Chương 1 TỔNG QUAN VỀ ĐỊA BÀN, VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN 1. Địa bàn nghiên cứu TP. Đặc điểm vị trí địa lý, lịch sử và kinh tế - xã hội TP.HCM hay Sài Gòn (tên gọi cũ) là thành phố lớn nhất ở Việt Nam xét về quy mô dân số và mức độ đô thị hóa. Về diện tích và dân cư, TP.HCM ngày nay bao gồm 19 quận và 5 huyện, tổng diện tích 2.
Theo thống kê của Tổng cục Thống kê năm 2014, dân số TP. Tuy nhiên, nếu tính những người cư trú không đăng ký thì dân số thực tế của thành phố khoảng 10 triệu người. Vị trí địa lý của TP.HCM nằm trong tọa độ 10°10’ – 10°38' Bắc và 106°22’ – 106°54’ Đông, phía Bắc giáp tỉnh Bình Dương, Tây Bắc giáp tỉnh Tây Ninh, Đông và Đông Bắc giáp tỉnh Đồng Nai, Đông Nam giáp tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, Tây và Tây Nam giáp tỉnh Long An và Tiền Giang. Nằm ở miền Nam Việt Nam, TP.HCM cách Hà Nội khoảng 1.800 km theo đường bộ, với vị trí tâm điểm của khu vực Đông Nam Á, TP.HCM là một đầu mối giao thông quan trọng về cả đường bộ, đường thủy và đường hàng không, nối liền các tỉnh trong vùng và Việt Nam với thế giới.
Nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa cận xích đạo, TP.HCM có hai mùa mưa và mùa khô rõ rệt. Mùa mưa được bắt đầu từ tháng 5 tới đầu tháng 11, mùa khô từ tháng 12 tới tháng 4 năm sau. Trước đây, TP.HCM là một vùng đất hoang vu, rộng lớn với nhiều rừng rậm, sông nước, xen lẫn những gò đất cao, trải dài tới biển Đông (huyện Cần Giờ) [49]. Giai đoạn này, trên địa bàn TP.HCM, hệ sinh thái động thực vật rất phong phú và đa dạng, trên rừng thì hổ, báo, rắn, rết quấn quanh, dưới nước thì cá sấu, tôm, cá đầy sông.
Thời chúa Nguyễn, vào năm 1623, đã sai một phái bộ tới yêu cầu vua Chey Chettha II cho lập đồn thu thuế tại Prei Nokor (Sài Gòn) và Kas Krobei (Bến Nghé). Đây là địa điểm qua lại và nghỉ ngơi của thương nhân Việt Nam đi Cao Miên và 11 Xiêm La, cùng thời điểm đó, người Việt bắt đầu tập trung sinh sống tại xung quanh hai đồn này. Chẳng bao lâu, hai đồn thu thuế trở thành trung tâm, trên bến dưới thuyền tấp nập, dần dần hình thành khu thị tứ sầm uất [49]. Sau này, với các cuộc Nam tiến khai phá lập ấp, lập làng của chính quyền nhà Nguyễn.
Năm 1698, Nguyễn Hữu Cảnh cho lập phủ Gia Định, đánh dấu sự ra đời thành phố. Từ một vùng đất hoang sơ, hẻo lánh, Sài Gòn - Gia Định đã trở thành trung tâm thương mại sầm uất, giao lưu với nước ngoài rất nhộn nhịp và là nơi phát triển mạnh các nghề thủ công mỹ nghệ. Với việc tiếp xúc với nước ngoài, đây là nơi tiếp xúc sớm nhất kỹ thuật của Châu Âu. Khi người Pháp vào Đông Dương, để phục vụ công cuộc khai thác thuộc địa, thành phố Sài Gòn ra đời và nhanh chóng phát triển, trở thành một trong hai đô thị quan trọng nhất Việt Nam lúc bấy giờ, được mệnh danh là Hòn Ngọc Viễn Đông.
Kể từ đó, thành phố này trở thành một trong những đô thị quan trọng của vùng Đông Nam Á. Sau sự kiện 30 tháng 4 năm 1975, khi chính phủ Việt Nam Cộng hòa sụp đổ, lãnh thổ Việt Nam được hoàn toàn thống nhất. Ngày 2 tháng 7 năm 1976, Quốc hội nước Việt Nam thống nhất quyết định đổi tên Sài Gòn thành “Thành phố Hồ Chí Minh”, theo tên vị Chủ tịch nước đầu tiên của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Hiện nay, TP.HCM đã đạt được những thành tựu to lớn, toàn diện trên tất cả các lĩnh vực: kinh tế, văn hóa, giáo dục - đào tạo, khoa học - công nghệ.
Về kinh tế, theo báo cáo của UBND TP.HCM năm 2015, quy mô kinh tế, tiềm lực và sự đóng góp cho cả nước ngày càng lớn. Ðến nay, thành phố đã đóng góp khoảng 1/3 giá trị sản xuất công nghiệp. Riêng sản xuất công nghiệp năm 2015 tiếp tục tăng trưởng, ước tăng 7,9%, trong đó công nghiệp chế biến, chế tạo tăng 8%; sản xuất và phân phối điện tăng 7,3%; sản xuất và phân phối nước, xử lý chất thải tăng 12,8%. 1/5 kim ngạch xuất khẩu và 1/5 quy mô kinh tế của cả nước; đóng góp 30% trong tổng thu ngân sách quốc gia.
Cơ cấu kinh tế chuyển dịch tích cực, theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Năm 2014, tỷ trọng dịch vụ đã chiếm 59,6% trong GDP, công nghiệp và xây dựng chiếm khoảng 39,4%, khu vực nông nghiệp chỉ còn 1% và 12 đang phát triển theo hướng hình thành một nền nông nghiệp đô thị sinh thái (dẫn theo Cục thống kê). Các lĩnh vực giao thông, qui hoạch đô thị, y tế, thể thao, giải trí đều giữ vai trò quan trọng đối với TP. Tuy vậy, TP.HCM đang phải đối diện với những vấn đề của một đô thị lớn có dân số tăng nhanh.
Trong nội đô thành phố, đường sá trở nên quá tải, thường xuyên ùn tắc. Hệ thống giao thông công cộng kém hiệu quả. Môi trường thành phố cũng đang bị ô nhiễm do phương tiện giao thông, các công trường xây dựng và công nghiệp sản xuất. Về đời sống văn hóa và truyền thông TP.HCM được mệnh danh là “Hòn Ngọc Viễn Đông” không chỉ về kinh tế, mà còn cả về văn hóa xã hội.
Với một thành phố trẻ chỉ mới hơn 300 năm hình thành và phát triển, Sài Gòn - TP.HCM đã trở thành một trong những trung tâm văn hóa của cả nước. Đến nay, TP.HCM có khoảng 10 triệu dân với đa sắc màu văn hóa hình thành trên cơ sở các lớp di dân khác nhau đến từ khắp các vùng miền đất nước, khu vực và quốc tế.HCM hôm nay, chúng ta có thể bắt gặp khu người Hoa (quận 5, quận 11), khu người Chăm (quận Phú Nhuận), khu phố Tây (quận 1, quận 3), khu người Hàn (quận Tân Bình), khu người Quảng, Nghệ An, Thanh Hóa, Thái Bình… thậm chí mới đây có khu của người Châu Phi (quận Gò Vấp). Tất cả họ gặp nhau ở TP.HCM bởi họ tin “đất lành, chim đậu”, và thành phố này luôn giang tay chào đón họ, không hắt hủi, phân biệt màu da, quốc tịch, vùng miền; không phân biệt nghề nghiệp là chị lao công, bác xe ôm hay ông tiến sỹ. Họ đến Sài Gòn – TP.HCM mang theo những hoài bão, ước vọng và đặc điểm văn hóa ở những cung bậc khác nhau.
Từ những cuộc di dân, qua những cuộc xâm lược, văn hóa Việt Nam đã được bồi đắp thêm những luồng văn hóa mới như: văn hóa Hoa, văn hóa phương Tây bên cạnh văn hóa truyền thống. Tất cả cùng hòa quyện, đan xen, giao thoa với nhau để tạo nên văn hóa “người Sài Gòn” như ngày hôm nay. Với đặc điểm phóng khoáng, bộc trực, năng động, sáng tạo, trọng tình nghĩa, hiếu khách, nồng hậu, dễ tính.HCM đã thu hút các nhà văn hóa, các văn nghệ sỹ, nhân sĩ trí thức tới làm 13 việc và sinh sống, đóng góp công sức làm cho thành phố phát triển sôi động vào bậc nhất cả nước. Các khu vui chơi, giải trí tại TP.HCM mở cửa từ sáng đến khuya.
Nơi đây được mệnh danh là thành phố không chỉ sôi động các hoạt động ban ngày mà còn cả về đêm từ các khu phố, tuyến đường đến các tụ điểm văn hóa. Từ các loại hình văn hóa được xem là của tầng lớp khá giả, trí thức như giao hưởng, hòa nhạc trong các phòng trà, nhà hát đến những thứ văn hóa bình dân ngoài đường, hè phố với những bộ loa di động của các ca sĩ nghiệp dư, xen kẽ với những tiếng rao của người bán hàng rong trong những ngõ hẻm như của chị bán hủ tíu, anh đánh tầm quất… Tất cả đã tạo nên một sắc thái Sài Gòn rất đặc biệt. Đến Sài Gòn, hẳn nhiều người sẽ ngỡ ngàng với bác xe ôm nói tiếng Anh, tiếng Pháp trong khắp các con hẻm ở trung tâm thành phố. Rồi đến anh xe ôm ngồi cheo leo trên chiếc xe gắn máy của mình đọc báo in, hay đọc thông tin, báo qua điện thoại di động.
Rồi đến quán cà phê vỉa hè, quán cóc mở san sát. Mỗi buổi sáng, không phân biệt giàu nghèo, trình độ, mỗi người một tờ báo bên ly cà phê bàn luận về mọi chuyện, từ chuyện trong bếp, nhà vệ sinh đến chuyện thế giới, thậm chí cả những câu chuyện ngoài trái đất. Chính điều đó đã trở thành “đặc sản Văn hóa” người Sài Gòn. Ở lĩnh vực truyền thông, xuất bản, TP.HCM là một trong những trung tâm báo chí, xuất bản lớn, năng động, sáng tạo của cả nước, được mệnh danh “văn Bắc, báo Nam”.
Theo thống kê của Ban tuyên giáo (Thành ủy TP.HCM), tính đến năm 2015, thành phố đã có trên 40 cơ quan báo chí gồm đài truyền hình HTV với nhiều kênh sóng, nhiều chương trình, chuyên đề, chuyên mục. Riêng Đài Tiếng nói nhân dân Thành phố (VOH) có 3 kênh sóng. Sau giải phóng (1975) chúng ta tiếp quản từ chế độ Việt Nam Cộng hòa, rồi phát triển, VOH hiện nay đã trở thành kênh thông tin chính thống quan trọng của người dân TP.HCM và các tỉnh thành phía Nam. Báo Sài Gòn giải phóng là tờ báo Đảng bộ địa phương nằm ở top đầu, báo Tuổi trẻ với ban đầu là tập san dần dần phát triển trở thành tờ báo có lượng thông tin và phát hành lớn nhất cả nước.
Bên cạnh đó, thành phố còn có những tờ báo của các cơ 14 quan ban ngành, hội sở như: báo Giáo dục TP.HCM, báo Phụ nữ TP.HCM, báo Người lao động, báo Pháp luật TP.HCM, báo Khoa học & Đời sống, báo Văn hóa Văn nghệ… Cả thành phố có 17 tờ báo in, 21 tạp chí, 6 báo điện tử, 255 bản tin điện tử tổng hợp, với 1.300 nhà báo được cấp thẻ cùng với lực lượng kỹ thuật, hậu cần, cộng tác viên và đông đảo đội ngũ phát hành báo chí. Trên địa bàn thành phố hiện có 137 cơ quan báo chí của Trung ương và các địa phương có phóng viên thường trú hoặc văn phòng đại diện. Phần lớn các báo, tạp chí, kênh truyền hình của cả nước đều được phát hành, phát sóng tại TP. Thành phố có 7 nhà xuất bản, trong đó 4 nhà xuất bản do Trung ương quản lý; 24 chi nhánh nhà xuất bản trung ương và địa phương; 5 văn phòng đại diện của nhà xuất bản nước ngoài; 250 cơ sở in ấn; 38 công ty phát hành cấp thành phố và hàng trăm nhà sách lớn, cùng các nhà xuất bản trên cả nước, mỗi năm cung cấp hàng vạn đầu sách giá trị, đáp ứng nhu cầu đọc của nhân dân thành phố và cả nước.