Mạng lưới chợ nông thôn miền Đông Cao Bằng trước năm 1945

Luận văn thạc sĩ lịch sử: Mạng lưới chợ nông thôn ở miền Đông Cao Bằng trước năm 1945

• Tác giả: Ngô Thị Thu Hằng
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Đàm Thị Uyên
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Mạng lưới chợ nông thôn miền Đông Cao Bằng trước năm 1945
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan mạng lưới chợ nông thôn miền Đông Cao Bằng

Miền Đông Cao Bằng trước năm 1945 bao gồm các địa bàn như Trùng Khánh, Quảng Uyên, Phục Hòa và Hạ Lang. Địa hình nơi đây chủ yếu là núi đá vôi xen kẽ các thung lũng nhỏ hẹp. Mạng lưới chợ nông thôn tại khu vực này hình thành từ rất sớm trong lịch sử. Các phiên chợ ra đời từ nhu cầu tự cấp, tự túc và trao đổi sản vật giữa các bản làng. Dưới thời nhà Nguyễn, chính quyền thiết lập hệ thống hành chính phủ, châu và huyện. Các chợ phiên dần định hình rõ nét hơn về vị trí và thời gian hoạt động. Khi thực dân Pháp cai trị, cơ cấu quản lý chuyển thành đạo quan binh. Chính quyền thực dân mở thêm một số chợ mới nhằm kiểm soát giao thương và phục vụ đồn trú quân sự. Tuy nhiên, tính chất chợ làng bản truyền thống vẫn giữ vai trò chi phối. Người dân bản địa coi chợ là trung tâm kinh tế quan trọng bậc nhất. Đây là nơi hội tụ văn hóa của các dân tộc Tày, Nùng, Mông và Dao. Hệ thống giao thông cách trở khiến chợ phiên trở thành mắt xích liên kết cộng đồng duy nhất. Mỗi chợ phục vụ một bán kính dân cư nhất định. Sự xuất hiện của mạng lưới chợ tạo nền tảng cho sự phát triển thương mại miền núi.

1.1. Bối cảnh địa lý và lịch sử hành chính

Miền Đông Cao Bằng sở hữu địa thế hiểm trở với các dãy núi đá vôi. Sông Quây Sơn và sông Bắc Vọng chảy qua các thung lũng màu mỡ. Thời nhà Nguyễn, vùng đất này thuộc phủ Trùng Khánh và phủ Hòa An. Năm 1835, vua Minh Mạng điều chỉnh địa giới hành chính. Triều đình bãi bỏ chế độ thổ quan và cử lưu quan cai quản. Đầu thế kỷ 20, thực dân Pháp lập Đạo quan binh thứ nhì để siết an ninh. Biến chuyển hành chính tác động lớn đến sự phân bố dân cư. Các trung tâm châu, huyện trở thành nơi đặt chợ phiên lớn. Địa hình và chính trị định hình mạng lưới chợ nông thôn.

1.2. Thành phần cư dân và nhu cầu trao đổi

Địa bàn miền Đông Cao Bằng là nơi quần cư của nhiều dân tộc. Người Tày và Nùng chiếm số lượng đông đảo nhất. Họ cư trú lâu đời tại các vùng thung lũng ven sông suối. Người Mông và Dao sinh sống chủ yếu trên các sườn núi cao. Mỗi dân tộc có tập quán canh tác và sản vật riêng biệt. Người Tày, Nùng trồng lúa nước và dệt vải chàm. Người Mông, Dao trồng ngô, lanh và khai thác lâm sản. Nhu cầu trao đổi sản vật giữa vùng thấp và vùng cao rất lớn. Dân bản không thể tự túc mọi vật dụng sinh hoạt thường ngày. Muối ăn, nông cụ sắt và vải vóc là những mặt hàng thiết yếu. Chợ nông thôn trở thành điểm hẹn kinh tế duy nhất đáp ứng nhu cầu này. Phiên chợ giải quyết bài toán lưu thông hàng hóa vùng cao.

II. Phân tích thực trạng chợ nông thôn miền Đông Cao Bằng

Mạng lưới chợ nông thôn miền Đông Cao Bằng trước năm 1945 phân bố không đồng đều. Địa hình chia cắt hiểm trở tạo ra nhiều rào cản tự nhiên. Chợ thường tập trung tại ngã ba đường, bến sông hoặc thung lũng lòng chảo. Những điểm này giúp người dân các bản lân cận đi bộ thuận tiện nhất. Cơ sở hạ tầng của chợ thời kỳ này hết sức thô sơ. Hầu hết các chợ chỉ là bãi đất trống ven suối hoặc sườn đồi. Người dân dựng vài lều quán tạm bằng tre nứa và lá cọ. Nhiều chợ phiên hoàn toàn không có mái che hay lán trại kiên cố. Mọi hoạt động giao dịch diễn ra lộ thiên dưới nắng mưa. Thời gian họp chợ phụ thuộc chặt chẽ vào lịch phiên âm lịch. Mỗi chợ họp từ năm đến sáu phiên mỗi tháng. Chu kỳ cách nhau năm ngày tạo điều kiện cho thương nhân lưu chuyển. Hàng hóa trao đổi tại chợ chủ yếu là sản phẩm tự nhiên và đồ thủ công gia đình. Khối lượng hàng hóa mỗi phiên nhìn chung còn rất hạn chế. Đồng tiền xu bằng đồng như sèn sính được dùng song hành cùng phương thức hàng đổi hàng. Sự nghèo nàn về hạ tầng phản ánh nền kinh tế tự nhiên còn nặng tính tự cấp.

2.1. Địa điểm và thời gian họp các phiên chợ

Địa điểm họp chợ gắn chặt với địa hình sông nước và đường mòn. Chợ Bằng Ca ở Hạ Lang họp trên khu đất rộng theo thế trên bến dưới thuyền. Trước đó chợ họp ở bản Mjao thuộc Đồng Loan. Khi Pháp sang thống trị, chợ chuyển ra Bằng Ca để thuận tiện quản lý. Chợ họp vào các ngày có số đuôi ba và tám âm lịch mỗi tháng. Chợ Bản Ngắn ở Quảng Trung cũng họp theo chu kỳ sáu phiên một tháng. Trong khi đó, chợ Hạ Lang họp vào các ngày năm, mười, mười lăm và hai mươi. Lịch phiên so le giữa các vùng lân cận được bố trí rất khoa học. Thương nhân và người mua có thể di chuyển liên tục giữa các chợ. Khoảng cách giữa các chợ dao động từ mười đến mười lăm cây số.

2.2. Mặt hàng giao dịch và phương thức thanh toán

Mặt hàng tại chợ miền Đông Cao Bằng mang đậm dấu ấn nông nghiệp tự cấp. Nông sản gồm gạo nếp, ngô hạt, đậu tương và rau rừng. Lâm sản gồm măng khô, nấm hương, mộc nhĩ và thảo dược quý. Đồ thủ công nổi bật với vải chàm, dao rựa, cuốc xẻng và đồ đan lát. Chợ phiên cũng là nơi mua bán gia súc lớn như trâu, bò, ngựa và lợn. Phương thức thanh toán tồn tại dưới hai hình thức cơ bản. Hình thức trực tiếp là lấy hàng đổi hàng theo ước lệ dân gian. Một gùi ngô có thể đổi lấy một tấm vải chàm hoặc lưỡi cuốc. Bên cạnh đó, tiền xu bằng đồng gọi là sèn sính được dùng nhiều. Tiền thời vua Minh Mạng và Đồng Khánh lưu hành phổ biến. Tiền bạc Đông Dương của Pháp cũng dần thâm nhập.

III. Phương pháp quản lý chợ nông thôn miền Đông Cao Bằng

Quản lý mạng lưới chợ nông thôn miền Đông Cao Bằng trước năm 1945 kết hợp giữa luật tục làng bản và chính sách nhà nước. Chính quyền phong kiến nhà Nguyễn từng quản lý chợ thông qua bộ máy quan lại địa phương. Triều đình bổ nhiệm các chức việc để thu thuế chợ và bảo đảm trật tự. Những chợ lớn do nhà nước bảo trợ thường có người thu hoa hồng hoặc lệ phí chợ. Sang thời Pháp thuộc, người Pháp chủ trương can thiệp sâu hơn vào mạng lưới thương mại vùng cao. Thực dân Pháp cho xây dựng thêm các chợ mới như chợ Pác Cà tại Quảng Uyên. Mục tiêu của Pháp là tạo đầu mối giao thương và phục vụ hậu cần quân đội. Đồng thời, chính quyền thực dân ban hành các quy định khắt khe về thuế thân và thuế chợ. Tuy vậy, tập quán tự quản của đồng bào dân tộc thiểu số vẫn đóng vai trò cốt lõi. Trật tự tại các phiên chợ nông thôn phần lớn được duy trì nhờ hương ước và luật tục. Người đi chợ tôn trọng quy tắc mua bán ngay thẳng, không lừa lọc. Các tranh chấp nhỏ thường được già làng hoặc người có uy tín đứng ra phân xử êm thấm. Sự dung hòa này giúp chợ hoạt động ổn định qua nhiều thời kỳ.

3.1. Cơ chế điều tiết và thu thuế chợ phiên

Thời Nguyễn, triều đình quản lý việc họp chợ nhằm thu thuế tự nhiên. Các chức việc địa phương được giao nhiệm vụ kiểm soát phiên chợ. Mức thuế được định sẵn tùy loại hàng hóa và số lều quán. Người bán hàng rong lặt vặt thường được miễn thuế. Sang thời thuộc Pháp, thuế chợ được siết chặt hơn. Chính quyền thực dân cho đấu thầu quyền thu thuế tại các chợ lớn. Người trúng thầu trực tiếp thu lệ phí của tiểu thương vào chợ. Biện pháp này tăng nguồn thu cho ngân sách thuộc địa. Tuy nhiên, nó gây khó khăn cho người dân nghèo bản địa. Dẫu chịu nhiều thứ thuế, người dân vẫn tìm đến chợ để mưu sinh. Hoạt động trao đổi hàng hóa vẫn duy trì đều đặn.

3.2. Vai trò tự quản của cộng đồng làng bản

Bên cạnh luật pháp nhà nước, luật tục làng bản giữ vai trò chi phối tuyệt đối. Không gian chợ nông thôn miền Đông Cao Bằng là môi trường sinh hoạt cộng đồng tự nhiên. Người dân các dân tộc Tày, Nùng xây dựng nếp sống trung thực khi đi chợ. Hiện tượng trộm cắp, cướp giật hay gian lận hiếm khi xảy ra. Mọi người tự giác tuân thủ vị trí ngồi bán do hương ước quy định. Khu bán trâu bò luôn tách rời khu bán lương thực và vải vóc. Nếu nảy sinh mâu thuẫn hay tranh chấp giá cả, già làng sẽ đứng ra hòa giải. Lời phán quyết của người cao tuổi có uy tín mang sức nặng to lớn. Tinh thần tự giác giúp các phiên chợ tồn tại bền vững qua biến cố lịch sử.

IV. Kết luận về mạng lưới chợ nông thôn miền Đông Cao Bằng

Mạng lưới chợ nông thôn miền Đông Cao Bằng trước năm 1945 là một thực thể kinh tế - xã hội đặc thù. Nó không chỉ đơn thuần là nơi mua bán sản vật địa phương. Chợ phiên phản ánh sinh động diện mạo sinh hoạt của các dân tộc vùng biên cương. Dưới góc độ kinh tế, chợ thúc đẩy sản xuất hàng hóa sơ khai phát triển. Chợ kích thích nghề thủ công truyền thống và nông nghiệp hàng hóa nhỏ nảy mầm. Dưới góc độ xã hội, chợ đóng vai trò như một thiết chế văn hóa cố kết cộng đồng. Đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Mông, Dao gặp gỡ, giao duyên và chia sẻ thông tin tại chợ. Việc nghiên cứu mạng lưới chợ lịch sử này mang lại nhiều bài học giá trị cho hiện tại. Những kinh nghiệm về bố trí không gian, cự ly và chu kỳ phiên chợ vẫn có thể ứng dụng trong quy hoạch nông thôn mới. Phát triển thương mại miền núi ngày nay cần tôn trọng bản sắc văn hóa và tập quán địa phương. Giữ gìn chợ phiên truyền thống chính là bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc.

4.1. Ý nghĩa kinh tế và văn hóa xã hội đặc thù

Chợ phiên miền Đông Cao Bằng là tấm gương phản chiếu kinh tế bản địa trước năm 1945. Về mặt kinh tế, chợ phá vỡ tính cô lập khép kín của từng bản làng. Nó khuyến khích nông dân thâm canh và tạo ra thặng dư nông sản. Về mặt văn hóa, chợ phiên là ngày hội sinh hoạt tinh thần lớn của đồng bào. Nam thanh nữ tú mặc trang phục truyền thống đẹp nhất để trẩy hội. Họ hát lượn, hát then và tìm hiểu lứa đôi tại chợ. Chợ còn là trung tâm trao đổi thông tin xã hội quan trọng nhất. Tin tức thời sự, chính sách và kinh nghiệm sản xuất lan tỏa từ đây. Phiên chợ nuôi dưỡng tình đoàn kết keo sơn giữa các dân tộc.

4.2. Bài học ứng dụng cho quy hoạch chợ nông thôn mới

Kinh nghiệm tổ chức chợ lịch sử mang lại nhiều giá trị thực tiễn sâu sắc. Quy hoạch chợ nông thôn vùng cao ngày nay cần kế thừa cự ly di chuyển truyền thống. Vị trí chợ phải thuận tiện giao thông bộ và gắn liền với các trục liên xã. Lịch họp chợ phiên so le cần được duy trì để tránh cạnh tranh. Nhà nước cần đầu tư nâng cấp hạ tầng nhưng không bê tông hóa thô bạo cảnh quan. Cần tạo lập khu vực chuyên biệt cho hàng nông sản và thủ công. Mô hình chợ phiên kết hợp du lịch văn hóa là hướng đi triển vọng. Du khách đến chợ để trải nghiệm ẩm thực, âm nhạc và trang phục dân tộc. Bảo tồn chợ phiên kích thích tiêu thụ đặc sản và tăng thu nhập cho dân bản.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Miền Đông Cao Bằng là khu vực biên viễn sở hữu vị trí địa chính trị và kinh tế đặc biệt quan trọng ở vùng Đông Bắc Việt Nam, với đường biên giới tiếp giáp tỉnh Quảng Tây của Trung Quốc dài hơn 333 km. Nằm trên tổng diện tích tự nhiên toàn tỉnh khoảng 6.703,42 km2, địa bàn miền Đông gồm ba huyện cốt lõi là Trùng Khánh, Quảng Hòa và Hạ Lang. Đây là không gian sinh tồn lâu đời của cộng đồng các dân tộc Tày, Nùng, Kinh, Dao và Mông, trong đó đồng bào Tày và Nùng chiếm tỷ lệ đa số với 13 nhóm địa phương cùng sinh sống xen cài.

Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu là phục dựng toàn diện diện mạo, cơ chế vận hành và tính chất đa chức năng của mạng lưới chợ nông thôn miền Đông Cao Bằng trong giai đoạn lịch sử trước năm 1945. Dưới tác động kép của phương thức sản xuất phong kiến bản địa và chính sách cai trị thuộc địa của thực dân Pháp, hệ thống thương mại vùng cao đã diễn ra nhiều biến đổi sâu sắc. Đề tài tập trung làm rõ điều kiện tự nhiên, bối cảnh hành chính lịch sử, quá trình hình thành các điểm chợ phiên, phương thức giao thương tiểu ngạch qua biên giới và vai trò trung tâm của chợ trong đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội.

Ý nghĩa học thuật của đề tài thể hiện ở việc lấp đầy khoảng trống tư liệu lịch sử kinh tế địa phương thời kỳ cận đại. Nghiên cứu khảo sát trên 10 chợ phiên truyền thống tiêu biểu, kết nối không gian giao thương của hơn 50 làng xã cổ, qua đó chứng minh rằng mạng lưới chợ nông thôn không chỉ đơn thuần là trạm luân chuyển hàng hóa mà còn là thiết chế văn hóa cố kết cộng đồng bền vững nơi phên dậu Đông Bắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết hình thái kinh tế - xã hội mác-xít làm nền tảng để phân tích sự chuyển dịch từ nền kinh tế tự nhiên mang tính tự cấp tự túc sang kinh tế hàng hóa sơ khai dưới tác động của mạng lưới chợ. Đồng thời, nghiên cứu kết hợp lý thuyết địa lý nhân văn và kinh tế không gian nhằm luận giải quy luật phân bố các điểm chợ ven trục sông Quây Sơn, sông Bắc Vọng và các thung lũng karst kín gió. Ngoài ra, lý thuyết giao lưu và tiếp biến văn hóa tộc người được sử dụng để giải mã quá trình tiếp xúc giữa các cộng đồng dân cư bản địa với thương nhân ngoại vùng.

Mô hình nghiên cứu được xây dựng trên hệ thống 4 khái niệm nền tảng:

• Chợ truyền thống: Không gian thương mại định kỳ hình thành tự phát hoặc do thiết chế quản lý thiết lập nhằm đáp ứng nhu cầu trao đổi sản vật thiết yếu.
• Chợ nông thôn miền núi: Điểm giao dịch đặc thù gắn liền với phương thức canh tác nương rẫy, ruộng bậc thang và kinh tế khai thác lâm thổ sản.
• Chu kỳ chợ phiên: Quy luật họp chợ luân phiên theo lịch âm (phổ biến là chu kỳ 5 ngày một phiên, tương đương 6 phiên mỗi tháng) nhằm phân bổ dòng hàng và sức mua phù hợp với bán kính đi bộ của cư dân.
• Mạng lưới thương mại biên mậu tiểu ngạch: Hệ thống trao đổi hàng hóa tự nhiên giữa cư dân hai bên đường biên giới Việt - Trung.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tích hợp từ khối thư tịch cổ đồ sộ như Đại Nam nhất thống chí, Đồng Khánh dư địa chí, Dư địa chí của Nguyễn Trãi, Tên làng xã Việt Nam đầu thế kỷ XIX cùng hệ thống hương ước cổ của 6 làng xã thời thuộc Pháp. Về dữ liệu thực địa, tác giả thực hiện khảo sát điền dã với cỡ mẫu gồm 10 điểm chợ phiên tiêu biểu tại 3 huyện Trùng Khánh, Quảng Hòa, Hạ Lang và phỏng vấn sâu 42 nhân chứng lịch sử gồm các bậc cao niên, nghệ nhân làng nghề truyền thống và thương nhân cố cựu.

Phương pháp chọn mẫu định ngạch phi xác suất kết hợp kỹ thuật quả cầu tuyết được áp dụng để tiếp cận đúng các nhân chứng có trí nhớ chuẩn xác về hoạt động thương nghiệp trước Cách mạng tháng Tám năm 1945. Tác giả kết hợp chặt chẽ phương pháp lịch sử và phương pháp logic. Việc lựa chọn phương pháp này xuất phát từ đòi hỏi phải tái hiện chân thực quá trình vận động khách quan của mạng lưới chợ theo trục thời gian, đồng thời khái quát hóa được các quy luật kinh tế, đặc điểm phân bố không gian và tính quy chuẩn văn hóa mà không áp đặt nhãn quan hiện đại lên bối cảnh lịch sử quá khứ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu phát hiện tính quy luật chặt chẽ trong chu kỳ vận hành của mạng lưới chợ phiên miền Đông Cao Bằng. Hơn 85% các chợ trong khu vực hoạt động theo chu kỳ 5 ngày một phiên, đều đặn 6 phiên mỗi tháng theo âm lịch. Điển hình như chợ Pò Tấu họp ngày 1 và ngày 6; chợ Bản Ngắn họp ngày 3 và ngày 8; chợ Pò Peo và chợ Cách Linh họp ngày 4 và ngày 9; chợ Đống Đa và chợ Hạ Lang họp ngày 5 và ngày 10. Sự phân bố so le này tạo thành vòng tuần hoàn khép kín, cho phép thương nhân và người dân di chuyển luân phiên trong bán kính từ 7 đến 15 km mà không bị trùng lặp thời gian.

Thứ hai, cơ cấu hàng hóa phản ánh rõ nét sự kết hợp giữa kinh tế tự nhiên và sản xuất thủ công nghiệp đặc thù. Nông sản và lâm thổ sản chiếm hơn 70% tổng khối lượng hàng hóa lưu thông tại mỗi phiên, bao gồm ngô, lúa nương, củ mài, măng nứa, hạt dẻ Trùng Khánh và tuyết lê. Đáng chú ý, các mặt hàng tiểu thủ công nghiệp làng nghề đạt đến trình độ kỹ thuật cao. Điển hình là sản phẩm nông cụ rèn đúc thủ công của người Nùng An tại xã Phúc Sen với hơn 160 thợ rèn điêu luyện, tạo ra các sản phẩm dao, liềm, búa có giá bán tại chợ cao gấp 3 lần sản phẩm kim khí cùng loại nhập từ Trung Quốc nhưng luôn bán hết nhờ độ sắc bén và độ bền vượt trội.

Thứ ba, chợ phiên miền Đông đóng vai trò huyết mạch trong mạng lưới mậu dịch biên mậu xuyên biên giới. Thông qua các lối mòn dân sinh dọc 333 km đường biên và các cửa khẩu tự nhiên, những chợ lớn như chợ Pò Peo, chợ Cô Sầu đã thu hút dòng chảy gia súc quy mô lớn. Tại chợ Cô Sầu, mỗi phiên ghi nhận hoạt động trao đổi lên tới hàng trăm con trâu, bò, ngựa thồ cùng các sản phẩm thổ cẩm rực rỡ sắc màu, hình thành trung tâm đầu mối phân phối muối mỏ, sợi bông, đồ gốm sứ và kim hoàn từ Trung Quốc sang các tỉnh Đông Bắc Việt Nam.

Thứ tư, chợ là không gian giao lưu văn hóa và sinh hoạt cộng đồng đa sắc thái. Khảo sát tư liệu điền dã chỉ ra rằng có khoảng 60% cư dân đến chợ không xuất phát từ mục đích kiếm tìm lợi nhuận thương mại thuần túy mà để cập nhật thông tin làng xã, gặp gỡ bạn bè đồng canh, đồng niên, tham gia hát lượn then, hát phong slư, lượn nàng hai và thưởng thức văn hóa ẩm thực bản địa.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến sự định hình vững chắc của mạng lưới chợ phiên bắt nguồn từ cấu trúc địa hình karst núi đá vôi có độ cao trung bình 600 - 800 m, bị chia cắt sâu bởi hệ thống sông Quây Sơn dài 76 km và sông Bắc Vọng dài 77 km. Giao thông trước năm 1930 chủ yếu phụ thuộc vào ngựa thồ và đường mòn đèo dốc, do đó mỗi thung lũng buộc phải có một trung tâm tích tụ nông sản riêng biệt.

Khi so sánh với các công trình nghiên cứu chợ làng đồng bằng Bắc Bộ của các tác giả tiền bối, chợ miền Đông Cao Bằng mang tính chất tự trị làng bản ít nặng nề hơn nhưng tính cố kết tộc người lại sâu sắc hơn. Nếu như chợ vùng đồng bằng chủ yếu diễn ra hoạt động mua bán chuyên nghiệp của các lái buôn hàng xén, thì chợ vùng cao Cao Bằng lại mang đậm dấu ấn kinh tế tự cấp tự túc, đồng thời có nhiều điểm tương đồng với mô hình chợ phiên vùng cao Lào Cai ở tính chất chuyên doanh đại gia súc.

Về mặt học thuật, toàn bộ cấu trúc chu kỳ họp chợ và cơ cấu trao đổi hàng hóa này có thể được mô hình hóa trực quan thông qua bảng ma trận luân chuyển phiên chợ âm lịch và biểu đồ phân bổ bán kính không gian thương mại. Cách trình bày này giúp làm sáng tỏ mối liên kết hữu cơ giữa các trung tâm chợ huyện như Trùng Khánh, Quảng Uyên, Phục Hòa với hệ thống chợ vệ tinh vùng biên.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, quy hoạch bảo tồn nguyên trạng không gian kiến trúc và cảnh quan văn hóa của ít nhất 8 chợ phiên truyền thống tiêu biểu tại các huyện Trùng Khánh, Quảng Hòa và Hạ Lang. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Cao Bằng cần phối hợp chặt chẽ với chính quyền cấp huyện trong giai đoạn 2024 - 2026 để khoanh vùng bảo vệ các bãi chợ cổ ven sông, gìn giữ các lều quán lợp ngói âm dương truyền thống và tái hiện không gian giao lưu văn hóa dân gian.

Thứ hai, phát triển chuỗi giá trị và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ cho các sản phẩm làng nghề thủ công truyền thống gắn với chợ phiên. Sở Công thương kết hợp cùng Sở Khoa học và Công nghệ đặt mục tiêu trong giai đoạn 2024 - 2027 chuẩn hóa 100% sản phẩm rèn Phúc Sen, đường phên Bó Tờ và giấy bản Quốc Dân đạt chuẩn OCOP từ 3 đến 4 sao, nâng cao giá trị gia tăng và tăng thu nhập bình quân của các hộ làm nghề lên tối thiểu 25%.

Thứ ba, thiết lập 3 tuyến du lịch chuyên đề kết nối di sản địa chất Công viên non nước Cao Bằng với trải nghiệm chợ phiên vùng cao. Trung tâm Xúc tiến Du lịch tỉnh phối hợp cùng các doanh nghiệp lữ hành giai đoạn 2025 - 2028 xây dựng tour trải nghiệm văn hóa chợ Cô Sầu, chợ Pò Peo gắn với danh thắng Thác Bản Giốc và động Ngườm Ngao, hướng đến mục tiêu thu hút lượng khách du lịch văn hóa tăng trưởng 20% mỗi năm.

Thứ tư, triển khai số hóa toàn diện hệ thống dữ liệu lịch sử thương mại dân gian và tư liệu văn bia hương ước cổ. Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên chủ trì đề án số hóa 3D cho 12 điểm di tích chợ lịch sử miền Đông trước năm 1945, hoàn thành xây dựng cổng cơ sở dữ liệu mở phục vụ nghiên cứu và giảng dạy lịch sử địa phương trước quý 4 năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm nghiên cứu học thuật và giảng viên chuyên ngành Lịch sử, Dân tộc học, Văn hóa học: Luận văn cung cấp khung dữ liệu thực chứng gồm hơn 10 chợ truyền thống cùng hệ thống dẫn chứng từ 4 bộ địa chí cổ, đóng vai trò tài liệu tham khảo quan trọng để triển khai các công trình nghiên cứu chuyên sâu về kinh tế thương nghiệp truyền thống vùng cao.

Cán bộ quản lý nhà nước và chuyên viên hoạch định chính sách tại các sở ngành tỉnh Cao Bằng: Cung cấp cơ sở khoa học vững chắc giúp Sở Công thương và Sở Văn hóa xây dựng đề án quy hoạch mạng lưới chợ nông thôn mới trên địa bàn hơn 50 xã thuộc 3 huyện miền Đông, dung hòa hiệu quả giữa hiện đại hóa hạ tầng thương mại và bảo tồn bản sắc văn hóa.

Giáo viên giảng dạy môn Lịch sử và Địa lý tại các trường trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh Cao Bằng: Tài liệu là nguồn tư liệu bản địa chuẩn xác giúp biên soạn nội dung giáo dục địa phương cho học sinh tại hơn 15 trường trung học phổ thông, hỗ trợ giáo dục truyền thống yêu nước và lòng tự hào văn hóa quê hương.

Doanh nghiệp phát triển du lịch bền vững và các nhà sáng tạo sản phẩm văn hóa: Nguồn tư liệu chi tiết về tập quán sinh hoạt, làng nghề 200 năm tuổi và các lễ hội chợ phiên cung cấp chất liệu thực tế phong phú để thiết kế các sản phẩm du lịch văn hóa cộng đồng và truyền thông di sản độc đáo.

Câu hỏi thường gặp

Mạng lưới chợ nông thôn miền Đông Cao Bằng trước năm 1945 họp theo chu kỳ nào? Hầu hết các chợ họp theo chu kỳ phiên âm lịch 5 ngày một lần, tương ứng 6 phiên mỗi tháng. Ví dụ, chợ Pò Tấu họp vào các ngày mồng 1 và mồng 6; chợ Bản Ngắn họp ngày mồng 3 và mồng 8; chợ Pò Peo họp ngày mồng 4 và mồng 9. Quy luật so le này giúp cư dân trong bán kính 10 km luân chuyển trao đổi hàng hóa liên tục và thông suốt.

Những mặt hàng chủ lực nào được trao đổi nhiều nhất tại các chợ phiên miền Đông? Cơ cấu mặt hàng gồm nông sản thiết yếu như lúa ngô, rau rừng (chiếm khoảng 50% sản lượng trao đổi), đại gia súc như trâu bò ngựa với quy mô hàng trăm con mỗi phiên ở chợ Cô Sầu, cùng các sản phẩm thủ công nức tiếng. Đặc biệt, nông cụ rèn Phúc Sen và vải thổ cẩm thủ công luôn là mặt hàng thu hút sức mua lớn nhất từ khắp các huyện lân cận.

Địa hình núi đá vôi karst ảnh hưởng như thế nào đến việc hình thành các điểm chợ? Địa hình núi cao 600 - 800 m bị chia cắt mạnh khiến các chợ thường được đặt tại những thung lũng lòng chảo bằng phẳng hoặc ngã ba sông Quây Sơn và Bắc Vọng. Điển hình như chợ Bằng Ca nằm ở vị thế trên bến dưới thuyền, kết nối thuận tiện mạng lưới đường bộ 38 km liên huyện với hệ thống vận tải đường thủy vùng biên.

Hoạt động thương mại qua biên giới Việt - Trung tại các chợ miền Đông diễn ra ra sao? Nhờ tiếp giáp hơn 333 km đường biên giới, các chợ như Pò Peo và Cách Linh trở thành trạm trung chuyển mậu dịch tiểu ngạch nhộn nhịp. Thương nhân hai bên biên giới thường xuyên trao đổi lâm thổ sản, muối ăn, dược liệu và chỉ thêu qua hệ thống đường mòn dân sinh lâu đời, tạo nên mối liên hệ kinh tế tự nhiên bền chặt.

Chợ phiên vùng Đông Cao Bằng giữ vai trò gì ngoài chức năng trao đổi kinh tế? Chợ là trung tâm sinh hoạt văn hóa tinh thần của đồng bào Tày, Nùng, Dao. Khoảng 60% người dân đến chợ để giao lưu tình cảm, kết bạn đồng canh, hát lượn then, lượn slư và thưởng thức ẩm thực truyền thống. Ngoài ra, chợ phiên còn là địa bàn quan trọng để các chiến sĩ cách mạng giác ngộ quần chúng nhân dân trong thời kỳ tiền khởi nghĩa.

Kết luận

• Mạng lưới chợ nông thôn miền Đông Cao Bằng trước năm 1945 là một chỉnh thể kinh tế - xã hội đặc sắc, thích ứng linh hoạt với điều kiện tự nhiên hiểm trở vùng Đông Bắc.
• Chu kỳ họp chợ 5 ngày một phiên được phân bổ khoa học, đảm bảo dòng luân chuyển hàng hóa không gián đoạn cho hơn 10 cụm cư dân liên vùng.
• Hoạt động mậu dịch tiểu ngạch qua hơn 333 km đường biên giới khẳng định vai trò cầu nối thương mại thiết yếu giữa vùng cao Việt Nam với miền Nam Trung Quốc.
• Không gian chợ phiên bảo tồn nguyên vẹn các giá trị văn hóa phi vật thể của cộng đồng Tày, Nùng, Dao thông qua các làng nghề rèn đúc, dệt vải và sinh hoạt dân ca cổ truyền.
• Kết quả nghiên cứu của luận văn đóng góp hệ thống tư liệu thực chứng chuẩn mực, hỗ trợ đắc lực cho công tác quy hoạch kinh tế nông thôn và phát triển du lịch di sản giai đoạn 2025 - 2030.

Luận văn đã làm sáng tỏ giá trị toàn diện của mạng lưới chợ nông thôn miền Đông Cao Bằng cả trên phương diện lịch sử kinh tế lẫn nhân học văn hóa. Độc giả, các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý văn hóa - thương mại có thể liên hệ trực tiếp Khoa Lịch sử thuộc Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên để tiếp cận toàn văn công trình khoa học giá trị này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ MIỀN ĐÔNG CAO BẰNG 1. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên 1. Vị trí địa lý Cao Bằng là một tỉnh nằm ở vùng Đông Bắc Việt Nam, giáp biên giới với Quảng Tây (Trung Quốc) trên đoạn đường dài hơn 333 km. Tỉnh này cũng giáp với hai tỉnh Hà Giang và Tuyên Quang phía tây, cùng hai tỉnh Bắc Kạn và Lạng Sơn phía nam.

Về diện tích, Cao Bằng có tổng diện tích khoảng 6.703,42 km2 và được xác định trong tọa độ từ vĩ độ 22021'21' đến 23007'12''B và kinh độ từ 105016'15''Đ. Theo chiều Bắc - Nam, tỉnh này có chiều dài khoảng 80 km (từ xã Đức Hạnh, huyện Bảo Lâm tới xã Quang Trọng, huyện Thạch An). Theo chiều Đông - Tây thì có chiều dài khoảng 170 km (từ xã Lý Quốc, huyện Hạ Lang tới xã Thạch Lâm, huyện Bảo Lâm). Phía Bắc và miền Đông giáp tỉnh Quảng Tây nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa với đường biên giới dài hơn 333 km; Phía Nam giáp tỉnh Bắc Kạn và tỉnh Lạng Sơn; Phía Tây giáp tỉnh Hà Giang và tỉnh Tuyên Quang.

Trung tâm tỉnh là Thành phố Cao Bằng cách thủ đô Hà Nội 286 km theo đường Quốc lộ 3, cách thành phố Lạng Sơn khoảng 130 km theo đường Quốc lộ 4A. “Đại Nam nhất thống chí” chép, tỉnh Cao Bằng: “Đông tây cách nhau 165 dặm, nam bắc cách nhau 115 dặm; phía đông giáp Long Châu phủ Thái Bình nước Thanh 133 dặm, phía tây giáp huyện Cảm Hóa tỉnh Thái Nguyên 32 dặm, phía nam giáp huyện Cảm Hóa và huyện Thất Khê tỉnh Lạng Sơn 60 dặm, phía bắc giáp châu Qui Thuận phủ Trấn Yên nước Thanh 55 dặm, phía đông nam giáp huyện Thất Khê tỉnh Lạng Sơn và châu Hạ Đống nước Thanh 45 dặm, phía tây nam giáp huyện Cảm Hóa tỉnh Thái Nguyên 45 dặm, phía đông bắc giáp châu An Bình thuộc phủ Thái Bình nước Thanh 152 dặm. Cao Bằng là địa phương có nhiều tiềm năng về đất đai, tài nguyên khoáng sản, danh thắng, nhiều cửa ngõ thông thương với Trung Quốc. 11 Khu vực miền Đông Cao Bằng bao gồm các huyện: Quảng Hòa, Trùng Khánh, Hạ Lang Phía Đông và Phía Bắc giáp Trung Quốc, Phía Nam giáp Lạng Sơn.

Mỗi huyện đều có vị trí địa lý khác nhau, tạo ra cho vùng những ưu thế riêng. Đây là vùng núi cao có địa hình tương đối hiểm trở, lại nằm xa trung tâm của tỉnh, nhưng nơi đây được thiên nhiên ban tặng nhiều tài nguyên khoáng sản, có nhiều danh lam thắng cảnh phát triển du lịch, có đường biên giới dài tiếp giáp với Trung Quốc và nhiều đường mòn dân sinh, tạo điều kiện thuận lợi cho nhân dân hai bên biên giới thường xuyên qua lại giao lưu kinh tế, văn hóa. Theo sách Đại Nam nhất thống chí: “Huyện Quảng Uyên cách phủ 69 dặm về phía Đông, Đông Tây cách nhau 88 dặm, Nam Bắc cách nhau 115 dặm, phía đông đến địa giới Long Châu nước Thanh 74 dặm, phía tây đến địa giới 2 huyện Thạch Lâm và Thạch An 14 dặm, phía nam đến địa giới huyện Thạch An 51 dặm, phía bắc đến địa giới các huyện Thượng Lang, Hạ Lang và châu Qui Thuận nước Thanh 64 dặm. Đời Lý gọi là châu Quảng Nguyên.

Đời Lê Quang Thuận gọi là châu Lộng Nguyên. Cuối đời Hồng Đức mới đổi là Quảng Uyên, phiên thần họ Bế thế tập; đầu đời Gia Long vẫn theo như thế. Năm Minh Mệnh thứ 12 đổi đặt thổ tri châu; năm thứ 15 đổi làm huyện; năm thứ 16 đổi đặt lưu quan.Lãnh 5 tổng, 48 xã thôn” [47; tr. Năm 1893, tổng Cách Linh được tách ra để thành lập huyện Phục Hòa (cùng với tổng Phục Hòa thuộc châu Thạch An).

Huyện Phục Hòa Phía đông giáp huyện Hạ Lang và giáp Quảng Tây, Trung Quốc, Phía tây giáp huyện Hòa An, Phía nam giáp huyện Thạch An, Phía bắc giáp huyện Quảng Uyên. “Huyện Thượng Lang cách phủ Trùng Khánh 81 dặm về phía Đông Bắc, Đông - Tây cách nhau 109 dặm, Nam - Bắc cách nhau 76 dặm; phía Đông đến địa giới huyện Hạ Lang 79 dặm, phía Tây đến địa giới huyện Quảng Uyên 30 dặm, phía Nam đến địa giới huyện Hạ Lang 33 dặm, phía Bắc đến địa giới châu An Bình nước Thanh 43 dặm” [47; tr. Huyện có 4 tổng, 37 xã, thôn. Châu Thượng Lang tồn tại đến năm 1948 thì được chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đổi thành huyện Trùng Khánh.

12 Cũng theo Đại Nam nhất thống chí “Huyện Hạ Lang: cách phủ 203 dặm về phía đông bắc; đông tây cách nhau 126 dặm, nam bắc cách nhau 168 dặm, phía đông đến địa giới châu Hạ Lôi nước Thanh 83 dặm, phía tây đến địa giới huyện Quảng Yên 43 dặm, phía nam đến địa giới châu An Bình nước Thanh 105 dặm, phía bắc đến địa giới huyện Thượng Lang 63 dặm. Từ đời Lý về trước là đất châu Tư Lang. Thời thuộc Minh là châu Hạ Tư Lang. Cuối đời Hồng Đức là châu Hạ Lang, phiên thần họ Bế thế tập; đầu đời Gia Long vẫn theo như thế.

Năm Minh Mệnh thứ 12 đổi đặt thổ tri châu; năm thứ 15 đổi làm huyện; năm thứ 16 đổi đặt lưu quan do phủ kiêm lý. Lãnh 4 tổng, 36 xã thôn.Năm Tự Đức thứ 4, dời phủ lỵ đến huyện Thạch Lâm, huyện Hạ Lang kiêm biện. Huyện lỵ ở xã Lệnh Cấm, nay bỏ” [47; tr. Điều kiện tự nhiên Về địa hình, miền Đông Cao Bằng có độ cao trung bình từ 600-800 m so với mặt nước biển; có cấu trúc địa hình đa dạng, phức tạp, thấp dần từ Tây Bắc xuống Đông Nam.

Các thung lũng bằng phẳng nằm giữa những dãy núi đá đã được tạo ra bởi sự kết hợp của thiên nhiên và sự khai thác của con người qua nhiều thế hệ. Những vùng đất này, chẳng hạn như Ngọc Khê, Đình Phong, Chí Viễn, Trung Phúc, Đàm Thủy, Phong Nặm, Lăng Hiếu, Phong Châu, Đức Hồng và Cao Thăng đã trở thành những cánh đồng và ruộng rau màu mỡ. Sự phát triển của các vùng này là kết quả của tuệ trí và công sức khai phá từ các dân tộc trong suốt hàng chục năm qua.Vùng địa hình sát biên giới có độ cao từ 600-1300m so với mặt nước biển. Nét đặc trưng của địa hình miền Đông Cao Bằng là: Thứ nhất, địa hình núi đá vôi, có đặc trưng địa hình karst (Địa hình Karst là sự vận chuyển của nước trong đá, tạo ra phản ứng hóa học), xen kẽ giữa các dãy núi là thung lũng hẹp.

Thứ hai, địa hình núi thấp, thung lũng. Giữa các thung lũng bằng phẳng có những ngọn núi đá, núi đất sừng sững, nhấp nhô với nhiều hình dạng, tiêu biểu là vùng Ngọc Khê (thuộc xã Ngọc Khê) dọc sông Quây Sơn, được dân gian ca ngợi là vùng “Hà lục sơn thủy hữu tình”. 13 Đặc điểm địa hình chia cắt hiểm trở, gây khó khăn trong giao thông đi lại. Những dãy núi kéo dài theo hướng tây - bắc đông - nam có tác dụng làm chuyển hướng gió trên địa phận Cao Bằng.

Miền Đông Cao Bằng nổi danh với các ngọn núi đá vôi cao hùng vĩ trải dài theo ranh giới Việt - Trung từ phía Bắc và Đông Bắc. Những ngọn núi đá được mô tả như một lớp tường thành bao bọc, mở ra một sự tĩnh lặng và hoang dã. “Trong phủ đại thế núi liền núi, kể dãy lớn thì có 7 dãy: Ba dãy núi từ châu Quy Thuận nước Thanh chạy đến Tổng Yên Lãng huyện Thượng Lạng. một dãy núi từ châu Quy Thuận chạy đến địa giới hai tổng Đăng Châu, Nga Ổ huyện Thượng Lang rồi chạy vào châu Hạ Lôi.

Một dãy núi từ huyện Thạch Lâm chạy đến tổng Ngưỡng Đồng huyện Quảng Uyên. Một dãy núi chạy từ Thạch Lâm đến tổng Vũ Lăng. Một dãy núi từ huyện Thạch An chạy đến tổng Lực Nông” [48; tr. Trong những dãy núi đó cao nhất là ngọn Giang Mũ, thuộc xã Ngọc Khê, với độ cao trên 873 m.

Núi miền đông Cao Bằng có hình dáng khác nhau, nhiều ngọn núi được sách “Đại Nam nhất thống chí” miên tả: - Núi Hoàng: Núi to mà tròn, trên ngọn toả làm đôi, sườn núi có nhiều thứ hoa rừng. Tương truyền dưới chân núi ấy có đá ngọc. Núi này nổi lên ở địa phận xã Phi Hải huyện Quảng Uyên chạy đến địa phận huyện Trà Lĩnh. - Núi Nội Đàn(Quảng Uyên): Cách huyện Thạch An 2 dặm về phía tây, núi mở bốn mặt, bên trong có một tầng hình như đàn tràng, nên gọi tên là Nội Đàn.

- Núi Hoàng Trà (Quảng Uyên): Cách huyện Thạch An 30 dặm về phía đông nam, núi đất, người Thổ trồng chè hắp núi. - Núi Chiêu Sơn: đi về hứng đông nam, ở đây địa hình núi đá, cây cối mọc xum xuê, cách huyện Thượng Lang 2 dặm. - Núi Mô Sơn: Cách huyện Thượng Lang 11 dặm về phía nam, dưới núi có suối và các khe đổ ra đồng ruộng, nông dân cũng thuận. - Núi Quảng Đô: Cách huyện Thượng Lang 3 dặm về phía bắc, núi khá cao.

14 - Núi Thiên Lâm: Cách huyện Hạ Lang 5 dặm về phía đông, thế núi cao vót, rừng rậm mê man, không mấy người đi đến, nên gọi tên là Thiên Lâm (rừng trời). - Núi Cản: Cách huyện Hạ Lang 17 dặm về phía tây, sản nhiều trúc hoa. Ngoài ra còn có núi Bác Cả (Quảng Uyên), Bác Thang (Quảng Uyên). Miền đông Cao Bằng có nhiều hnag động, thác nước nổi tiếng như: động Ngườm Ngao, thác Nặm Khao cao 5 thước (Quảng Uyên), thác Bản Giốc (Trung Khánh).

Tài nguyên rừng vô cùng phong phú. Ở trùng Khánh trong rừng có nhiều loại cây quí như: nghiến, ngân giác, lim. gồm những loại cây sau: hổ, khỉ, voọc, voi, bò tót, lợn rừng, gấu, bò tót, voọc, gấu. các loại chim sáo và chim núi.

Đặc biệt còn có chim tư lư (có thể là chim cuốc), phượng núi, theo sách Đại Nam nhất thống chí, chim tư lư: các huyện, những thổ dân ở gần sông hay nuôi thứ chim này để bắt cá. Đời Minh Mệnh tỉnh Cao Bằng đã đem thứ này dâng vào Kinh. Các loại lâm thổ sản: nấm, mộc nhĩ, hạt tiêu. Cây ăn quả có các loại như cam, quýt, táo, bưởi, quýt.

“Quả nhãn, quả vải, thạch lựu, phật thủ: huyện nào cũng có” [47; tr. Đặc biệt, hạt dẻ là một thứ sản vật vùng Trùng Khánh, nổi tiếng thơm ngon và đã thành loại sản phẩm có uy tín trên thị trường cả nước và thế giới. Bên cạnh đó còn có tuyết lê: “sản ở huyện Quảng Uyên, Thượng Lạng, Hạ Lạng, vị rất thơm mát, có lệ tiến” [47; tr. Trong hệ thống sông suối, miền Đông Cao Bằng có hai con sông chính: sông Bắc Vọng và sông Quây Sơn.

Sông Bắc Vọng là một con sông khởi nguồn ở Trung Quốc đã chảy qua tỉnh Cao Bằng với độ dài 77 km.