Giáo trình Lịch sử Tư tưởng Việt Nam - Học viện Báo chí và Tuyên truyền

Khám phá giáo trình lịch sử tư tưởng Việt Nam, tìm hiểu các giai đoạn phát triển tư tưởng và ảnh hưởng đến văn hóa, xã hội Việt Nam.

• Đề tài: Giáo Trình Lịch Sử Tư Tưởng Việt Nam

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU MÔN LỊCH SỬ TƯ TƯỞNG VIỆT NAM
• 1.1. I. ĐỐI TƯỢNG VÀ NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA MÔN LỊCH SỬ TƯ TƯỞNG VIỆT NAM
• 1.1.1. Đối tượng nghiên cứu của môn Lịch sử tư tưởng Việt Nam
• 1.1.1.1. Quan niệm cơ bản về tư tưởng
• 1.1.1.2. Phạm vi nghiên cứu của môn Lịch sử tư tưởng Việt Nam
• 1.1.2. Nội dung cơ bản của môn Lịch sử tư tưởng Việt Nam
• 1.1.2.1. Các yếu tố cấu thành thế giới quan, nhân sinh quan trong tư tưởng Việt Nam
• 1.1.2.2. Các yếu tố cấu thành tư tưởng yêu nước trong tư tưởng Việt Nam

Tóm tắt

I. Tổng quan giáo trình lịch sử tư tưởng việt nam cốt lõi

Giáo trình lịch sử tư tưởng Việt Nam là tài liệu nghiên cứu chuyên sâu, hệ thống hóa quá trình hình thành và phát triển của các luồng tư tưởng chính yếu đã định hình nên bản sắc dân tộc. Môn học này không chỉ là một nhánh của sử học mà còn là một lĩnh vực của triết học Việt Nam, có đối tượng, phạm vi và phương pháp nghiên cứu riêng biệt. Việc tìm hiểu giáo trình lịch sử tư tưởng việt nam của các tác giả uy tín như PGS.TS. Bùi Thị Kim Hậu hay các công trình của GS. Nguyễn Tài Thư, GS. Lê Sỹ Thắng do NXB Chính trị quốc gia phát hành là nền tảng để nắm bắt cội nguồn sức mạnh tinh thần của dân tộc. Tư tưởng của một dân tộc chính là dòng chảy logic và lịch sử, phản ánh điều kiện kinh tế - xã hội, văn hóa và các cuộc đấu tranh trong suốt quá trình dựng nước và giữ nước. Nội dung môn học bao quát từ những quan niệm sơ khai về thế giới quan, nhân sinh quan thời tiền sử, sơ sử, qua các hệ tư tưởng ở Việt Nam thời Bắc thuộc, đến sự phát triển rực rỡ trong các triều đại phong kiến độc lập và bước ngoặt với sự xuất hiện của tư tưởng Hồ Chí Minh. Việc nghiên cứu không chỉ dừng lại ở các học thuyết lớn mà còn đi sâu vào tư tưởng của các nhà tư tưởng tiêu biểu, các phong trào quần chúng và các giá trị văn hóa dân gian. Đây là cơ sở khoa học để hiểu rõ hơn về con người và xã hội Việt Nam, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu cho công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay.

1.1. Đối tượng nghiên cứu môn Lịch sử tư tưởng Việt Nam

Đối tượng nghiên cứu của môn Lịch sử tư tưởng Việt Nam là các quy luật, tính quy luật, khái niệm và phạm trù cơ bản về quá trình hình thành, phát triển của tư tưởng dân tộc Việt Nam theo dòng thời gian. Nội dung cốt lõi bao gồm sự phát triển của thế giới quan và nhân sinh quan, các tư tưởng chính trị - xã hội, trong đó nổi bật và xuyên suốt là tư tưởng yêu nước. Theo giáo trình lịch sử tư tưởng việt nam, nghiên cứu phải đi từ việc phân tích điều kiện lịch sử cụ thể, bởi "tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội". Tư tưởng không ra đời từ hư không mà là sự phản ánh hiện thực khách quan, do điều kiện sinh hoạt vật chất quy định. Trong xã hội có giai cấp, tư tưởng luôn mang tính giai cấp, thể hiện qua tư tưởng của giai cấp thống trị và giai cấp bị trị. Môn học này làm rõ sự vận động, kế thừa và phát triển của các luồng tư tưởng, từ những yếu tố bản địa cho đến các yếu tố du nhập và được Việt hóa như tư tưởng Nho giáo Việt Nam, tư tưởng Phật giáo Việt Nam và Đạo giáo. Việc phân tích không chỉ dựa trên các văn bản thành văn mà còn qua các di chỉ khảo cổ, di sản văn hóa vật thể, phi vật thể và hành động thực tiễn của các nhân vật lịch sử.

1.2. Các yếu tố cấu thành đặc điểm tư tưởng Việt Nam

Các đặc điểm tư tưởng Việt Nam được cấu thành từ ba bộ phận chính. Thứ nhất là các yếu tố về thế giới quan và nhân sinh quan, là sự kết hợp phức hợp giữa yếu tố bản địa và các yếu tố du nhập từ bên ngoài, tiêu biểu là sự dung hợp của Nho - Phật - Lão. Thứ hai, chiếm vị trí nổi bật nhất là tư tưởng yêu nước. Đây được xem là tư tưởng chủ đạo, là sợi chỉ đỏ xuyên suốt lịch sử dân tộc. Tư tưởng này phát triển qua ba cấp độ: tình cảm tâm lý tự nhiên, chuẩn mực đạo đức xã hội, và hệ thống quan điểm lý luận về dựng nước và giữ nước. Cuối cùng là các tư tưởng chính trị - xã hội khác như tư tưởng về nhà nước, pháp luật, quân sự, ngoại giao. Các tư tưởng này không chỉ phản ánh lợi ích giai cấp mà còn thể hiện những giá trị chung của cả cộng đồng dân tộc, tạo nên sự cố kết, đoàn kết toàn dân. Đây là "mẫu số chung" giúp dân tộc Việt Nam vượt qua mọi biến động thăng trầm của lịch sử. Việc biên soạn một đề cương lịch sử tư tưởng việt nam luôn phải chú trọng đến ba yếu tố cấu thành này để đảm bảo tính toàn diện và hệ thống.

II. Thách thức chính khi tiếp cận lịch sử tư tưởng Việt Nam

Nghiên cứu lịch sử tư tưởng Việt Nam là một công việc khó khăn và phức tạp, đòi hỏi người học và nhà nghiên cứu phải đối mặt với nhiều thách thức. Trước hết, đây là một môn học còn non trẻ ở Việt Nam, hệ thống lý luận và phương pháp luận vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Thách thức lớn nhất đến từ nguồn sử liệu. Cha ông ta trong lịch sử thường "ít viết về lý luận", tư tưởng thường được thể hiện qua hành động, việc làm, thái độ ứng xử với thời cuộc hơn là các tác phẩm có hệ thống. Do đó, việc tái dựng một hệ thống tư tưởng hoàn chỉnh đòi hỏi phải vận dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành, kết hợp sử học, văn học, khảo cổ học và dân tộc học. Một khó khăn khác là sự đan xen, thẩm thấu phức tạp giữa các luồng tư tưởng. Các hệ tư tưởng ở Việt Nam không tồn tại biệt lập mà luôn có sự tương tác, dung hợp và thậm chí đối kháng lẫn nhau. Việc phân định rạch ròi ảnh hưởng của tư tưởng Phật giáo Việt Nam hay tư tưởng Nho giáo Việt Nam trong một giai đoạn cụ thể là điều không đơn giản. Hơn nữa, việc đánh giá các tư tưởng phải khách quan, khoa học, tránh những định kiến chủ quan, giáo điều, cần phân biệt rõ những yếu tố tích cực, tiến bộ và những hạn chế, tiêu cực trong từng giai đoạn lịch sử.

2.1. Hạn chế về nguồn tài liệu lịch sử tư tưởng việt nam

Một trong những trở ngại lớn nhất khi nghiên cứu là sự khan hiếm và phân tán của các tài liệu lịch sử tư tưởng việt nam. Không giống như triết học phương Tây hay Trung Hoa, các nhà tư tưởng Việt Nam trong lịch sử ít khi trình bày học thuyết của mình một cách hệ thống. Tư tưởng của họ thường được lồng ghép trong các tác phẩm văn học, chiếu, biểu, hịch hoặc thể hiện qua hành động thực tiễn. Ví dụ, tư tưởng của Lý Thường Kiệt được biết đến qua bài thơ "Nam quốc sơn hà" hoặc tư tưởng của Trần Hưng Đạo qua "Hịch tướng sĩ". Do đó, nhà nghiên cứu phải luận giải tư tưởng thông qua "việc làm, ở thái độ đối ứng với thời cuộc", thậm chí qua "chính nhân cách của các đại biểu tiêu biểu". Việc này đòi hỏi một phương pháp đặc thù, phải phân tích, tổng hợp từ nhiều nguồn khác nhau, từ di tích khảo cổ, văn học dân gian đến các bộ chính sử. Sự thiếu vắng các công trình lý luận chuyên biệt khiến việc hệ thống hóa trở nên khó khăn và dễ dẫn đến những diễn giải mang tính chủ quan.

2.2. Sự phức tạp của các hệ tư tưởng ở Việt Nam

Lịch sử Việt Nam là lịch sử của sự giao lưu và tiếp biến văn hóa, dẫn đến sự du nhập và cùng tồn tại của nhiều hệ tư tưởng khác nhau. Sự phức tạp nảy sinh từ quá trình "tam giáo đồng nguyên" (Nho - Phật - Lão), nơi ba học thuyết này vừa song hành, vừa bổ sung, vừa đấu tranh với nhau. Chẳng hạn, tư tưởng Phật giáo Việt Nam thịnh hành thời Lý - Trần, nhưng tư tưởng Nho giáo Việt Nam lại giữ vai trò chủ đạo trong việc tổ chức nhà nước từ thời Lê sơ. Việc xác định hệ tư tưởng nào là chính thống trong một giai đoạn cụ thể đôi khi rất khó khăn. Bên cạnh đó, các tư tưởng du nhập này lại tiếp tục biến đổi khi kết hợp với tín ngưỡng bản địa, tạo ra những sắc thái riêng biệt của triết học Việt Nam. Quá trình chống ngoại xâm cũng làm nảy sinh cuộc đấu tranh giữa các quan điểm đối lập: độc lập và lệ thuộc, dân chủ và chuyên chế. Sự đan xen phức tạp này đòi hỏi một cái nhìn biện chứng và toàn diện, tránh đơn giản hóa hoặc tuyệt đối hóa vai trò của bất kỳ một hệ tư tưởng nào.

III. Phương pháp phân tích tư tưởng Việt Nam thời kỳ đầu

Để hiểu được cội nguồn của lịch sử tư tưởng Việt Nam, việc phân tích tư tưởng thời kỳ đầu (tiền sử, sơ sử và Bắc thuộc) có ý nghĩa nền tảng. Giai đoạn này chưa có chữ viết hoặc tài liệu thành văn còn rất ít, do đó phương pháp chủ yếu là dựa vào khảo cổ học và văn hóa học. Các di chỉ, hoa văn trên trống đồng, công cụ lao động, đồ gốm hay tục lệ mai táng là những "cuốn sách" không lời, phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan và tín ngưỡng của người Việt cổ. Tư tưởng thời kỳ này mang tính ngây thơ, chất phác, thấm đẫm màu sắc thần bí nhưng cũng chứa đựng những nhận thức đúng đắn về vũ trụ và con người, làm nền tảng cho văn hóa về sau. Bước sang thời kỳ Bắc thuộc, cuộc đấu tranh giữa hai quá trình Hán hóa và chống Hán hóa trở thành nội dung tư tưởng chủ đạo. Phân tích giai đoạn này cần làm rõ sự du nhập của Nho - Phật - Lão và cách người Việt tiếp biến, dân tộc hóa các yếu tố ngoại lai để làm giàu cho văn hóa bản địa, đồng thời kiên cường bảo vệ bản sắc dân tộc. Tinh thần bất khuất, ý chí độc lập và sự cố kết cộng đồng được hun đúc mạnh mẽ trong giai đoạn này, tạo nên sức sống mãnh liệt cho dân tộc.

3.1. Tư duy người Việt cổ qua các di chỉ khảo cổ học

Tư tưởng Việt Nam thời tiền sử, sơ sử được tái hiện chủ yếu qua các di chỉ khảo cổ học như văn hóa Sơn Vi, Hòa Bình, Bắc Sơn và đặc biệt là văn hóa Đông Sơn. Qua các công cụ đá, đồ gốm, có thể thấy tư duy logic của người Việt cổ đã phát triển, thể hiện ở kỹ thuật chế tác và trang trí. Hoa văn trên trống đồng Đông Sơn là một minh chứng tiêu biểu, phản ánh quan niệm vũ trụ "trời tròn, đất vuông", tín ngưỡng thờ Thần Mặt Trời và một xã hội nông nghiệp có tổ chức. Hình ảnh con người, thuyền, chim Lạc... cho thấy một đời sống tinh thần phong phú và ý thức cộng đồng sâu sắc. Tín ngưỡng phồn thực, thể hiện qua việc thờ sinh thực khí, nói lên ước vọng về sự sinh sôi, phát triển của con người và vạn vật. Các khu mộ táng với đồ tùy táng cho thấy niềm tin về một "thế giới bên kia". Những tư tưởng sơ khai này là thuần Việt, là cội nguồn hình thành nên nền tảng triết học Việt Nam sau này.

3.2. Tư tưởng Việt Nam thời Bắc thuộc và chống Hán hóa

Hơn một nghìn năm Bắc thuộc là giai đoạn đấu tranh gay gắt trên mặt trận tư tưởng. Chính quyền đô hộ thực hiện chính sách Hán hóa toàn diện, truyền bá tư tưởng Nho giáo Việt Nam, Đạo giáo và Phật giáo nhằm đồng hóa dân tộc ta. Tuy nhiên, song song với quá trình đó là một quá trình chống Hán hóa bền bỉ và mạnh mẽ của nhân dân. Người Việt không chống lại văn hóa Hán một cách cực đoan mà có sự tiếp thu chọn lọc. Các giá trị của Nho giáo về tổ chức nhà nước, của Phật giáo về lòng từ bi đã được tiếp biến để làm phong phú thêm văn hóa dân tộc. Cốt lõi của quá trình chống Hán hóa là bảo vệ và phát huy tư tưởng yêu nước, tinh thần đoàn kết, và các giá trị văn hóa bản địa như tục nhuộm răng, ăn trầu, tiếng nói... Các cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng, Lý Bí, Mai Thúc Loan... là biểu hiện cao nhất của ý chí độc lập, khẳng định sức sống mãnh liệt của dân tộc Việt Nam. Kết quả là sau hơn 1000 năm, dân tộc ta không những không bị đồng hóa mà còn mạnh mẽ hơn để bước vào kỷ nguyên độc lập.

IV. Khám phá hệ tư tưởng Việt Nam thời kỳ phong kiến độc lập

Tư tưởng Việt Nam thời kỳ phong kiến độc lập (thế kỷ X - XIX) là giai đoạn phát triển rực rỡ và định hình rõ nét nhất của các hệ tư tưởng lớn. Sau chiến thắng Bạch Đằng năm 938, dân tộc ta bước vào kỷ nguyên độc lập, tự chủ. Trong giai đoạn đầu (Lý - Trần), tư tưởng Phật giáo Việt Nam giữ vai trò quốc giáo, ảnh hưởng sâu sắc đến mọi mặt đời sống xã hội, từ kiến trúc, nghệ thuật đến đường lối trị nước "khoan dung, nhân ái" của các vị vua. Phật giáo thời kỳ này mang tinh thần nhập thế tích cực, các thiền sư không chỉ là những nhà tu hành mà còn là những cố vấn chính trị, nhà văn hóa lớn. Tuy nhiên, từ thế kỷ XV (thời Lê sơ), tư tưởng Nho giáo Việt Nam dần chiếm vị trí độc tôn, trở thành hệ tư tưởng chính thống của nhà nước quân chủ tập quyền. Nho giáo với hệ thống Tam cương, Ngũ thường đã góp phần ổn định trật tự xã hội, xây dựng một nhà nước quy củ. Dù hệ tư tưởng chính thống có thay đổi, tư tưởng yêu nước vẫn luôn là dòng chảy chủ đạo, là nguồn sức mạnh giúp dân tộc chiến thắng mọi kẻ thù xâm lược, được thể hiện hùng hồn qua các tác phẩm bất hủ và sự nghiệp của các anh hùng dân tộc.

4.1. Vai trò của tư tưởng Phật giáo Việt Nam thời Lý Trần

Thời Lý - Trần (thế kỷ XI - XIV) được xem là thời kỳ hoàng kim của Phật giáo Việt Nam. Phật giáo không chỉ là một tôn giáo mà đã trở thành hệ tư tưởng chủ đạo, có vai trò quan trọng trong việc củng cố sự thống nhất quốc gia và xây dựng nền văn hóa dân tộc. Các vị vua như Lý Thái Tổ, Trần Thái Tông đều là những người sùng đạo, thậm chí là những thiền sư uyên thâm. Tư tưởng Phật giáo Việt Nam thời kỳ này có đặc điểm nổi bật là tinh thần nhập thế, gắn đạo với đời. Các thiền sư tham gia vào việc triều chính, cố vấn cho vua về đường lối trị nước an dân. Dòng thiền Trúc Lâm Yên Tử do vua Trần Nhân Tông sáng lập là biểu tượng cho sự dung hợp giữa tư tưởng Phật giáo và tư tưởng yêu nước, chủ trương "cư trần lạc đạo". Tư tưởng từ bi, bình đẳng, vô ngã của Phật giáo đã góp phần tạo nên một xã hội nhân văn, khoan hòa, là cơ sở tinh thần cho sự đoàn kết toàn dân để ba lần đánh thắng quân Mông - Nguyên.

4.2. Tư tưởng Nho giáo và ảnh hưởng trong quản lý đất nước

Mặc dù du nhập từ sớm, nhưng phải đến thời Lê sơ (thế kỷ XV), tư tưởng Nho giáo Việt Nam mới thực sự được đề cao và trở thành hệ tư tưởng chính thống của nhà nước. Để xây dựng một quốc gia Đại Việt hùng mạnh, có trật tự, kỷ cương, triều đình nhà Lê đã lấy Nho giáo làm nền tảng cho việc tổ chức bộ máy nhà nước, luật pháp (Bộ luật Hồng Đức) và giáo dục, thi cử. Các khái niệm "Trung - Hiếu - Lễ - Nghĩa - Trí - Tín" trở thành chuẩn mực đạo đức của xã hội. Việc đề cao Nho giáo đã tạo ra một tầng lớp quan lại, trí thức (sĩ phu) có học vấn, đóng góp lớn vào sự nghiệp quản lý đất nước. Tuy nhiên, sự độc tôn của Nho giáo về sau cũng bộc lộ những hạn chế như tư tưởng "trọng nam khinh nữ", bảo thủ, kìm hãm sự phát triển của khoa học kỹ thuật và kinh tế công thương nghiệp, góp phần dẫn đến sự trì trệ của xã hội phong kiến ở giai đoạn cuối.

V. Hướng dẫn ôn thi và ứng dụng lịch sử tư tưởng Việt Nam

Việc học tập và nghiên cứu giáo trình lịch sử tư tưởng việt nam không chỉ mang ý nghĩa lý luận mà còn có giá trị thực tiễn sâu sắc. Đối với sinh viên, việc nắm vững kiến thức môn học là yêu cầu quan trọng để hoàn thành chương trình, đồng thời xây dựng nền tảng lý luận chính trị vững chắc. Để ôn thi lịch sử tư tưởng việt nam hiệu quả, người học cần có phương pháp hệ thống. Thay vì học thuộc lòng, cần tập trung vào việc hiểu các quy luật vận động, mối liên hệ giữa điều kiện lịch sử và sự ra đời của tư tưởng. Việc lập đề cương lịch sử tư tưởng việt nam hay sơ đồ tư duy sẽ giúp khái quát hóa kiến thức theo từng giai đoạn, từng luồng tư tưởng chính. Ngoài ra, việc tìm kiếm các tài liệu lịch sử tư tưởng việt nam bổ trợ như slide bài giảng, các bài phân tích chuyên sâu sẽ giúp mở rộng và đào sâu kiến thức. Quan trọng hơn, kiến thức từ môn học giúp mỗi cá nhân hiểu rõ cội nguồn dân tộc, bồi đắp lòng yêu nước, niềm tự hào và có cơ sở khoa học để đấu tranh phản bác các luận điệu xuyên tạc lịch sử, góp phần bảo vệ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

5.1. Bí quyết ôn thi lịch sử tư tưởng việt nam hiệu quả

Để đạt kết quả cao khi ôn thi lịch sử tư tưởng việt nam, phương pháp học tập khoa học là yếu tố quyết định. Trước hết, cần nắm vững cấu trúc môn học, bám sát đề cương lịch sử tư tưởng việt nam được cung cấp. Hãy chia lịch sử thành các giai đoạn chính: thời kỳ đầu (tiền sử, Bắc thuộc), thời kỳ phong kiến độc lập (Lý-Trần, Lê-Nguyễn), và thời kỳ cận hiện đại. Trong mỗi giai đoạn, cần làm rõ: bối cảnh lịch sử, hệ tư tưởng chủ đạo, các nhà tư tưởng tiêu biểu và nội dung tư tưởng cốt lõi của họ. Thay vì học lan man, hãy tập trung vào các từ khóa chính như tư tưởng yêu nước, tư tưởng Nho giáo Việt Nam, tư tưởng Phật giáo Việt Nam. Sử dụng các bài giảng lịch sử tư tưởng việt nam hoặc slide lịch sử tư tưởng việt nam để hệ thống hóa kiến thức. Việc thực hành trả lời các câu hỏi ôn tập, thảo luận nhóm sẽ giúp củng cố kiến thức và rèn luyện kỹ năng phân tích, lập luận một cách logic và thuyết phục.

5.2. Vận dụng kiến thức vào bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc

Nghiên cứu lịch sử tư tưởng Việt Nam không chỉ để hiểu về quá khứ mà còn để phục vụ cho hiện tại và tương lai. Những bài học về tinh thần độc lập tự chủ, về sức mạnh đại đoàn kết dân tộc, về việc tiếp biến tinh hoa văn hóa nhân loại vẫn còn nguyên giá trị. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc hiểu rõ đặc điểm tư tưởng Việt Nam giúp chúng ta nhận diện và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trước nguy cơ bị hòa tan. Kiến thức về các hệ tư tưởng ở Việt Nam cung cấp cơ sở khoa học vững chắc để đấu tranh chống lại các luận điệu xuyên tạc, phủ định lịch sử của các thế lực thù địch. Đồng thời, việc vận dụng sáng tạo những giá trị tư tưởng truyền thống, đặc biệt là tư tưởng yêu nước và tinh thần nhân văn, vào công cuộc đổi mới sẽ tạo ra động lực tinh thần to lớn, góp phần xây dựng một nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa giàu mạnh, văn minh.

VI. Tóm tắt và định hướng tương lai cho triết học Việt Nam

Nhìn lại toàn bộ dòng chảy của lịch sử tư tưởng Việt Nam, có thể rút ra một số kết luận mang tính quy luật. Trước hết, tư tưởng Việt Nam có tính thực tiễn sâu sắc, luôn gắn liền với công cuộc dựng nước và giữ nước. Thứ hai, đặc trưng nổi bật là tính dung hợp, tiếp biến, thể hiện qua việc người Việt luôn mở cửa đón nhận các luồng tư tưởng từ bên ngoài nhưng luôn trên tinh thần dân tộc hóa, làm phong phú thêm cho nền văn hóa bản địa. Sợi chỉ đỏ xuyên suốt, trở thành giá trị cốt lõi và bền vững nhất chính là tư tưởng yêu nước và tinh thần đoàn kết cộng đồng. Bước sang thời kỳ hiện đại, đặc biệt với sự ra đời của tư tưởng Hồ Chí Minh - sự kết tinh của tinh hoa văn hóa dân tộc và nhân loại - triết học Việt Nam đã có một bước ngoặt vĩ đại. Hướng nghiên cứu trong tương lai cần tiếp tục đi sâu làm rõ những giá trị của tư tưởng truyền thống, đồng thời vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh để giải quyết những vấn đề thực tiễn mà đất nước đang đặt ra trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.

6.1. Tóm tắt đặc điểm tư tưởng Việt Nam qua các thời kỳ

Có thể tóm tắt lịch sử tư tưởng việt nam qua một số đặc điểm cơ bản. Thứ nhất, đó là một nền tư tưởng hướng nội, nặng về các vấn đề chính trị - xã hội, đạo đức luân lý hơn là các vấn đề siêu hình, trừu tượng về tự nhiên. Thứ hai, tư tưởng yêu nước luôn là hằng số, là động lực tinh thần vĩ đại nhất. Từ truyền thuyết Thánh Gióng đến "Nam quốc sơn hà" và Tuyên ngôn Độc lập, tinh thần này không ngừng được bồi đắp và nâng cao. Thứ ba, đó là tư tưởng mang tính cộng đồng sâu sắc, đề cao vai trò của làng xã và sự đoàn kết toàn dân. Thứ tư, tư tưởng Việt Nam có xu hướng tổng hợp, dung hòa các yếu tố đối lập (âm-dương, Nho-Phật-Lão), tạo nên sự mềm dẻo, linh hoạt trong ứng xử. Những đặc điểm này đã định hình nên cốt cách và bản lĩnh của con người Việt Nam qua hàng ngàn năm lịch sử.

6.2. Hướng nghiên cứu mới cho lịch sử tư tưởng và triết học Việt Nam

Trong bối cảnh mới, việc nghiên cứu lịch sử tư tưởng Việt Nam cần có những định hướng mới. Cần đẩy mạnh việc nghiên cứu liên ngành, ứng dụng công nghệ thông tin vào việc số hóa và phân tích các tài liệu lịch sử tư tưởng việt nam. Cần có thêm các công trình so sánh tư tưởng Việt Nam với tư tưởng các nước trong khu vực để làm rõ hơn những nét tương đồng và khác biệt. Đặc biệt, hướng nghiên cứu quan trọng là làm rõ sự vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của Việt Nam, mà đỉnh cao là tư tưởng Hồ Chí Minh. Việc tiếp tục khai thác và phát huy các giá trị nhân văn, dân chủ, yêu nước trong tư tưởng truyền thống để phục vụ công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là một nhiệm vụ cấp thiết của ngành triết học Việt Nam hiện nay.

Nội dung chính

TỔNG QUAN HỌC THUẬT VÀ NỘI DUNG GIÁO TRÌNH LỊCH SỬ TƯ TƯỞNG VIỆT NAM (2020)

1. Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Lịch sử Tư tưởng Việt Nam do tập thể giảng viên Khoa Chủ nghĩa xã hội khoa học thuộc Học viện Báo chí và Tuyên truyền biên soạn, do PGS.TS. Bùi Thị Kim Hậu chủ biên cùng sự tham gia của các nhà khoa học: PGS.TS. Bùi Thị Thanh Hương, PGS.TS. Nguyễn Thọ Khang, PGS.TS. Đỗ Công Tuấn, PGS.TS. Nguyễn Sỹ Trung, TS. Nguyễn Thúy Hà, TS. Nguyễn Vân Hạnh, TS. Vũ Thế Tùng, ThS. Hoàng Thị Bích và ThS. Nguyễn Hùng Cường. Tác phẩm được Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội ấn hành năm 2020.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  GIÁO TRÌNH LỊCH SỬ TƯ TƯỞNG VIỆT NAM                   |
|                  NXB Đại học Quốc gia Hà Nội (2020)                     |
+-------------------------------------------------------------------------+
| Chủ biên: PGS.TS. Bùi Thị Kim Hậu                                       |
| Đơn vị: Khoa Chủ nghĩa Xã hội khoa học, Học viện Báo chí và Tuyên truyền |
| Khách thể: Tiến trình tư tưởng từ thời tiền sử đến đầu thế kỷ XX        |
+-------------------------------------------------------------------------+

Về vị trí trong chương trình đào tạo, giáo trình được thiết kế làm tài liệu giảng dạy chính thức cho môn học Lịch sử tư tưởng Việt Nam, phục vụ sinh viên chuyên ngành Chủ nghĩa xã hội khoa học và các ngành lý luận chính trị khác tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền.

Mục tiêu học tập của giáo trình hướng đến việc trang bị hệ thống tri thức có tính khái quát và quy luật về sự hình thành, biến đổi của các trào lưu, hệ tư tưởng trong lịch sử dân tộc; phân tích các phạm trù thế giới quan, nhân sinh quan và tư tưởng chính trị - xã hội qua từng thời kỳ; từ đó rèn luyện năng lực đánh giá khách quan các giá trị truyền thống cũng như hạn chế lịch sử.

Về cấu trúc và cách tiếp cận, giáo trình kết hợp chặt chẽ giữa tiếp cận lịch sử (xem tư tưởng là dòng chảy tự nhiên gắn với điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể) và tiếp cận logic (phân tích cấu trúc thành tố tư tưởng). Điểm đặc thù của giáo trình là giới hạn khung thời gian nghiên cứu từ thời kỳ lập nước (tiền sử, sơ sử) cho đến đầu thế kỷ XX – mốc đánh dấu sự xuất hiện của hệ tư tưởng vô sản gắn với vai trò của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh.

---

2. Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung toàn bộ giáo trình gồm 8 chương, trong đó các chương đầu tập trung vào cơ sở phương pháp luận và tiến trình tư tưởng qua các giai đoạn lịch sử then chốt:

• Chương 1: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu môn Lịch sử tư tưởng Việt Nam: Xác định khái niệm tư tưởng, quy luật hình thành tư tưởng theo quan điểm duy vật lịch sử, phân định tư tưởng chính thống của giai cấp thống trị và tư tưởng phi chính thống trong văn học dân gian; phân tích ba cấp độ của tư tưởng yêu nước (tình cảm/tâm lý, chuẩn mực đạo đức, lý luận).
• Chương 2: Tư tưởng Việt Nam thời tiền sử và sơ sử: Phân tích tư duy cư dân nguyên thủy qua khảo cổ học Sơn Vi, Hòa Bình, Bắc Sơn; bước phát triển của tư duy trừu tượng, thẩm mỹ, vũ trụ quan (mô hình ba tầng thiên - địa - nhân, triết lý âm - dương, biểu tượng mặt trời) và ý thức cố kết cộng đồng thời đại Đông Sơn (nước Văn Lang, truyền thuyết Sơn Tinh - Thủy Tinh, Thánh Gióng).
• Chương 3: Tư tưởng Việt Nam từ thế kỷ II TCN đến thế kỷ X: Khảo sát bối cảnh hơn 1000 năm Bắc thuộc; đối kháng giữa quá trình Hán hóa và phong trào chống Hán hóa; việc du nhập văn tự Hán, Nho giáo, Đạo giáo, Phật giáo; ý thức độc lập tự chủ qua các cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng, Lý Bí (nhà nước Vạn Xuân), Khúc Thừa Du và chiến thắng Bạch Đằng của Ngô Quyền năm 938.
• Chương 4: Tư tưởng Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XIV: Giai đoạn xác lập chế độ phong kiến trung ương tập quyền dưới các triều Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần; hiện tượng Tam giáo đồng quy với Phật giáo đóng vai trò chủ đạo; phân tích tư tưởng trị nước thân dân, tinh thần độc lập qua các đại biểu Lý Công Uẩn (Chiếu dời đô), Lý Thường Kiệt (Nam quốc sơn hà, nghệ thuật quân sự và ngoại giao), Trần Thái Tông (Khóa hư lục, triết lý tính giác, văn răn ngũ giới).
• Chương 5 đến Chương 7: Khái quát diễn trình tư tưởng chính trị, xã hội, triết học của quốc gia phong kiến Đại Việt từ thế kỷ XV (khi Nho giáo độc tôn thời Lê sơ) đến đầu thế kỷ XIX dưới triều Nguyễn.
• Chương 8: Tư tưởng Việt Nam cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX: Phản ánh sự khủng hoảng của hệ tư tưởng phong kiến trước sự xâm lược của thực dân phương Tây; sự du nhập của các trào lưu dân chủ tư sản và bước ngoặt chuyển biến sang hệ tư tưởng vô sản với vai trò của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xây dựng hệ thống lý luận dựa trên các nguyên lý căn bản của chủ nghĩa Mác - Lênin:

+--------------------------------------------------------------------------+
|                     TRỤ CỘT LÝ LUẬN VÀ THẾ GIỚI QUAN                     |
+--------------------------------------------------------------------------+
| 1. Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội (kinh tế, cơ cấu sở hữu).     |
| 2. Phân tích phương thức sản xuất châu Á (sở hữu công về ruộng đất).     |
| 3. Cơ chế tiếp biến Tam giáo (Nho - Phật - Đạo) trên nền bản địa.        |
| 4. Khung cấu trúc 3 cấp độ của Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam.              |
+--------------------------------------------------------------------------+

• Quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội: Sự phát triển tư tưởng gắn liền với phương thức sản xuất, điều kiện sinh hoạt vật chất và công cụ lao động (từ đồ đá, đồ đồng đến đồ sắt).
• Đặc thù chế độ sở hữu phương Đông: Phân tích sự vắng mặt của chế độ tư hữu ruộng đất triệt để ("phương thức sản xuất châu Á") như nguyên nhân sâu xa dẫn đến tính trì trệ về kinh tế - xã hội, đồng thời là cơ sở thuận lợi cho việc tiếp thu tư tưởng cộng đồng, bình đẳng sau này.
• Cấu trúc thế giới quan - nhân sinh quan phức hợp: Sự kết hợp giữa các yếu tố bản địa và các hệ tư tưởng ngoại nhập (Tam giáo: Nho - Phật - Lão), trong đó mỗi giai đoạn lịch sử xác định một hệ tư tưởng giữ vị trí trung tâm (Phật giáo từ thế kỷ X đến XIV, Nho giáo từ thế kỷ XV đến XIX).

Kỹ năng phát triển cho người học

• Năng lực phân tích liên ngành: Kết hợp tri thức lịch sử học, khảo cổ học, văn học dân gian và dân tộc học để giải mã nội dung tư tưởng khi thiếu vắng các hệ thống tác phẩm lý luận thành văn.
• Năng lực tư duy logic - lịch sử: Nhận diện tính hai mặt của các hiện tượng tư tưởng (tích cực/tiến bộ đối lập với tiêu cực/bảo thủ/giáo điều) trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể.
• Kỹ năng khảo chứng văn bản và sử liệu: Đọc, phân tích các văn kiện chính trị cổ (Chiếu dời đô, thơ thiền, kệ, bài hịch) nhằm trích xuất tư tưởng chính trị và đạo đức trị nước.

---

3. Phương pháp giảng dạy và học tập

Tiếp cận sư phạm

Giáo trình vận dụng phương pháp tiếp cận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Giảng viên và người học không tiếp cận lịch sử tư tưởng như một tập hợp các triết thuyết trừu tượng độc lập, mà đặt trong mối liên hệ nhân quả với sự biến đổi của chế độ kinh tế, cơ cấu giai cấp và nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền quốc gia.

                        QUY TRÌNH TIẾP CẬN TƯ LIỆU
Tư liệu văn bản & Tác phẩm                               Sử liệu phi văn bản
- Chiếu dời đô (Lý Công Uẩn)                             - Khảo cổ (Sơn Vi, Hòa Bình, Đông Sơn)
- Khóa hư lục (Trần Thái Tông)                           - Di vật (Trống đồng, rìu đồng, đồ gốm)
- Nam quốc sơn hà (Lý Thường Kiệt)                       - Văn học dân gian (Truyền thuyết, ca dao)

Phương pháp nghiên cứu đặc thù

Do đặc thù cha ông trong lịch sử ít trước tác các công trình thuần túy lý luận hệ thống mà thể hiện tư tưởng qua hành vi thực tiễn, thái độ ứng xử thời cuộc và sáng tác văn học, giáo trình định hướng phương pháp học tập qua:

1. Khảo sát hiện vật và di chỉ khảo cổ: Phân tích hình thái công cụ, hoa văn gốm, kiến trúc mộ táng, trống đồng để suy đoán quan niệm vũ trụ và nhân sinh.
2. Khảo sát văn học dân gian và huyền thoại: Giải mã truyền thuyết (Sơn Tinh - Thủy Tinh, Thánh Gióng) để tìm hiểu tư tưởng đoàn kết trị thủy và ý thức chống ngoại xâm.
3. Phân tích hành vi chính trị và nhân cách lịch sử: Đánh giá tư tưởng thông qua các quyết sách lớn (dời đô, đại xá thuế, tổ chức bộ máy, sách lược ngoại giao).

Hệ thống câu hỏi ôn tập và tự học

Cuối mỗi chương, giáo trình cung cấp hệ thống câu hỏi định hướng thảo luận mang tính bản chất học thuật:

• Yêu cầu phân tích đối tượng và phương pháp luận mác-xít trong nghiên cứu tư tưởng.
• Yêu cầu phân tích ba cấp độ của tư tưởng yêu nước.
• Yêu cầu chứng minh sức sống văn hóa bản địa qua 1000 năm Bắc thuộc.
• Yêu cầu tổng kết các giá trị và hạn chế của tư tưởng triết học, đạo đức triều Lý - Trần.

---

4. Điểm nổi bật và khung tham chiếu học thuật

Giáo trình kế thừa có chọn lọc nguồn ngữ liệu và kết quả nghiên cứu từ các công trình nền tảng của giới học thuật Việt Nam, tiêu biểu là:

+--------------------------------------------------------------------------+
|                 HỆ THỐNG NGUỒN TƯ LIỆU THAM KHẢO CHÍNH                   |
+--------------------------------------------------------------------------+
| 1. "Lịch sử tư tưởng Việt Nam" (Quyển 1) - GS. Nguyễn Tài Thư (Chủ biên) |
| 2. "Lịch sử tư tưởng Việt Nam" (Quyển 2) - GS. Lê Sỹ Thắng (Chủ biên)    |
| 3. "Đại Việt sử ký toàn thư" - Bản in Nội các quan bản                   |
| 4. "Lịch sử Việt Nam" (Tập 1) - Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam          |
| 5. "Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỷ XX" - GS. Lê Thành Khôi|
| 6. "Thơ văn Lý - Trần" - Viện Văn học (NXB KHXH, 1989)                   |
| 7. C. Mác - Ph. Ăng-ghen "Toàn tập" (NXB Chính trị quốc gia)             |
+--------------------------------------------------------------------------+

Đặc điểm phân kỳ và tính khu biệt

Khác với một số công trình bao quát toàn bộ tư tưởng hiện đại, giáo trình này phân kỳ có chủ đích: tập trung nghiên cứu từ thời tiền sử đến đầu thế kỷ XX. Cách phân chia này bảo đảm tính phân định ranh giới học thuật rõ ràng với các môn học liên đới trong khối lý luận chính trị:

Học phần	Khách thể và Phạm vi nghiên cứu trọng tâm
Lịch sử tư tưởng Việt Nam (Giáo trình này)	Tiến trình tư tưởng triết học, thế giới quan, nhân sinh quan, chính trị - xã hội từ thời nguyên thủy đến đầu thế kỷ XX (khi xuất hiện hệ tư tưởng vô sản).
Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam	Sự ra đời của Đảng (1930), đường lối cách mạng, sự lãnh đạo của Đảng qua các thời kỳ lịch sử hiện đại.
Tư tưởng Hồ Chí Minh	Hệ thống quan điểm toàn diện của Chủ tịch Hồ Chí Minh về cách mạng giải phóng dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xã hội.
Lịch sử dân tộc (Lịch sử Việt Nam)	Diễn trình các sự kiện chính trị, kinh tế, quân sự, tổ chức nhà nước và xã hội qua các thời đại.

---

5. Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên Đại học và Học viên Cao học: Phục vụ trực tiếp sinh viên chuyên ngành Chủ nghĩa xã hội khoa học, Xây dựng Đảng, Triết học, Chính trị học, Tư tưởng Hồ Chí Minh tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền cùng các cơ sở đào tạo lý luận chính trị trên cả nước.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần nắm vững kiến thức cơ bản về Triết học Mác - Lênin (đặc biệt là phần Duy vật lịch sử) và Lịch sử Việt Nam đại cương trước khi tiếp cận học phần này.
• Giảng viên và Nhà nghiên cứu: Sử dụng làm khung tham chiếu cấu trúc bài giảng, thiết kế đề tài thảo luận chuyên đề và tra cứu các tư liệu lịch sử tư tưởng từ thời cổ sơ đến trung đại.
• Người tự học và tham khảo học thuật: Cung cấp cái nhìn toàn cảnh, có phương pháp luận về lịch sử tư tưởng cho những ai quan tâm đến văn hóa, triết học phương Đông và lịch sử Việt Nam.

---

6. Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này được biên soạn cho đối tượng nào?

Tài liệu được biên soạn phục vụ đào tạo cử nhân và học viên ngành Chủ nghĩa xã hội khoa học và các chuyên ngành lý luận chính trị tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền, đồng thời dùng làm tài liệu tham khảo cho các khối ngành khoa học xã hội và nhân văn.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi nghiên cứu giáo trình?

Người học cần trang bị kiến thức nền tảng về thế giới quan duy vật biện chứng, duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin và các mốc tiến trình cơ bản của Lịch sử Việt Nam để tiếp thu logic vận động của các tư tưởng được trình bày.

3. Giáo trình phân kỳ tiến trình tư tưởng dân tộc như thế nào?

Giáo trình phân chia tiến trình tư tưởng thành 8 chương: Chương 1 (Phương pháp luận); Chương 2 (Tiền sử - Sơ sử); Chương 3 (Thế kỷ II TCN - X); Chương 4 (Thế kỷ X - XIV); Chương 5 đến 7 (Thế kỷ XV - đầu XIX); Chương 8 (Cuối XIX - đầu XX với sự ra đời của hệ tư tưởng vô sản).

4. Phương pháp nghiên cứu lịch sử tư tưởng trong giáo trình có điểm gì đặc thù?

Do nguồn văn bản lý luận của cha ông thời cổ - trung đại hạn chế, giáo trình kết hợp nghiên cứu văn bản với việc phân tích di chỉ khảo cổ, văn học dân gian, phong tục tập quán và hành vi chính trị của các nhân vật lịch sử.

5. Giáo trình sử dụng những nguồn sử liệu chính nào?

Giáo trình khai thác các tài liệu như Đại Việt sử ký toàn thư, Khóa hư lục, các công trình khảo cổ học thời đại đồ đá, đồ đồng, các ấn phẩm của Viện Văn học, Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam và công trình của GS. Nguyễn Tài Thư, GS. Lê Sỹ Thắng, GS. Lê Thành Khôi.

---

7. Kết luận

Giáo trình Lịch sử Tư tưởng Việt Nam (NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2020) phản ánh hệ thống tri thức cơ bản về quá trình hình thành, phát triển tư tưởng của cộng đồng dân tộc Việt Nam từ cội nguồn tiền sử đến đầu thế kỷ XX.

Với việc xác lập phương pháp luận duy vật lịch sử, phân tích đa chiều các yếu tố cấu thành thế giới quan, nhân sinh quan và chủ nghĩa yêu nước qua các thời kỳ, công trình cung cấp cơ sở dữ liệu và khung lý thuyết phục vụ cho việc giảng dạy, học tập chuyên ngành Chủ nghĩa xã hội khoa học và khối ngành lý luận chính trị.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1, giới thiệu đối tượng, phạm vi và phương pháp nghiên cứu môn học; từ chương 2 đến chương 7 giới thiệu khái quát tư tưởng Việt Nam từ thời tiền sử, sơ sử của dân tộc đến đầu thế kỷ XIX; Chương 8, trình bày tư tưởng Việt Nam cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX - ' C. Angghen: Todn tép, NXB Chinh tri Quốc gia, H. ? Mohadas Karamchand Gandhi: Con người và tu tưởng, Bombay, 1989. đặc biệt trong đó có bước ngoặt quan trọng của lịch sử tư tưởng Việt Nam là sự ra đời của hệ tư tướng mới - hệ tư tưởng vô sản của giai cấp công nhân VỚI Vai trò của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh nhà tư tưởng Việt Nam trong thời đại mới.

Lịch sử tư tưởng Việt Nam là môn học còn non trẻ ở Việt Nam, hơn nữa, việc nghiên cứu vấn đề lịch sử tư tưởng là vấn đề khó, phức tạp. Do đó, giáo trình này không tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót. Tập thể tác giả rất mong nhận được ý kiến đóng góp của các nhà khoa học, đồng nghiệp, học viên, sinh viên và bạn đọc để cuốn sách ngày càng hoàn thiện hơn trong lần tái bản sau. Xin chân thành cảm ơn! CÁC TÁC GIÁ Chuong 1 DOI TUONG VA PHUONG PHAP NGHIEN CUU MON LICH SU TU TUONG VIET NAM Là một môn khoa học, Lịch sử tư tưởng Việt Nam cũng như bất cứ một môn khoa học nào, đều xác định đối tượng, phạm vi và phương pháp nghiên cứu của mình.

Chương này sẽ trình bày đối tượng và phương pháp nghiên cứu Lịch sử tư tưởng Việt Nam, làm cơ sở định hướng cho việc nghiên cứu toàn bộ môn học. I ĐÓI TƯỢNG VÀ NOI DUNG CO BAN CUA MON LICH SU’ TU TUONG VIET NAM 1. Đối tượng nghiên cứu của môn Lịch sứ tư tưởng Việt Nam 1. Quan niệm cơ bắn về tư trởng Tự tưởng là toàn bộ những suy nghĩ, ý nghĩ, quan điểm chung nhất của con người đối với tự nhiên, xã hội và bản thân mình.

Tư tưởng là sự phản ánh hiện thực trong ý thức, là sự biểu hiện quan hệ của cơn người đối với thế giới xung quanh. Tư tướng bao giờ cũng do chế độ xã hội, điều kiện sinh hoạt vật chất của con người quy định. Cho nên phải tìm nguồn gốc và thực chất của tư tưởng trong cơ cầu kinh tế, trong điều kiện sinh hoạt vật chất, trong tồn tại xã hội mà tư tưởng phản ánh. Trong xã hội có giai cấp, tư tưởng bao giờ cũng mang tính giai cấp, biểu hiện lợi ích vật chất của các giai cấp trong xã hội.

Do đó có tư tưởng của giai cấp thống trị (tư tưởng chính thống được thể hiện qua dòng văn học của giai cấp thống trị) và tư tưởng của giai cấp bị trị (tư tưởng không chính thống, được thê hiện qua dòng văn học đân gian, truyền miệng của nhân dan lao động). Tư tưởng của loài người nói chung, của từng quốc gia đân tộc nói riêng, có một quá trình phát triển từ thấp lên cao gắn liển với quá trình phát triển của những điều kiện kinh tế - xã hội, của công cụ sản xuất, của lực lượng sản xuất xã hội. Đồng thời, tư tưởng một quốc gia dân tộc, một thời đại lịch sử lại luôn tồn tại và phát triển trên cơ sở những đặc thù trong thế giới quan, trong văn hoá, lối sông, tâm lý của dân tộc, thời đại. Như vậy, khi xem xét các thành tố, các nội dung cơ bản hợp thành của tư tưởng một quốc gia dân tộc, trong một thời kỳ lịch 5 sử xác định nào đó, chúng ta cần đồng thời phải coi trọng hai hướng tiếp cận: tiếp cận lịch sử và tiếp cận logic.