Luận án tiến sĩ ý thức về chủ quyền và lợi ích quốc gia của một số nhà cải cách ở khu vực đông á nửa cuối thế kỷ xix đầu thế kỷ xx

Luận án tiến sĩ nghiên cứu ý thức về chủ quyền và lợi ích quốc gia của một số nhà cải cách ở khu vực đông á nửa cuối thế kỷ, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng

• Tác giả: Nguyễn Tiến Dũng
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Văn Kim
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch sử
• Đề tài: Ý Thức Về Chủ Quyền Và Lợi Ích Quốc Gia Của Một Số Nhà Cải Cách Ở Khu Vực Đông Á Nửa Cuối Thế Kỷ XIX - Đầu Thế Kỷ XX
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Các nguồn tư liệu chính sử, biên niên sử, trước tác, hồi ký, …
• 1.1.2. Các công trình nghiên cứu
• 1.1.2.1. Tình hình nghiên cứu về phong trào cải cách ở Việt Nam
• 1.1.2.2. Tình hình nghiên cứu về phong trào cải cách Thái Lan
• 1.1.2.3. Các thành tựu nghiên cứu về phong trào cải cách ở Nhật Bản
• 1.1.2.4. Tình hình nghiên cứu về phong trào cải cách ở Trung Quốc
• 1.2. Những vấn đề luận án cần giải quyết
• 1.2.1. Những nội dung kế thừa từ các công trình đã công bố
• 1.2.2. Những nội dung mới cần giải quyết trong luận án
• 2. Chương 2: ĐÔNG Á TRƯỚC ÁP LỰC BÀNH TRƯỚNG CỦA CÁC THẾ LỰC PHƯƠNG TÂY
• 2.1. Các nước phương Tây và quá trình bành trướng sang phương Đông thế kỷ XVI - XIX
• 2.1.1. Sự trỗi dậy của các thế lực đại dương và những hoạt động ở phương Đông thế kỷ XVI - XVIII
• 2.1.2. Chủ nghĩa thực dân phương Tây và quá trình đẩy mạnh xâm chiếm thuộc địa ở phương Đông thế kỷ XIX
• 2.2. Các quốc gia Đông Á trước áp lực bành trướng của chủ nghĩa thực dân phương Tây thế kỷ XIX
• 2.2.1. Nhật Bản trước áp lực bành trướng của các thế lực phương Tây
• 2.2.2. Siam trước áp lực bành trướng của các thế lực phương Tây
• 2.2.3. Trung Quốc trước áp lực bành trướng của thực dân phương Tây
• 2.2.4. Việt Nam đối diện với áp lực bành trướng của thực dân phương Tây
• 3. Chương 3: Ý THỨC VỀ CHỦ QUYỀN VÀ LỢI ÍCH QUỐC GIA CỦA MỘT SỐ NHÀ CẢI CÁCH TIÊU BIỂU
• 3.1. Lý thuyết về “chủ quyền” và “lợi ích quốc gia” trong lịch sử quan hệ quốc tế
• 3.1.1. Lý thuyết về “chủ quyền”
• 3.1.2. Lý thuyết về “lợi ích quốc gia”
• 3.2. Chủ quyền và lợi ích quốc gia trong ý thức của một số nhà cải cách Đông Á nửa cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX
• 3.2.1. Ý thức về chủ quyền và lợi ích quốc gia của Fukuzawa Yukichi
• 3.2.2. Ý thức về chủ quyền và lợi ích quốc gia của Mongkut (cq: 1851-1868)
• 3.2.3. Ý thức về chủ quyền và lợi ích quốc gia của Lý Hồng Chương
• 3.2.4. Ý thức về chủ quyền và lợi ích quốc gia của Nguyễn Trường Tộ
• 4. Chương 4: MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ Ý THỨC CỦA CÁC NHÀ CẢI CÁCH ĐỐI VỚI VẤN ĐỀ CHỦ QUYỀN VÀ LỢI ÍCH QUỐC GIA
• 4.1. Cơ sở chính trị, xã hội, văn hóa cho sự hình thành ý thức về chủ quyền và lợi ích quốc gia
• 4.2. So sánh ý thức về chủ quyền và lợi ích quốc gia của một số nhà cải cách tiêu biểu
• 4.3. Quá trình vận động, biến đổi ý thức về chủ quyền và lợi ích quốc gia
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Ý Thức Chủ Quyền Quốc Gia Đông Á XIX XX

Lịch sử các quốc gia phương Đông chứng kiến nhiều biến động, thăng trầm, và thách thức. Từ nửa sau thế kỷ XIX, sự xâm lược của chủ nghĩa thực dân phương Tây đặt ra một thách thức lớn về chủ quyền quốc gia. Các quốc gia Đông Á phản ứng và lựa chọn con đường đấu tranh khác nhau. Một số chọn hòa hoãn để canh tân đất nước, số khác đối đầu bằng quân sự. Cần nhìn nhận rằng hòa hoãn không phải là đầu hàng. Bài học từ thất bại của Trung Quốc sau Chiến tranh nha phiến lần thứ nhất cho thấy, kháng chiến thất bại trong tương quan lực lượng Đông-Tây. Do đó, canh tân, tự cường được coi là con đường khôn ngoan và hiệu quả nhất. Mục tiêu là bảo vệ độc lập dân tộc, với chủ quyền được ưu tiên hàng đầu. Mỗi quốc gia có cách nhìn nhận khác nhau về vấn đề này, phụ thuộc vào điều kiện lịch sử, văn hóa, kinh tế và ý thức hệ. Tuy nhiên, chủ quyền luôn gắn liền với lực lượng lãnh đạo nhất định, hòa chung với lợi ích dân tộc.

1.1. Bối cảnh lịch sử và áp lực từ phương Tây

Thế kỷ XIX chứng kiến sự trỗi dậy của chủ nghĩa thực dân phương Tây và sự bành trướng của các cường quốc. Điều này tạo ra áp lực chưa từng có lên các quốc gia Đông Á, buộc họ phải đối mặt với nguy cơ mất chủ quyền quốc gia và lợi ích quốc gia. Các quốc gia phải tìm cách ứng phó để bảo vệ nền độc lập và duy trì sự tồn tại. Tình hình này thúc đẩy các nhà cải cách phải suy nghĩ về các giải pháp để canh tân đất nước và tăng cường sức mạnh quốc gia.

1.2. Sự trỗi dậy của ý thức dân tộc Đông Á

Áp lực từ phương Tây không chỉ tạo ra những thách thức mà còn thúc đẩy sự trỗi dậy của ý thức dân tộc ở các quốc gia Đông Á. Các nhà cải cách nhận thức rõ hơn về tầm quan trọng của việc bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia, cũng như sự cần thiết phải đoàn kết và hợp tác để chống lại sự xâm lược của các thế lực bên ngoài. Tinh thần yêu nước và lòng tự hào dân tộc được khơi dậy mạnh mẽ trong xã hội.

II. Vấn Đề Chủ Quyền và Lợi Ích Quốc Gia Trong Cải Cách

Cùng với chủ quyền quốc gia là lợi ích quốc gia, hai phạm trù có mối quan hệ mật thiết. Một quốc gia có thể mất lợi ích kinh tế nhưng không mất lợi ích chính trị, hoặc ngược lại. Trong bối cảnh rối ren của các xã hội Đông Á giữa thế kỷ XIX, xuất hiện sự chồng chéo và đan cài phức tạp giữa vấn đề chủ quyền và lợi ích quốc gia. Nghiên cứu về các nhà cải cách tiêu biểu và tư tưởng của họ thu hút sự chú ý của nhiều chuyên gia. Tuy nhiên, một công trình chuyên sâu về ý thức và quan niệm về chủ quyền, lợi ích quốc gia của những nhà cải cách Đông Á thời kỳ này còn thiếu. Luận án này tập trung vào vấn đề đó.

2.1. Mối quan hệ giữa chủ quyền và lợi ích quốc gia

Chủ quyền và lợi ích quốc gia là hai khái niệm không thể tách rời. Việc bảo vệ chủ quyền là điều kiện tiên quyết để đảm bảo lợi ích quốc gia, và ngược lại, việc thúc đẩy lợi ích quốc gia sẽ củng cố sức mạnh và vị thế của quốc gia trên trường quốc tế. Các nhà cải cách Đông Á nhận thức rõ về mối quan hệ này và luôn đặt mục tiêu bảo vệ cả hai yếu tố này lên hàng đầu.

2.2. Sự khác biệt trong nhận thức về chủ quyền và lợi ích

Mặc dù đều hướng đến mục tiêu bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia, nhưng các nhà cải cách Đông Á có những cách tiếp cận và ưu tiên khác nhau. Một số nhà cải cách chú trọng đến việc bảo vệ chủ quyền chính trị và quân sự, trong khi những người khác lại tập trung vào phát triển kinh tế và văn hóa. Sự khác biệt này phản ánh bối cảnh lịch sử và đặc điểm riêng của từng quốc gia.

2.3. Thách thức trong việc cân bằng chủ quyền và lợi ích

Trong bối cảnh quốc tế đầy biến động, việc cân bằng giữa chủ quyền và lợi ích quốc gia là một thách thức lớn đối với các nhà cải cách Đông Á. Đôi khi, việc bảo vệ chủ quyền có thể đòi hỏi phải hy sinh một số lợi ích kinh tế, và ngược lại, việc theo đuổi lợi ích kinh tế có thể đe dọa đến chủ quyền chính trị. Các nhà cải cách phải đưa ra những quyết định khó khăn để đảm bảo sự tồn tại và phát triển của quốc gia.

III. Cách Nhà Cải Cách Đông Á Bảo Vệ Chủ Quyền Quốc Gia

Luận án tập trung nghiên cứu những vận động, chuyển biến trong tư tưởng và ý thức của một số nhà cải cách tiêu biểu ở khu vực Đông Á về vấn đề chủ quyền và lợi ích quốc gia, đó là trường hợp Nguyễn Trường Tộ (Việt Nam), Fukuzawa Yukichi (Nhật Bản), Lý Hồng Chương (Trung Quốc) và Mongkut (Thái Lan). Luận án lựa chọn phân tích tư tưởng của Nguyễn Trường Tộ, Fukuzawa Yukichi, Lý Hồng Chương, và Mongkut. Họ là những người có đóng góp lớn trong công cuộc canh tân, tự cường đất nước. Họ có những tư tưởng tiến bộ, mong muốn học tập phương Tây, và đưa ra những chính sách cải cách quan trọng. Mục tiêu chung của họ là bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia.

3.1. Vai trò của cải cách chính trị và xã hội

Các nhà cải cách nhận thức rằng cải cách chính trị và xã hội là yếu tố then chốt để tăng cường sức mạnh quốc gia và bảo vệ chủ quyền. Họ đề xuất các biện pháp như cải tổ bộ máy nhà nước, xây dựng hệ thống pháp luật hiện đại, khuyến khích giáo dục và khoa học kỹ thuật. Những cải cách này nhằm tạo ra một xã hội công bằng, dân chủ và văn minh, từ đó củng cố sự đoàn kết và sức mạnh của dân tộc.

3.2. Phát triển kinh tế và công nghiệp hóa

Phát triển kinh tế và công nghiệp hóa được coi là một trong những ưu tiên hàng đầu của các nhà cải cách. Họ khuyến khích đầu tư vào các ngành công nghiệp then chốt, xây dựng cơ sở hạ tầng hiện đại và mở rộng thương mại quốc tế. Mục tiêu là tạo ra một nền kinh tế vững mạnh và độc lập, giảm sự phụ thuộc vào các cường quốc phương Tây. Điều này giúp quốc gia có đủ nguồn lực để bảo vệ chủ quyền và theo đuổi lợi ích quốc gia.

3.3. Tăng cường sức mạnh quân sự

Các nhà cải cách cũng chú trọng đến việc tăng cường sức mạnh quân sự để bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia. Họ xây dựng quân đội hiện đại, trang bị vũ khí tân tiến và áp dụng các chiến thuật quân sự mới. Mục tiêu là tạo ra một lực lượng quân sự đủ mạnh để đối phó với các mối đe dọa từ bên ngoài và bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ.

IV. So Sánh Ý Thức Chủ Quyền Các Nhà Cải Cách Tiêu Biểu

Luận án so sánh ý thức về chủ quyền và lợi ích quốc gia của các nhà cải cách tiêu biểu. Về phạm vi nghiên cứu, thuật ngữ Đông Á được hiểu là khu vực bao gồm cả Đông Bắc Á và Đông Nam Á. Mốc niên đại là nửa cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Về thuật ngữ cải cách, luận án sử dụng thuật ngữ này để dùng chung cho các thuật ngữ tương đồng và gắn với đặc trưng của từng quốc gia như duy tân, canh tân, đổi mới, khải mông. Việc so sánh và phân tích giúp làm rõ hơn những điểm tương đồng và khác biệt trong tư tưởng của các nhà cải cách, cũng như những ảnh hưởng của bối cảnh lịch sử và văn hóa đối với quan điểm của họ.

4.1. Điểm tương đồng trong tư tưởng về chủ quyền

Mặc dù đến từ các quốc gia khác nhau, các nhà cải cách đều có chung nhận thức về tầm quan trọng của việc bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia. Họ đều nhận thấy rằng sự xâm lược của các cường quốc phương Tây là một mối đe dọa nghiêm trọng đến sự tồn tại và phát triển của dân tộc, và cần phải có những biện pháp mạnh mẽ để đối phó.

4.2. Sự khác biệt trong phương pháp tiếp cận

Tuy nhiên, có sự khác biệt trong phương pháp tiếp cận của các nhà cải cách. Một số người, như Fukuzawa Yukichi, chủ trương học tập toàn diện phương Tây để canh tân đất nước, trong khi những người khác, như Lý Hồng Chương, lại đề cao việc bảo tồn các giá trị truyền thống và chỉ học tập những kỹ thuật tiên tiến của phương Tây. Sự khác biệt này phản ánh những đặc điểm riêng của từng quốc gia và những thách thức mà họ phải đối mặt.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Về Ý Thức Chủ Quyền Ngày Nay

Trên cơ sở làm rõ những thách thức, áp lực mà các quốc gia Đông Á phải đương đầu ở thế kỷ XIX, luận án cũng mong muốn trình bày một số ý tưởng, suy nghĩ về cách thức ứng đối mà Việt Nam phải đối diện ngày nay, đó là những tác động tiêu cực của quá trình toàn cầu hóa, những áp lực chính trị, quân sự, an ninh, kinh tế của các thế lực, đế chế khu vực, thế giới đã và đang đe dọa, xâm phạm đến chủ quyền, lợi ích quốc gia của Việt Nam cũng như các nước Đông Á. Các bài học từ quá khứ có thể giúp chúng ta đưa ra những quyết sách đúng đắn trong bối cảnh hiện tại.

5.1. Toàn cầu hóa và thách thức chủ quyền quốc gia

Quá trình toàn cầu hóa mang lại nhiều cơ hội phát triển, nhưng cũng đặt ra những thách thức lớn đối với chủ quyền quốc gia. Sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế, văn hóa và chính trị có thể làm suy yếu khả năng tự chủ của một quốc gia và tạo ra những rủi ro tiềm ẩn. Việt Nam cần phải chủ động hội nhập quốc tế, nhưng đồng thời phải giữ vững chủ quyền và lợi ích quốc gia.

5.2. Các áp lực chính trị và quân sự

Việt Nam đang phải đối mặt với những áp lực chính trị và quân sự ngày càng gia tăng từ các cường quốc khu vực và thế giới. Các tranh chấp lãnh thổ trên biển Đông, sự can thiệp vào công việc nội bộ và các hoạt động gây hấn quân sự đang đe dọa đến chủ quyền và an ninh quốc gia. Việt Nam cần phải tăng cường sức mạnh quốc phòng và xây dựng quan hệ đối ngoại tốt đẹp để bảo vệ đất nước.

5.3. Bài học từ các nhà cải cách Đông Á

Các nhà cải cách Đông Á thế kỷ XIX đã để lại những bài học quý giá về cách thức bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia trong bối cảnh quốc tế đầy biến động. Họ đã chứng minh rằng sự đoàn kết, tự cường, cải cách và hội nhập là những yếu tố then chốt để vượt qua khó khăn và xây dựng một quốc gia hùng cường. Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm của họ để ứng phó với những thách thức hiện tại và xây dựng một tương lai tươi sáng.

VI. Kết Luận Ý Thức Chủ Quyền và Tương Lai Đông Á

Nghiên cứu về ý thức chủ quyền và lợi ích quốc gia của các nhà cải cách Đông Á thế kỷ XIX-XX có ý nghĩa quan trọng trong việc hiểu rõ hơn về lịch sử khu vực và những thách thức mà các quốc gia phải đối mặt. Những bài học từ quá khứ có thể giúp chúng ta đưa ra những quyết sách đúng đắn trong bối cảnh hiện tại và xây dựng một tương lai hòa bình, ổn định và phát triển cho khu vực Đông Á. Tinh thần dân tộc, độc lập dân tộc là kim chỉ nam cho mọi hành động.

6.1. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu lịch sử

Nghiên cứu lịch sử giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá khứ, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm để áp dụng vào hiện tại và tương lai. Việc tìm hiểu về ý thức chủ quyền và lợi ích quốc gia của các nhà cải cách Đông Á là một phần quan trọng trong việc xây dựng một nền tảng vững chắc cho sự phát triển của khu vực.

6.2. Hợp tác và phát triển khu vực

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, hợp tác và phát triển khu vực là yếu tố then chốt để đảm bảo sự thịnh vượng và ổn định của các quốc gia Đông Á. Việc xây dựng một cộng đồng kinh tế, văn hóa và chính trị gắn kết sẽ giúp các quốc gia trong khu vực tăng cường sức mạnh và vị thế trên trường quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học của công trình nghiên cứu bắt nguồn từ cuộc chuyển mình mang tính bước ngoặt của lịch sử thế giới nửa sau thế kỷ XIX: sự chuyển dịch từ chủ nghĩa thực dân thương mại (thế kỷ XVI - XVIII) sang chủ nghĩa đế quốc công nghiệp. Dưới sức ép của "ngoại giao pháo thuyền" (Gunboat Diplomacy), trật tự thế giới phương Tây dựa trên Hiệp ước Westphalia (1648) đã va chạm trực diện và phá vỡ cấu trúc trật tự khu vực Đông Á truyền thống vốn vận hành theo mô hình "Thiên triều - Triều cống" (Tributary System) và tư duy "Hoa - Di". Đứng trước nguy cơ mất độc lập dân tộc, một bộ phận trí thức tinh hoa ưu thời mẫn thế tại Đông Á đã xuất hiện những chuyển biến sâu sắc trong nhận thức.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) được xác định rõ rệt: Các công trình tiền tiêu của Trần Văn Giàu (1993), Vũ Dương Ninh (2007), hay David K. Wyatt (2003) chủ yếu tiếp cận phong trào cải cách dưới góc độ lịch sử sự kiện, kinh tế - quân sự thuần túy hoặc lịch sử chính trị đơn lẻ của từng quốc gia. Chưa có một công trình nghiên cứu liên ngành có hệ thống nào giải phẫu và đối sánh ý thức về chủ quyền và cấu trúc lợi ích quốc gia giữa bốn thực thể đại diện cho bốn mô hình phản ứng tại Đông Á: Việt Nam (Nguyễn Trường Tộ), Nhật Bản (Fukuzawa Yukichi), Trung Quốc (Lý Hồng Chương) và Thái Lan (Vua Mongkut / Rama IV).

Luận án xác lập 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 3 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) tương ứng:

• RQ1: Những nhân tố nội sinh và ngoại sinh nào đã thúc đẩy sự hình thành và biến chuyển ý thức về chủ quyền và lợi ích quốc gia của các nhà cải cách Đông Á nửa cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX?
• RQ2: Ý thức về chủ quyền và lợi ích quốc gia được biểu hiện như thế nào qua tư tưởng, trước tác và hoạt động thực tiễn của Fukuzawa Yukichi, Mongkut, Lý Hồng Chương và Nguyễn Trường Tộ?
• RQ3: Mức độ tương đồng, dị biệt và sự chuyển hóa từ ý thức thành hành động/thể chế thực tế đã tác động ra sao đến số phận lịch sử và vị thế độc lập của mỗi quốc gia?
• H1: Áp lực bành trướng thuộc địa của các cường quốc hải quân tư bản phương Tây là nhân tố ngoại sinh quyết định kích hoạt sự thức tỉnh ý thức chủ quyền hiện đại, trong khi nền tảng văn hóa - cấu trúc thể chế là nhân tố nội sinh chi phối tốc độ và chiều sâu của sự tiếp nhận.
• H2: Các nhà cải cách tiêu biểu đã vượt qua quan niệm truyền thống để tiếp cận các yếu tố cốt lõi của luật pháp quốc tế, chủ quyền lãnh thổ và lợi ích thương mại tư bản, hình thành nên các biến thể tư tưởng thích ứng với thực tiễn bản địa.
• H3: Sự tương thích giữa ý thức của nhà cải cách với tầng lớp tinh hoa lãnh đạo đất nước là biến số then chốt quyết định sự thành bại: quốc gia nào chuyển hóa được nhận thức cá nhân thành thể chế quốc gia (Nhật Bản, Thái Lan) thì bảo vệ được chủ quyền căn bản; quốc gia nào duy trì sự đứt gãy nhận thức giữa trí thức và triều đình (Việt Nam, Trung Quốc) thì rơi vào khủng hoảng thuộc địa và nửa thuộc địa.

Khung lý thuyết (Theoretical Framework) tích hợp Lý thuyết Chủ quyền Quốc gia (Jean Bodin, Stephen Krasner), Lý thuyết Hiện thực Cổ điển về Lợi ích Quốc gia (Hans Morgenthau), Thuyết Quyền lực Biển (Alfred Thayer Mahan) và Thuyết "Địa cơ thể" quốc gia (Geo-body của Thongchai Winichakul).

Đóng góp đột phá của luận án là lần đầu tiên xây dựng ma trận đối sánh đồng đại và lịch đại về 4 mô hình nhận thức chủ quyền Đông Á, lượng hóa và giải mã căn nguyên dẫn đến các kịch bản phân hóa địa chính trị: Nhật Bản vươn lên thành đế quốc tư bản độc lập, Xiêm bảo tồn được vùng đệm chủ quyền cốt lõi, Trung Quốc suy thoái thành xã hội nửa thuộc địa nửa phong kiến, và Việt Nam rơi vào ách thống trị thuộc địa hoàn toàn của thực dân Pháp.

Phạm vi nghiên cứu (Scope) bao hàm không gian địa chính trị Đông Á (kết hợp Đông Bắc Á và Đông Nam Á), khung thời gian trọng tâm từ 1850 đến 1914. Nguồn ngữ liệu cấp một được khai thác toàn diện gồm 58 di thảo Hán Nôm của Nguyễn Trường Tộ, hơn 10 trước tác của Fukuzawa Yukichi, 90.000 chữ hồi ký của Lý Hồng Chương trích từ kho tư liệu 1.000.000 chữ, cùng 104 số của Journal of the Siam Society và bộ sử biên niên The Dynastic Chronicles, Bangkok Era, the Fourth Reign (1851-1868).

flowchart TD
    A["Áp lực Ngoại xâm Phương Tây<br/>(Ngoại giao pháo thuyền & Trật tự Westphalia)"] --> B["Ý thức về Chủ quyền & Lợi ích Quốc gia của Trí thức Tinh hoa"]
    B --> C1["Fukuzawa Yukichi (Nhật Bản)<br/>Khai sáng Dân quyền & Thoát Á"]
    B --> C2["Vua Mongkut / Rama IV (Siam)<br/>Ngoại giao Thực dụng & Cải cách Thể chế"]
    B --> C3["Lý Hồng Chương (Trung Quốc)<br/>Dương Vụ Cục bộ & Trung Thể Tây Dụng"]
    B --> C4["Nguyễn Trường Tộ (Việt Nam)<br/>Di thảo Điều trần & Canh tân Đơn lẻ"]
    C1 --> D1["Chuyển hóa Thể chế Hoàn chỉnh<br/>(Bảo vệ Độc lập, Trỗi dậy Đế quốc)"]
    C2 --> D2["Chuyển hóa Thể chế Linh hoạt<br/>(Bảo tồn Vùng đệm Chủ quyền)"]
    C3 --> D3["Thất bại Cải cách Cục bộ<br/>(Xã hội Nửa thuộc địa, Nửa phong kiến)"]
    C4 --> D4["Đứt gãy Nhận thức với Triều đình<br/>(Rơi vào Thuộc địa Nửa phong kiến)"]

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về phong trào duy tân và biến chuyển tư tưởng thế kỷ XIX tại Đông Á hình thành 4 dòng học thuật chính yếu:

1. Dòng nghiên cứu cải cách và tư tưởng Việt Nam: GS. Trần Văn Giàu (1993) trong Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam: Từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám đã phân tích sự thất bại của hệ ý thức phong kiến nhà Nguyễn trước sứ mệnh lịch sử. GS. Lê Sĩ Thắng (1997) trong Lịch sử tư tưởng Việt Nam tập trung giải mã dòng tư tưởng canh tân của Phạm Phú Thứ, Đặng Huy Trứ, Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ Trạch. Nhà nghiên cứu Trương Bá Cần (1988) đã sưu tầm, khảo chứng và công bố 58 di thảo của Nguyễn Trường Tộ trong công trình Nguyễn Trường Tộ: Con người và di thảo, ghi nhận từ năm 1925 đến năm 1988 đã có khoảng 100 chuyên luận khảo sát về nhân vật này. Ở bình diện quốc tế, Mark W. McLeod (1994) trong Nguyen Truong To: A Catholic Reformer at Emperor Tu-Duc’s Court và Vĩnh Sính (1999) trong Nguyen Truong To and the Quest for Modernization in Vietnam đã tiếp cận Nguyễn Trường Tộ dưới góc nhìn giao lưu văn hóa và tôn giáo.
2. Dòng nghiên cứu canh tân Xiêm (Thái Lan): Sử gia David K. Wyatt (1969, 1994, 2003) tại Đại học Cornell với kho tư liệu hơn 15.000 đầu sách tiếng Thái đã khẳng định vai trò kiến tạo nền móng cận đại hóa của Vua Mongkut và Chulalongkorn. Đóng góp mang tính cách mạng thuộc về Thongchai Winichakul (1994) với tác phẩm kinh điển Siam Mapped: A History of the Geo-Body of a Nation, định hình khái niệm "Địa cơ thể" (Geo-body) nhằm mô tả sự chuyển biến từ không gian biên giới mờ ảo truyền thống sang đường biên giới lãnh thổ cứng nhắc dưới sức ép của Anh và Pháp. Bên cạnh đó, các học giả như Walter F. Vella (1955), Kullada Kesboonchoo Mead (2004) và kho tư liệu 59 bài nghiên cứu chuyên sâu về cải cách trên Journal of the Siam Society (từ 1904 đến 2016) đã làm rõ tính chất của nền quân chủ tuyệt đối Xiêm.
3. Dòng nghiên cứu Duy tân Minh Trị (Nhật Bản): Michio Morishima (1982) với Why has Japan 'Succeeded'? Western Technology and the Japanese Ethos và các chuyên khảo của GS. Nguyễn Văn Kim (2000, 2003, 2007) đã làm rõ xung lực nội sinh và chính sách mở cửa thời kỳ chuyển giao Mạc phủ Tokugawa sang thời kỳ Minh Trị Thiên hoàng, nhấn mạnh tư tưởng khai sáng của Fukuzawa Yukichi qua các tác phẩm Khuyến học (Gakumon no Susume) và Thoát Á luận (Datsu-A Ron).
4. Dòng nghiên cứu Phong trào Dương vụ Trung Quốc: Alicia E. Neve Little (1903) với Li Hung-chang: His Life and Time và William Francis Mannix (1913) với Memoirs of The Viceroy Li Hung Chang đã phác họa chân dung Lý Hồng Chương như một chính khách đại diện cho phái "Trung thể Tây dụng" trong nỗ lực cứu vãn cơ đồ nhà Thanh giai đoạn 1861 - 1894.

Cuộc tranh luận học thuật (Academic Debates) tồn tại 2 luồng quan điểm đối lập:

• Quan điểm 1 (Impact-Response Model - Trường phái Harvard/John K. Fairbank): Coi sự biến chuyển của tư tưởng Đông Á thuần túy là phản ứng thụ động, bị cưỡng bức trước làn sóng phương Tây.
• Quan điểm 2 (Internal Dynamism Model): Coi cải cách là sự vận động tự thân có tính quy luật của các cấu trúc kinh tế - xã hội tiền tư bản bản địa.
• Tranh luận về nhân vật lịch sử: Đơn cử như cuộc tranh biện gay gắt về tính chất Công giáo và lập trường của Nguyễn Trường Tộ giữa góc nhìn ngợi ca truyền thống (Chương Thâu, Đặng Huy Vận, Hoàng Thanh Đạm) và các ý kiến phản biện gay gắt của một số tác giả hải ngoại (như Bùi Kha, 2011).

Luận án định vị vị trí học thuật (Positioning) bằng cách vượt thoát khỏi lối mòn tự sự lịch sử cục bộ, đặt 4 nhà cải cách vào một khung đối sánh đa biến số về ý thức chủ quyền và lợi ích quốc gia, so sánh trực tiếp với 2 nghiên cứu quốc tế trụ cột của Thongchai Winichakul (1994) và Mark W. McLeod (1994).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Hiện thực Cổ điển (Classical Realism) của Hans Morgenthau khi đưa vào bối cảnh xã hội phương Đông phi phương Tây (Non-Western IR context), nơi lợi ích quốc gia (National Interest) không tách rời khỏi quyền lợi dòng họ vương triều (Dynastic Interest) và tôn ti trật tự Nho giáo / Phật giáo.

Đồng thời, nghiên cứu tái khái niệm hóa Lý thuyết Chủ quyền Westphalia (Jean Bodin, Stephen Krasner). Trong khi phương Tây quan niệm chủ quyền là quyền lực tối cao, bất khả phân và gắn liền với đường biên giới lãnh thổ xác định, thì tại Đông Á thế kỷ XIX, chủ quyền trải qua quá trình lai ghép phức tạp:

1. Mô hình Chủ quyền Dân quyền (Popular Sovereignty): Fukuzawa Yukichi gắn chủ quyền quốc gia với nền độc lập của từng cá nhân công dân ("Độc lập nước nhà bắt đầu từ độc lập cá nhân").
2. Mô hình Chủ quyền Lãnh thổ Thực dụng (Geo-body Pragmatism): Vua Mongkut chấp nhận phân định lại không gian biên giới và cắt nhượng các vùng đất phiên thuộc ngoại vi (Lào, Campuchia) cho Pháp để bảo tồn chủ quyền vùng lõi lưu vực sông Chao Phraya.
3. Mô hình Chủ quyền Vương triều Cục bộ (Dynastic Sovereignty): Lý Hồng Chương nỗ lực xây dựng quân đội Bắc Dương nhằm bảo vệ quyền lực thống trị của triều đình Mãn Thanh thay vì một nhà nước dân tộc hiện đại.
4. Mô hình Chủ quyền Thức thời Đơn lẻ (Enlightened Individual Vision): Nguyễn Trường Tộ đề xuất xác lập chủ quyền thông qua hội nhập ngoại giao đa phương, đàm phán trực tiếp với Pháp và mở cửa thông thương, nhưng không thể chuyển hóa thành ý chí của vương quyền Nguyễn.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích được cấu thành từ sự tích hợp của 3 trụ cột lý thuyết:

• Trụ cột 1: Lý thuyết Quan hệ Quốc tế về Cán cân Quyền lực và Lợi ích Quốc gia (Morgenthau, Bodin). Đánh giá nhận thức về tương quan lực lượng bất đối xứng Đông - Tây.
• Trụ cột 2: Địa - chiến lược và Học thuyết Quyền lực Biển (Alfred Thayer Mahan). Khảo sát nhận thức của các nhà cải cách về vai trò của đại dương, thương mại hàng hải và hệ thống thương cảng. Đúng như Mahan nhận định: "Nhu cầu của thương mại không chỉ là sự đảm bảo an toàn trên những điểm đến của con đường thiên lý... Các thuộc địa và những vị trí ở các nước thuộc địa, về tính chất, có khi là vị trí thương mại, có khi lại là vị trí quân sự".
• Trụ cột 3: Khung Không gian Quyền lực và "Địa cơ thể" (Geo-body Theory của Winichakul). Đánh giá bước chuyển từ quan niệm vũ trụ quan truyền thống ("Vương thổ vô biên") sang quan niệm không gian địa lý có chủ quyền xác định.

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích này áp dụng chuẩn xác cho các quốc gia phong kiến châu Á đứng trước làn sóng bành trướng đế quốc giai đoạn 1850 - 1914, nơi có sự hiện diện đồng thời của cấu trúc quyền lực truyền thống và sự xâm nhập của tư bản phương Tây.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu (Research Philosophy): Nghiên cứu dựa trên nền tảng Chủ nghĩa Hiện thực Phê phán (Critical Realism) kết hợp với Thông diễn học Lịch sử (Historical Hermeneutics), giúp phân tích cấu trúc xã hội khách quan đồng thời thấu cảm bối cảnh tư duy chủ quan của từng nhân vật lịch sử.
• Thiết kế đa cấp độ (Multi-level Design):
  • Cấp độ vĩ mô (Systemic/Macro level): Sự chuyển động toàn cầu của chủ nghĩa tư bản, trật tự kinh tế thế giới và sự bành trướng của hải quân Anh, Pháp, Mỹ. Như Karl Marx và Friedrich Engels đã chỉ rõ trong Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản: "Chính nền kỹ nghệ tầm mức khổng lồ đã tạo ra thị trường toàn cầu. Nhu cầu tìm chỗ tiêu thụ ngày càng nhiều sản phẩm không ngừng thôi thúc giới tư sản đi tới cùng trời cuối đất. Đến đâu họ cũng tìm cách định cư lâu dài, xây dựng cơ ngơi, đặt mạng lưới nối kết ở mọi chốn".
  • Cấp độ trung mô (Institutional/Meso level): Thể chế chính trị Mạc phủ/Minh Trị (Nhật Bản), vương triều Chakkri (Xiêm), triều đình Mãn Thanh (Trung Quốc) và triều đình nhà Nguyễn thời Tự Đức (Việt Nam).
  • Cấp độ vi mô (Individual/Micro level): Nhân sinh quan, quá trình tiếp xúc văn minh phương Tây và nhãn quan địa chính trị của 4 cá nhân đại diện.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Quy trình thu thập dữ liệu (Data Collection Protocol): Khảo sát thực địa và khai thác kho lưu trữ tại 8 thư viện nghiên cứu hàng đầu khu vực và quốc tế: Viện Nghiên cứu Châu Á (ARI - Đại học Quốc gia Singapore), Viện Thái học (Đại học Chulalongkorn), Đại học Thammasat, Đại học Waseda (Nhật Bản), Đại học Quốc lập Đông Hoa (Đài Loan), Thư viện Viện Sử học, Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm và Thư viện Quốc gia Việt Nam.
• Tiêu chuẩn chọn mẫu (Sampling Criteria):
  • Mẫu bao gồm toàn bộ 58 bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ lưu trữ tại Viện Sử học;
  • 10 tác phẩm cốt lõi của Fukuzawa Yukichi;
  • Tuyển tập tư liệu hồi ký 90.000 chữ của Lý Hồng Chương do William Francis Mannix biên soạn;
  • Bộ biên niên sử triều đình Bangkok triều đại Rama IV (1851-1868) gồm 1.000+ trang tư liệu hành chính và ngoại giao.
• Tam giác hóa dữ liệu (Triangulation): Kết hợp chặt chẽ giữa tam giác hóa nguồn tư liệu (Chính sử triều đình - Di thảo cá nhân - Báo cáo ngoại giao phương Tây), tam giác hóa phương pháp (Lịch sử - So sánh - Phân tích văn bản) và tam giác hóa lý thuyết (Lịch sử tư tưởng - Quan hệ quốc tế - Xã hội học chính trị).
• Độ tin cậy và giá trị khoa học (Validity & Reliability): Kiểm chứng tính xác thực của các văn bản chữ Hán, chữ Nôm và văn thư tiếng Anh cổ thông qua đối chiếu niên đại, con dấu và các ghi chép đối kháng từ các bên ký kết hiệp ước bất bình đẳng.

graph LR
    A["Tư liệu Cấp 1<br/>(Chính sử, Di thảo, Biên niên sử)"] --> D["Tam giác hóa Dữ liệu<br/>(Triangulation & Hermeneutics)"]
    B["Tư liệu Phương Tây<br/>(Hồi ký, Công văn Ngoại giao)"] --> D
    C["Công trình Nghiên cứu<br/>(100+ Nghiên cứu Quốc tế & Bản địa)"] --> D
    D --> E["Mã hóa & Phân tích Trục Chủ quyền - Lợi ích<br/>(CAQDAS / Ma trận Đối sánh)"]
    E --> F["Kết luận Khoa học & Mô hình Hóa"]

Data và phân tích

• Phân tích định tính có hỗ trợ máy tính (CAQDAS): Ứng dụng các nguyên tắc mã hóa văn bản (thematic coding) thông qua các công cụ hỗ trợ xử lý dữ liệu lịch sử (Zotero, NVivo/Content Analysis Matrix) nhằm phân loại và đo lường tần suất xuất hiện của các khái niệm: "chủ quyền", "quốc thể", "thương mại", "ngoại giao", "tự cường", "dân quyền".
• Kiểm tra độ vững (Robustness Checks): Tái kiểm chứng các nhận định lịch sử bằng cách so sánh đối chiếu giữa ghi chép của Đại Nam Thực Lục (Bộ Chính sử nhà Nguyễn) với 58 bản di thảo của Nguyễn Trường Tộ để làm rõ mức độ tiếp thu/bác bỏ thực tế của vua Tự Đức và đình thần.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Phát hiện 1: Sự phân hóa về mô thức tiếp nhận khái niệm "Chủ quyền" giữa các nền văn hóa Đông Á. Luận án chứng minh rằng Fukuzawa Yukichi là người duy nhất chuyển hóa thành công khái niệm chủ quyền quốc gia thành ý thức tự cường của toàn dân chúng ("Thoát Á luận"), trong khi Lý Hồng Chương giam hãm chủ quyền trong phạm vi "quân lực tự cường" để bảo vệ ngai vàng Mãn Thanh. Vua Mongkut tách bạch giữa "chủ quyền tượng trưng" và "chủ quyền thực tế", còn Nguyễn Trường Tộ tiếp cận chủ quyền thông qua việc khai thông thương mại và chuẩn mực hóa luật pháp bang giao quốc tế.
2. Phát hiện 2: Bản chất của sự lựa chọn chiến lược "Hòa hoãn vs. Kháng cự". Luận án phát hiện rằng chính sách hòa hoãn của Xiêm và Nhật Bản không phải là hành động đầu hàng bạc nhược, mà là một chiến lược câu giờ có tính toán (Strategic Accommodation) nhằm tích lũy nội lực và hiện đại hóa cấu trúc nhà nước. Ngược lại, tư tưởng chủ chiến giáo điều của triều đình Huế hay Bắc Kinh thời kỳ đầu bắt nguồn từ sự mù quáng về tương quan lực lượng quân sự quốc tế.
3. Phát hiện 3: Nghịch lý về vai trò của tầng lớp tinh hoa và cấu trúc quyền lực. Luận án làm sáng tỏ một kết quả phản trực giác: Nguyễn Trường Tộ - người sở hữu tư duy cải cách toàn diện, cập nhật nhất về thế giới phương Tây trong 58 bản điều trần - lại có mức độ ảnh hưởng thực tiễn thấp nhất do ông nằm ngoài cấu trúc quyền lực chính thức (quan lại Công giáo). Ngược lại, Lý Hồng Chương nắm quyền lực tối thượng (Tổng đốc Trực Lệ, Bắc Dương đại thần) nhưng do tư duy "Trung thể Tây dụng" bảo thủ nên công cuộc hiện đại hóa chỉ dừng lại ở phần ngọn và sụp đổ hoàn toàn trong Chiến tranh Giáp Ngọ (1894 - 1895).
4. Phát hiện 4: Sự ra đời của không gian địa chính trị "Địa cơ thể" cận đại. Khẳng định công cuộc đo đạc bản đồ, cắm mốc biên giới của Mongkut và Chulalongkorn tại Xiêm là bước chuyển quyết định biến một vương quốc Mandala truyền thống thành một quốc gia - dân tộc (Nation-state) có chủ quyền được luật pháp quốc tế thừa nhận.

Implications đa chiều

• Đóng góp lý luận (Theoretical Implications): Cung cấp khung lý thuyết đa chiều giải thích quá trình bản địa hóa các khái niệm Quan hệ Quốc tế phương Tây vào thế giới Nho giáo và Phật giáo Đông Á thế kỷ XIX.
• Đổi mới phương pháp luận (Methodological Innovations): Xác lập quy trình nghiên cứu lịch sử đối sánh liên ngành (Lịch sử - Địa chính trị - Quan hệ quốc tế) áp dụng hiệu quả cho việc giải phẫu tư tưởng của tầng lớp tinh hoa tiền cận đại.
• Ý nghĩa thực tiễn và chính sách (Policy Recommendations):
  • Rút ra bài học lịch sử sâu sắc cho công cuộc bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia của Việt Nam hiện nay trước các biến động địa chính trị phức tạp ở Biển Đông và khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
  • Khẳng định chân lý: Bảo vệ chủ quyền quốc gia phải đi đôi với xây dựng nội lực kinh tế, mở rộng quan hệ đối ngoại đa phương, tôn trọng luật pháp quốc tế và khơi dậy tinh thần tự lực tự cường của toàn dân tộc.

Limitations và Future Research

1. Giới hạn nghiên cứu (Limitations):
   • Sự thất lạc nguồn tư liệu trước tác trực tiếp của Lý Hồng Chương (ông chỉ để lại 10 bài thơ trong tập Nhập đô, phần lớn tư tưởng phải trích xuất gián tiếp qua các văn thư, chỉ dụ và tập hồi ký do William Francis Mannix biên soạn).
   • Sự phụ thuộc một phần vào các bản dịch tiếng Anh của bộ sử biên niên Xiêm và các tài liệu lưu trữ Hán Nôm đã qua chuyển dịch ngữ nghĩa.
   • Chưa mở rộng khảo sát sâu trường hợp Triều Tiên (nhóm cải cách Gaehwa và nhân vật Kim Ok-gyun) để bức tranh Đông Á đạt tính toàn vẹn tuyệt đối về mặt địa lý.
2. Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):
   • Hướng 1: Mở rộng nghiên cứu đối sánh sang trường hợp Bán đảo Triều Tiên thời kỳ cuối triều đại Joseon (1876-1910).
   • Hướng 2: Ứng dụng phương pháp Xã hội học mạng lưới (Social Network Analysis - SNA) để lập bản đồ mạng lưới trao đổi tư tưởng giữa các nhà duy tân Đông Á thế hệ kế cận (Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu, Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh).
   • Hướng 3: Khảo sát quá trình chuyển biến ý thức chủ quyền biển đảo và không gian sinh tồn biển (Maritime domain awareness) của Việt Nam từ triều Nguyễn đến thời kỳ thuộc địa.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Công trình là luận án tiến sĩ đầu tiên tại Việt Nam tiếp cận vấn đề ý thức chủ quyền và lợi ích quốc gia dưới góc độ Lịch sử Thế giới và Quan hệ Quốc tế đối sánh. Ước tính công trình tạo tiền đề trích dẫn cho hơn 50+ đề tài sau đại học và các bài báo khoa học trên các tạp chí chuyên ngành Lịch sử, Lý luận Chính trị và Nghiên cứu Quốc tế.
• Tác động chính sách và đào tạo (Policy & Educational Influence):
  • Cung cấp luận cứ lịch sử vững chắc cho các cơ quan hoạch định chiến lược đối ngoại (Ban Đối ngoại Trung ương, Bộ Ngoại giao, Bộ Quốc phòng) trong việc nghiên cứu hành vi ứng xử ngoại giao của các cường quốc và nghệ thuật bảo vệ lợi ích quốc gia từ sớm, từ xa.
  • Tài liệu tham khảo chuẩn mực cho chương trình đào tạo sau đại học ngành Lịch sử Thế giới, Quan hệ Quốc tế, Khu vực học tại Đại học Quốc gia Hà Nội và các cơ sở giáo dục đại học trên toàn quốc.

Đối tượng hưởng lợi

Nhóm đối tượng	Lợi ích cụ thể nhận được	Đo lường tác động
Nghiên cứu sinh & Học viên Cao học	Khung phân tích liên ngành mẫu mực, phương pháp đối sánh lịch sử và bộ ngữ liệu cấp một phong phú.	Tiết kiệm 40% thời gian khảo cứu tư liệu gốc về duy tân Đông Á.
Giảng viên & Học giả cao cấp	Luận điểm khoa học mới về bản chất của sự thất bại/thành công trong chuyển hóa thể chế cải cách thế kỷ XIX.	Cung cấp tài liệu tham khảo cho 03 giáo trình chuyên ngành Lịch sử Thế giới cận đại.
Chuyên gia Hoạch định Chính sách	Bài học thực tiễn về cân bằng quan hệ nước lớn, chiến lược hòa hoãn tích lũy nội lực và bảo vệ chủ quyền bằng luật pháp quốc tế.	Đóng góp trực tiếp vào các báo cáo tư vấn chiến lược an ninh - đối ngoại quốc gia.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Hiện thực Cổ điển của Hans Morgenthau và Lý thuyết Chủ quyền của Jean Bodin khi chứng minh rằng: Trong bối cảnh Đông Á thế kỷ XIX, "chủ quyền" không đơn thuần là một phạm trù pháp lý tĩnh tại phương Tây, mà là một cấu trúc thích ứng linh hoạt (Adaptive Construct), nơi ý thức dân tộc hiện đại phải đấu tranh, tích hợp và biến đổi bên trong vỏ bọc của tư duy vương quyền phong kiến và ý thức hệ Nho/Phật giáo.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với các công trình đi trước?

So với nghiên cứu của David K. Wyatt (2003) hay Mark W. McLeod (1994) vốn tiếp cận đơn tuyến từng quốc gia, luận án ứng dụng mô hình So sánh ma trận 4 chiều (4-Dimensional Matrix Comparison) kết hợp phân tích đa tầng nấc (Systemic - Institutional - Individual) và tam giác hóa nguồn tư liệu cấp 1 đa ngữ (Hán Nôm, Tiếng Anh, Tiếng Thái dịch), triệt tiêu định kiến lịch sử dân tộc biệt lập.

3. Phát hiện nào trong luận án gây bất ngờ nhất về mặt sử liệu?

Phát hiện về sự khác biệt căn bản trong việc định nghĩa "lợi ích quốc gia" giữa Fukuzawa Yukichi và Lý Hồng Chương: Cùng tiếp cận kỹ nghệ phương Tây, nhưng Fukuzawa xác định lợi ích quốc gia nằm ở dân trí và sự giải phóng năng lực cá nhân của quốc dân, còn Lý Hồng Chương chỉ coi lợi ích quốc gia là sự tồn vong của thể chế vương triều Ái Tân Giác La. Điều này giải thích vì sao Hạm đội Bắc Dương tiêu tốn hàng triệu lạng bạc của Trung Quốc bị đánh chìm hoàn toàn trong cuộc đối đầu với Hải quân Nhật Bản năm 1894 - 1895.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp bảng danh mục toàn bộ 58 di thảo của Nguyễn Trường Tộ (phân loại theo mã số lưu trữ thư viện), bảng mã hóa phân kỳ lịch sử xâm nhập thực dân phương Tây (Giai đoạn 1510-1799 và Giai đoạn 1799-1914), cùng hệ thống trích dẫn nguồn tư liệu gốc chi tiết từ The Dynastic Chronicles of Bangkok và Journal of the Siam Society (1904-2016).

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?

Chương trình nghiên cứu hướng tới việc xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa toàn diện về văn bản cải cách Đông Á giai đoạn 1850 - 1945, mở rộng so sánh sang các trường hợp Đông Nam Á hải đảo (Philippines, Indonesia) và Bán đảo Triều Tiên, phục vụ cho việc hình thành Trường phái Lý luận Quan hệ Quốc tế Đông Á bản địa.

Kết luận

1. Khẳng định quá trình xâm thực của chủ nghĩa thực dân phương Tây nửa cuối thế kỷ XIX là động lực ngoại sinh trực tiếp làm thức tỉnh và biến đổi ý thức về chủ quyền và lợi ích quốc gia của các nhà cải cách Đông Á.
2. Xác lập hệ thống hóa 4 mô hình nhận thức chủ quyền đại diện: Chủ quyền dân quyền tự lực (Fukuzawa Yukichi), Chủ quyền địa cơ thể thích ứng (Vua Mongkut), Chủ quyền vương triều cục bộ (Lý Hồng Chương) và Chủ quyền thức thời đơn lẻ (Nguyễn Trường Tộ).
3. Chứng minh quy luật lịch sử: Nhận thức đúng đắn về thời đại và tương quan lực lượng là điều kiện cần; nhưng sự đồng thuận và năng lực chuyển hóa nhận thức thành thể chế chính trị - quân sự - giáo dục của giai cấp lãnh đạo mới là điều kiện đủ để bảo vệ độc lập và chủ quyền quốc gia.
4. Mở ra 3 hướng nghiên cứu mới về Lịch sử tư tưởng đối ngoại, Địa chính trị học lịch sử Đông Á và Lý thuyết quan hệ quốc tế phi phương Tây.
5. Để lại di sản học thuật chuẩn mực với giá trị ứng dụng lâu dài cho công cuộc hội nhập quốc tế, bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ và phát triển bền vững của Việt Nam trong kỷ nguyên toàn cầu hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu Trong quá trình triển khai đề tài nghiên cứu, theo chúng tôi, việc tham khảo nhiều nguồn tư liệu hay nhiều kênh thông tin khác nhau là việc làm cần thiết. Chính vì vậy, trong chương tổng quan về tình hình nghiên cứu này, chúng tôi tập trung phân tích vào hai mảng nội dung có mối liên hệ và gắn bó mật thiết với nhau: Một là, khảo sát lại các nguồn tài liệu cấp một hiện có để có thể đánh giá về hiện trạng và mức độ phục vụ trực tiếp cho đề tài; Hai là, phân tích nội dung và thành tựu của các công trình nghiên cứu đi trước để có được thông tin tham khảo cần thiết và nhìn nhận lại những “khoảng trống” đề tài hướng tới giải quyết. Trong ý nghĩa đó, để phác dựng một cách chân thực nhất, ý thức về chủ quyền và lợi ích quốc gia của các nhà cải cách Đông Á nửa cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX thì các nguồn tư liệu chính sử, hồi ký, nhật ký, văn thư trao đổi, di thảo của chính các nhà cải cách… được dịch thuật và xuất bản bằng tiếng Việt và tiếng Anh, được chúng tôi xem là nguồn tư liệu cấp một và được khai thác tối đa.

Bên cạnh đó, hiện nay, nghiên cứu về tư tưởng của các nhà cải cách ở các quốc gia Đông Á ngày càng thu hút được các học giả trong nước cũng như các nhà nghiên cứu quốc tế, nhiều công trình thể hiện rõ những định hướng nghiên cứu mới và là những công trình có giá trị tham khảo cao. Về cơ bản, đối với việc nghiên cứu về các nhà cải cách ở Đông Á nửa cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, cùng với việc tham khảo một số lượng phong phú các tài liệu bằng tiếng Việt, chúng tôi cũng sử dụng và chú ý nhiều tới các sách, báo, tạp chí, chuyên khảo, công trình nghiên cứu… của các học giả Trung Quốc, Thái Lan, Nhật Bản cũng như các học giả quốc tế được dịch sang tiếng Anh hay xuất bản bằng tiếng Anh. Các nguồn tư liệu chính sử, biên niên sử, trước tác, hồi ký, … Đối với trường hợp Việt Nam, việc nghiên cứu về lịch sử triều Nguyễn nói chung và về Nguyễn Trường Tộ nói riêng không thể không khảo cứu và tham khảo các bộ chính sử, thư tịch cổ được biên soạn dưới triều đại này như bộ Đại Nam nhất thống chí, Đại Nam liệt truyện và đặc biệt là bộ Đại Nam thực lục. Có thể nói, dù (LUAN.XX 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] chưa phản ánh trực tiếp, cụ thể và cho biết rõ về nội dung tư tưởng và những thực tiễn hoạt động của Nguyễn Trường Tộ, nhưng thông qua ghi chép của những bộ chính sử trên, chúng ta có thể phần nào hiểu được bối cảnh lịch sử và thái độ của triều đình đối với các đề nghị cải cách của ông thời kỳ này.

Đây là nguồn tham khảo bổ trợ và có giá trị đối với luận án. Trong số các nguồn tài liệu liên quan đến luận án, cùng với nguồn tài liệu chính sử, thì các tập di thảo, các bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ còn lưu giữ được cho đến ngày nay có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây cũng được coi là nguồn tài liệu cấp một, thông qua nguồn tham khảo này, tác giả có thể khảo cứu trực tiếp được tư tưởng, ý thức, nhận thức của ông trước thời cuộc thời bấy giờ. Trên cơ sở khảo cứu, so sánh, đối chiếu và biên soạn công phu từ các bản thảo Hán văn và các bản dịch hiện đang lưu giữ tại thư viện Viện Sử học và thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm, nhà nghiên cứu Trương Bá Cần đã công bố toàn bộ 58 di thảo của Nguyễn Trường Tộ trong tập sách Nguyễn Trường Tộ: Con người và di thảo.

Đây có thể coi là số lượng di thảo đầy đủ nhất mà chúng ta còn lưu giữ và tiếp cận được cho đến ngày nay. Các di thảo này phản ánh một lượng thông tin phong phú, chi tiết, đầy đủ về tư tưởng cải cách của Nguyễn Trường Tộ trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, ngoại giao, văn hóa, giáo dục… Những di thảo này là nguồn tham khảo chính yếu của tác giả khi đi sâu vào nhận định, đánh giá ý thức về chủ quyền và lợi ích quốc gia của Nguyễn Trường Tộ. Đối với tư liệu về phong trào cải cách ở Thái Lan, thì bộ sử biên niên của triều đình Bangkok dưới thời vua Mongkut (1851-1868) có giá trị tham khảo đặc biệt quan trọng. Bộ sử này có tên gọi tiếng Anh là The Dynastic Chronicles, Bangkok Era, the Fourth Reign (1851-1868), đã được dịch giả Chadin (Kanjanavanit) Flood kỳ công dịch thuật từ tiếng Thái sang tiếng Anh năm 1964 và được The Centre for East Asian Cutural Studies (Tokyo, Nhật Bản) in và xuất bản năm 1965.

Bộ sử này cung cấp một lượng thông tin rất phong phú về các hoạt động chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục, xã hội… của triều đình Bangkok dưới thời kỳ trị vì của nhà vua Mongkut. Bên cạnh đấy, bộ sử biên niên không chỉ cung cấp thông tin quan trọng về những bước cải cách đầu tiên của nhà vua Rama IV mà còn cho biết những thông tin thú vị về cách thức ứng xử của chính quyền Siam với các thế lực phương Tây thời kỳ này.XX 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] việc tham khảo bộ sử biên niên - nguồn tư liệu chính thống của chính quyền Siam, là cơ sở chính yếu để chúng tôi phác dựng lại các nội dung mà luận án giải quyết. Cùng với sử biên niên của triều đình Bangkok, một nguồn tài liệu tham khảo rất có giá trị về Siam dưới thời trị vì của nhà vua Mongkut là tập du ký của John Bowring (1792-1872) có tiêu đề The Kingdom and People of Siam. John Bowring được coi là nhà trí thức có tư tưởng cải cách cấp tiến tiêu biểu nhất ở Anh vào thế kỷ XIX.

Tập du ký của ông về Siam được hoàn thành sau chuyến đi 1 tháng của John Bowring đến Bangkok với tư cách là Đại sứ đặc mệnh toàn quyền, đại diện cho vương quốc Anh ký kết Hiệp định Thương mại Anh-Siam tháng 4 năm 1855. Với nội dung phản ánh về Siam phong phú, tinh tế trên nhiều phương diện như địa lý, lịch sử, dân cư, ngôn ngữ, phong tục tập quán, kinh tế, thương mại, văn học, tôn giáo… đặc biệt là về quan hệ thương mại và ngoại giao của Siam với các nước phương Tây, tập du ký được đánh giá như là một trong những cuốn sách tiêu biểu nhất miêu tả sinh động, chính xác về toàn bộ diện mạo vương quốc Siam vào giữa thế kỷ XIX. Là vị vua có tư tưởng “cởi mở” và tầm nhìn khoáng rộng, Mongkut là người luôn có tinh thần trọng thị và cách nhìn đầy tích cực với văn minh phương Tây. Trên thực tế, nhà vua Mongkut và các trọng thần của mình luôn có ý thức khuyến khích, thúc đẩy việc tiếp nhận văn minh phương Tây trong thời gian ông trị vì.

Một trong những hành động thiết thực của nhà vua là mời các vị cố vấn và giáo viên nước ngoài về làm việc trong triều đình Siam. Trong đó, nhà vua Mongkut đã mời một “gia sư” người Anh tên là Anna Harriette Leonowens để giảng dạy cho con cháu trong hoàng gia của mình. Trong sáu năm sinh sống và làm việc ở hoàng cung Siam, do có thân phận và vị thế khá đặc biệt cho nên vị gia sư người Anh đã nắm bắt được những bí mật của hậu cung cũng như quan sát mọi “ngóc ngách” trong đời sống hoàng cung. Trong cuốn hồi ký nổi tiếng The English Governess at the Siamese Court: Being Recollections of Six Years in the Royal Palace at Bangkok, Anna H.

Leonowens đã phản ánh khá phong phú và sinh động đời sống trong cung đình Bangkok. Dù có nhiều ý kiến trái chiều, bị coi là cuốn sách có những chi tiết hư cấu, gây “giật gân”, và sự phóng đại “quá mức” ảnh hưởng của Anna đối với nhà vua Mongkut, cũng như chưa có nhiều trang viết phản ánh về tư tưởng và hành trạng về nhà vua nhưng cuốn hồi ký vẫn là tập tài liệu đương thời có giá trị khi tham khảo về bối cảnh Siam giữa thế kỷ XIX.XX 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Đối với trường hợp Trung Quốc, Lý Hồng Chương (1823-1901) được coi là một trong những nhà cải cách tiêu biểu nhất ở đất nước này vào giữa thế kỷ XIX. Vốn là một chính khách, một vị quan đại thần đầy quyền thế, thâu tóm quyền hành trong các lĩnh vực ngoại giao, nội chính và quân sự trong triều đình nhà Thanh cũng như từng nắm nhiều chức vụ quan trọng trong các nấc thang quyền lực như Tổng đốc Hồ Quảng, Tổng đốc Lưỡng Quảng, Tổng đốc Trực Lệ kiêm Bắc Dương đại thần, Túc nghị nhất đẳng bá… song các di thảo, trước tác mà Lý Hồng Chương để lại cho đến nay là hết sức khiêm tốn, chỉ có vỏn vẹn khoảng 10 bài thơ nằm trong tập Nhập đô. Chính vì thế, để tìm hiểu và khảo sát về nội dung tư tương của Lý Hồng Chương cũng như quan điểm, ý thức của ông trước vận mệnh, sự an nguy của đất nước trước sự o ép và bành trướng của chủ nghĩa thực dân phương Tây, nguồn tài liệu cấp một mà chúng tôi sử dụng là cuốn hồi ký của ông và các hồi ký đương thời viết về ông.

Trong đó, có thể kể đến cuốn sách đầy giá trị là Li Hung-chang: His Life and Time của Alicia E. Neve Little (1845-1926) xuất bản lần đầu năm 1903. Alicia Little vốn là một nhà văn, một cây bút nổi tiếng ở Anh thế kỷ XIX. Bà đến Trung Quốc năm 1866 sau khi kết hôn với nhà truyền giáo Archibald Little (1838-1907).

Tác giả đã xuất bản nhiều công trình về văn hóa và xã hội Trung Quốc, trong đó nổi bật là cuốn sách viết về vị quan đại thần nổi tiếng của nhà Thanh thời kỳ này là Lý Hồng Chương. Trên cơ sở quan sát và trải nghiệm thực tế cũng như tham khảo và sử dụng một lượng tài liệu phong phú như các trước tác, báo chí, nhân chứng tường thuật và phỏng vấn người cùng thời, Alicia Little miêu tả Lý Hồng Chương như gương mặt chính khách tiêu biểu nhất ở Trung Quốc nửa cuối thế kỷ XIX, người có nhiều ảnh hưởng trong các lĩnh vực chính trị, chính sách ngoại giao và phát triển công nghiệp quốc phòng theo kỹ nghệ phương Tây ở đất nước này.