Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn Chương 2: Chấn thương, khủng hoảng hiện sinh và hành trình truy tìm bản ngã trong phim cải biên Burning va Drive my car Chương 3: Diễn ngôn chấn thương qua phong cách của đạo diễn phim Burning va Drive my car 16 CHUONG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VA THUC TIEN 1. Co sé li luan 1. Khái lược về diễn ngôn Khái niệm “diễn ngôn” - “discourse” trong tiếng Anh thường được sử dụng dé chỉ một loại hình giao tiếp hoặc phương thức trình bày thông tin. Diễn ngôn có thể được hiểu như một quá trình truyền đạt ý kiến, thông tin hoặc ý nghĩa thông qua ngôn ngữ, mà có thể xảy ra trong các tình huống giao tiếp khác nhau như hội thoại, bài giảng, bài diễn thuyết,.
Diễn ngôn cũng có thể ám chỉ vào một hệ thống các quy tắc, nguyên tắc và cách thức truyền đạt ý nghĩa thông qua ngôn ngữ, bao gồm cả cấu trúc ngữ pháp, từ ngữ và văn phong. Nó còn liên quan đến việc phân tích cách mà người ta sử dụng ngôn ngữ dé xây dựng các ý tưởng, quan điểm và quyền lực xã hội. Diễn ngôn có thể phan ánh và xác định các giá tri, quan điểm và các thực thé xã hội. Tuy nhiên, ở mỗi một lĩnh vực, khái niệm nay lại bao gồm các yếu tố nội hàm khác nhau, thậm chí là trong cùng một lĩnh vực cũng có nhiều định nghĩa về diễn ngôn.
Trong cuốn Các li thuyết diễn ngôn hiện đại: Phân tích da ngành (2006, Ekaterenburg), một công trình tong hợp nhất về lí thuyết diễn ngôn của nhiều học giả nổi tiếng Bi, Hà Lan, Úc và Nga, theo số liệu tạm tính đến nay đã có đến 22 định nghĩa về diễn ngôn. Nhưng trong dé tài nghiên cứu nay, chúng tôi chỉ đề cập tới ba nhân vật tiêu biểu với ba hệ tư tưởng, quan điểm lớn hình thành nên ba trung tâm lý thuyết, khuynh hướng nghiên cứu về diễn ngôn. Trước nhất, với hướng tiếp cận của ngôn ngữ học do F. Saussure làm nền tảng xuất phát, dién ngôn như là cấu trúc của ngôn ngữ - lời nói, là một đối tượng mới của ngôn ngữ học, là chất liệu dé tìm ra cấu trúc của ngôn ngữ.
Hướng tiếp cận của ngôn ngữ hoc do Ferdinand de Saussure đề xuất là một trong những nên tang quan trọng trong lĩnh vực ngôn ngữ học hiện đại. Theo Saussure, ngôn ngữ là một hệ thống các dấu hiệu ngôn ngữ, và nó được xây dựng dựa trên hai thành phần chính: ngôn ngữ và diễn ngôn. Ngôn ngữ (langue) là một hệ thống các quy tắc, nguyên tắc và quyền lực ngôn ngữ chung của một cộng đồng ngôn ngữ. Nó là một tập hợp các yếu tô trừu tượng như âm thanh (âm học), hình ảnh (hình học), và ý 17 nghĩa (nghĩa học) mà người ta sử dụng để tạo ra các đơn vị ngôn ngữ như từ, ngữ cảnh, và câu.
Ngôn ngữ tồn tại bên trong tâm trí của người sử dụng và tồn tại độc lập với bất kỳ cá nhân cụ thể nào. Trong khi đó, diễn ngôn (parole) là việc sử dụng ngôn ngữ cụ thé trong hoạt động giao tiếp hàng ngày. Nó là việc thực hiện ngôn ngữ trong thực tế, bằng cách sử dụng các đơn vị ngôn ngữ dé truyền tải ý nghĩa và tương tác với người khác. Diễn ngôn phụ thuộc vào ngôn ngữ, nhưng nó có thé thay đôi và biến đổi theo hoàn cảnh và tình huống giao tiếp cụ thé.
Quan điểm của Saussure về diễn ngôn như là cấu trúc của ngôn ngữ nhắn mạnh răng ngôn ngữ không chỉ là một tập hợp các từ và ngữ cảnh đơn lẻ, mà là một hệ thống phức tạp của các yếu tổ tương tác. Ông cho răng ý nghĩa của một từ không phải là đo nó tồn tại độc lập, mà là do mối quan hệ tương đối với các yếu tố khác trong ngôn ngữ. Vì vậy, diễn ngôn được hiểu là việc sử dụng các yếu tố ngôn ngữ dé tạo ra ý nghĩa và thể hiện ý nghĩa trong quá trình giao tiếp. Hướng tiếp cận của Saussure đã có ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều lĩnh vực khác nhau của ngôn ngữ học và nhiều lĩnh vực nghiên cứu liên quan khác, bao gồm cả ngôn ngữ học áp dụng và ngôn ngữ học so sánh.
Ở hướng tiếp cận phong cách hoc, Bakhtin coi dién ngôn như là lời nói - tư tưởng hệ [19]. Trong tác pham Van dé các thể loại lời nói của Mikhail Bakhtin, ông nghiên cứu sâu về các thé loại lời nói và vai trò của chúng trong diễn ngôn và tương tác xã hội. Ông cho rằng các thể loại lời nói không chỉ đơn thuần là các hình thức ngôn ngữ mà còn phản ánh và tạo ra các mô hình xã hội và văn hóa khác nhau. Bakhtin định nghĩa các thể loại lời nói là các khung giới hạn xã hội và văn hóa, trong đó người ta sử dụng ngôn ngữ dé tương tác và truyền đạt ý nghĩa.
Mỗi thé loại lời nói có các quy tắc, giá trị, mục đích và ngữ cảnh riêng, và chúng đóng vai trò quan trọng trong việc xác định cách sử dụng ngôn ngữ và hiểu biết của người sử dụng ngôn ngữ. Ông nhắn mạnh hai khái niệm quan trọng trong việc nghiên cứu các thé loại lời nói là "lời nói môn đăng hộ đối" (monologic speech) va "lời nói đa giọng" (polyphonic speech). Lời nói môn đăng hộ đối là loại lời nói mà chỉ có một giọng điệu, một quan điểm và một quyền lực duy nhất. Đây thường là lời nói của các quyên lực xã hội, như chính phủ, giáo dục, truyền thông chính thống.
Trong khi đó, lời nói đa giọng là loại lời nói có sự tương tac và va chạm giữa các quan diém, 18 giọng điệu và quyền lực khác nhau. Nó thể hiện sự đa chiều, đa âm và thê hiện sự đa dạng của ý kiến và giá trị trong xã hội. Ngoài ra, ông cũng nghiên cứu sự biến đổi và tương tác giữa các thé loại lời nói. Ông cho răng các thé loại lời nói không tồn tại độc lập mà luôn ảnh hưởng lẫn nhau và tạo ra sự đa dạng trong diễn ngôn.
Các thê loại lời nói có thé chuyên đổi và mở rộng dé phù hợp với các tình huống và mục đích giao tiếp cụ thể. Tuy "Vấn đề các thể loại lời nói" của Bakhtin được viết vào những năm 1930 và không được công bố rộng rãi cho đến sau khi ông qua đời, nhưng nó đã có sự ảnh hưởng sâu sắc đến các lĩnh vực như văn học, ngôn ngữ học, xã hội học và nghiên cứu văn hóa. Quan điểm của Bakhtin về các thê loại lời nói đã giúp mở rộng va làm giàu hiểu biết của chúng ta về diễn ngôn và tương tác xã hội qua ngôn ngữ. Theo Sara Mills, dién ngôn trong tư tưởng của Foucault không chỉ đơn thuần là việc truyền tải thông tin ma còn là một công cu quyền lực và kiểm soát xã hội.
Diễn ngôn là một hệ thống ngôn ngữ và các quy tắc liên quan xung quanh việc sử dụng ngôn ngữ và tạo ra ý nghĩa. Các quy tắc này không chỉ xác định cách ngôn ngữ được sử dụng, mà còn xác định các giá trị, quyền lực và mối quan hệ xã hội. Bà tập trung vào khái niệm diễn ngôn hình thành (discourse formation) của Foucault, đó là quá trình xã hội hóa và tạo hình diễn ngôn. Cô nhấn mạnh rằng diễn ngôn không chỉ đơn thuần là sản phẩm của quyền lực, mà nó còn tương tác và tạo ra quyền lực.
Diễn ngôn hình thành bao gồm cả việc xác định những quy tắc và nguyên tắc của diễn ngôn và việc kiểm soát, hình thành và thay đổi các biểu đạt ngôn ngữ và ý nghĩa. Vì diễn ngôn trong tư tưởng Foucault quan tâm tới những quy tắc va cau trúc tạo nên những nhận định, lúc này dién ngôn như là công cụ để kiến tao tri thức và thực hành quyền lực, vừa là hệ quả và là vật cản của quyền lực [25]. Lúc này diễn ngôn không chỉ tồn tại trong các văn bản và tuyên bố chính thức mà còn hiện diện trong các hoạt động xã hội hàng ngày. Foucault cũng đặc biệt quan tâm tới điều kiện hình thành diễn ngôn với vai trò của tác giả.
Trong bài viết Thé nào là tác giả? Foucault đã đề cao sự tồn tại của tác giả luôn gắn với một chức năng nhất định, có vai trò như một thê thống nhất và là cội nguồn cho những ý nghĩa của diễn ngôn thể hiện sự mạch lạc, nhất quán trong giao tiếp. 19 Thực tế, các tư tưởng về diễn ngôn được nhắc ở trên đều đã đưa ra những nhận định và phân tích dưới nhiều góc độ khác nhau, giúp chúng tôi có cái nhìn đa chiều hơn về lí thuyết này. Tuy nhiên, chúng tôi nhận thấy tư tưởng của Foucault là phù hop dé áp dụng nghiên cứu đề tài diễn ngôn về chấn thương trong phim của Lee Chang Dong và Ryusuke Hamaguchi, coi dién ngôn như một văn bản tạo nghĩa, nhóm những văn bản có hiệu lực nói chung nhằm kiến tạo tri thức về chan thương. Khái lược về chắn thương Chấn thương (trauma) có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp.
Trong tiếng Hy Lap cổ, từ "trauma" (tpadpa) nghĩa là "vết thương" hoặc "tốn thương". Từ này sau đó được sử dụng trong y học để chỉ các tổn thương về co thé, đặc biệt là những ton thương nghiêm trong gây ra bởi sự va cham, tai nạn hoặc tac động vật ly mạnh. Qua thời gian, thuật ngữ "chan thương" đã mở rộng ra dé ám chỉ không chỉ những tôn thương về cơ thé mà còn những tốn thương tâm lý và tinh thần. Trong ngữ cảnh này, "chấn thương" thường được sử dụng để mô tả những trạng thái tâm lý đau đớn, căng thắng và khó khăn mà một người có thể trải qua sau một sự kiện bị kịch, như tai nạn, thảm họa hay kinh nghiệm chiến tranh.
Thuật ngữ "chấn thương" trong y học và tâm lý học ngày nay không chỉ đề cập đến hệ thống cơ thể mà còn đến tác động va ảnh hưởng đến tinh thần và tâm tri của con người. Nó được sử dung dé mô tả những hậu quả tâm lý và tình cảm từ một sự kiện đau đớn và căng thăng. Định nghĩa này tương đồng với quan điểm của các nhà thần kinh học, tâm thần học cuối thé kỉ XIX. Theo Freud, các sự kiện chan thương từ quá khứ có thé gây ra những tac động mạnh mẽ đến tâm lý của chúng ta [17].
Ông cho rằng một số trạng thái chấn thương có thể làm cho những trạng thái xấu hơn trong tâm trí của người bị ảnh hưởng.