dính líu trực tiếp hay gián tiếp là điều không thể tránh khỏi.
Điều này đã tạo nên tình trạng căng thẳng, phức tạp hơn một thập niên đến khi chấm dứt Chiến tranh Lạnh. Qua sự can dự của các cường quốc ảnh hưởng đến quan hệ ba nước Đông Dương chúng ta cũng có thể thấy được một số đặc điểm, ưu tiên chiến lược của các quốc gia, các cường quốc trong giai đoạn này. Hơn nữa, cũng sẽ thấy rõ hơn những tác động từ vấn đề Campuchia và Việt Nam là một nước bị cuốn vào vòng xoáy đó. Khái quát bối cảnh quốc tế khu vực thập niên 70 – 80 của thế kỷ XX 2.
Bối cảnh quốc tế thập niên 70 – 80 của thế kỷ XX Điểm nổi bật trong các mối quan hệ quốc tế vào những năm 60, 70 của thế kỉ XX là sự hình thành quan hệ tam giác Mỹ – Trung – Xô, ba nước được xem là cường quốc và là trung tâm vận động của các mối quan hệ quốc tế trong thời kì này. Đầu tiên, quan hệ tam giác được hiểu là “Sự tương tác giữa ba chủ thể, có cùng chung một mối quan tâm, trong một không gian và thời gian xác định”. Quá trình hình thành quan hệ tam giác giữa ba nước xuất hiện từ năm 1965, khi Mĩ quyết định leo thang chiến tranh ở Việt Nam và gửi quân đội trực tiếp tham gia. Trong khi đó, Liên Xô và Trung Quốc có nghĩa vụ và trách nhiệm đồng minh xã hội chủ nghĩa giúp Việt Nam kháng chiến; tuy Xô – Trung có mâu thuẫn ngày càng sâu sắc, nhưng đồng thời lại có quyền lợi chung trong việc giúp Việt Nam kháng chiến chống Mỹ.
Về quan hệ Mỹ – Xô, quan hệ Việt Nam – Liên Xô từ năm 1965 khi Brêgiơnhép lên cầm quyền ở Liên Xô đã có sự thay đổi rõ rệt theo chiều hướng tích cực. Trong lúc Mỹ sa lầy ở chiến tranh Việt Nam, thì Liên Xô đã tranh thủ tập trung xây dựng và tạo thế cân bằng với Mỹ về chiến lược. Liên Xô đặt ra nhiệm vụ giúp Việt Nam đánh Mỹ để qua đó kiềm chế Mỹ, góp phần làm cho Mỹ suy yếu, tạo điều kiện cho Liên Xô vươn lên cân bằng với Mỹ. Liên 4 Xô giúp Việt Nam vì lợi ích chiến lược đồng thời cũng là một nghĩa vụ đối với đồng minh xã hội chủ nghĩa.
Giúp Việt Nam, vị trí của Liên Xô trong phong trào cách mạng thế giới được nâng lên và cũng để bác bỏ mưu toan của Trung Quốc dùng vấn đề giúp Việt Nam để hạ bệ Liên Xô. Liên Xô “Mong muốn thông qua cuộc chiến tranh này thực hiện những mục đích đối ngoại có tính toàn cầu, chiến lược của mình”. Trong tình huống “Mỹ chơi con bài Trung Quốc” và Trung – Mỹ bắt tay nhau, lợi ích của Liên Xô là tranh thủ khó khăn của Mĩ ở Việt Nam, tranh thủ những nhân nhượng của Mỹ trong vấn đề châu Âu và quan hệ tay đôi, kể cả quan hệ kinh tế – thương mại, khoa học – kĩ thuật, để kiềm chế Trung Quốc, bằng mọi cách phá ý đồ của Trung Quốc xác lập thế hòa hoãn tay ba, khẳng định vai trò tay đôi Xô – Mỹ trong việc giải quyết các cuộc việc thế giới mà trước mắt là vấn đề Việt Nam. Liên Xô thừa nhận: “Đây là một thành tích lớn trong hoạt động riêng của Nixon – Kissinger.
Không những thế, nó còn mở màn cho “ngoại giao ba bên” (Mỹ – Liên Xô – Trung Quốc), chứ không còn ngoại giao song phương như trước. Nhằm thực hiện hóa những yêu cầu chiến lược quan trọng nêu trên, Liên Xô tăng cường các hoạt động trung gian. Tháng 4/1972, Liên Xô gợi ý Việt Nam gây sức ép “buộc Mĩ phải rút hết trước bầu cử Tổng thống Mỹ, còn các vấn đề chính trị, tiếp tục đấu tranh đòi giải quyết theo lập trường của ta” (Vụ Liên Xô, Bộ Ngoại giao, 1985, tr. Nhưng thực tế, Liên Xô đang muốn xích lại gần hơn với Mỹ, nhằm khẳng định vị thế của mình trên trường quốc tế, đồng thời muốn có lợi thế trong giải quyết mâu thuẫn Xô – Trung.
Khi Mĩ khởi động lại quan hệ với Liên Xô (giữa năm 1972), Liên Xô đã kịp thời nắm lấy cơ hội một cách tích cực. Mục tiêu chiến lược của Liên Xô là ngăn chặn ảnh hưởng của Trung Quốc ở Đông Nam Á, đẩy mạnh vị thế của mình ở Thái Bình Dương. Việc Mỹ rút quân khỏi Việt Nam nói riêng và Đông Nam Á nói chung đã làm giảm uy tín của Mỹ trên trường quốc tế, nhưng lại góp phần giúp Liên Xô đạt được mục tiêu. Mối quan hệ tốt đẹp giữa Việt – Xô kéo dài suốt thập niên 70 cũng là một trong những nguyên nhân góp phần thúc đẩy Mỹ – Trung xích lại gần nhau trong các vấn đề quốc tế và khu vực.
Đó cũng có thể là một trong những nguyên nhân sâu xa dẫn đến cuộc chiến tranh Việt – Trung năm 1979. Tóm lại, một trong những yếu tố dẫn đến chiến tranh mâu thuẫn về quyền lợi của các nước lớn, tiêu biểu là Mỹ – Xô – Trung trong vấn đề Đông Dương. Cả ba nước trên đều muốn đặt vị trí ảnh hưởng của mình trên bán đảo Đông Dương, do đó việc ủng hộ Việt Nam đánh Mỹ của Liên Xô và Trung Quốc là nhằm phục vụ cho những mưu đồ riêng của mình. Trong quá trình giúp đỡ Việt Nam, sự toan tính của họ đã làm cho những mâu thuẫn vốn có từ trước càng trở nên sâu sắc.
Việt Nam vẫn duy trì đường lối độc lập, tự chủ, tiếp nhận sự giúp đỡ nhưng không phụ thuộc, điều này làm cho Trung Quốc không hài lòng.