CHƯƠNG 1: BOI CANH VÀ CAC TIEN DE RA DOI QUAN NIEM CUA LUDWIG WITTGENSTEIN VE “TRO CHOI NGON NGU” 1. Bối cảnh lich sử kinh tế - xã hội cho sự ra đời quan niệm của L. Wittgenstein về “trò chơi ngôn ngữ” Thời gian ra đời quan niệm của Wittgenstein về trò chơi ngôn ngữ là thời gian diễn ra nhiều biến động lịch sử. Mười sáu năm hoạt động triết học tính từ thời điểm ông bắt đầu viết bản thảo Những nghiên cứu triết học vào năm 1929 và cơ bản hoàn thiện tác phẩm vào năm 1945 cũng là thời gian chứng kiến sự phục hồi kinh tế, chính trị sau Chiến tranh thế giới thứ nhất và sau đó là sự lên ngôi rồi sụp đồ của chủ nghĩa Fascism cùng với đó là sự bắt đầu và kết thúc của Chiến tranh thế giới thứ hai.
Những biến đổi mạnh mẽ về kinh tế, chính trị đã ảnh hưởng trực tiếp đến toàn bộ nền học thuật trên khắp thé giới. Với sự bành trướng của chủ nghĩa Fascism, là điều dễ hiểu khi nhiều nhà khoa học, triết học đã rời khỏi các nước chịu sự chiếm đóng của Đức quốc xã. Triết gia Richard von Mises cùng anh trai của mình, nhà kinh tế học Ludwig von Mises đã rời Thổ Nhĩ Ky tới Boston vào năm 1939 và không bao giờ quay trở lại. Einstein rời Đức vào năm 1932.
Nhà logic học Alfred Tarski rời khỏi châu Âu lục địa ngay trước khi Đức chiếm đóng Ba Lan. Điều tương tự cũng diễn ra với nhiêu nhà tư tưởng khác sinh sông tại châu Âu. Đi kèm với những biến động lớn về chính trị là những thay đổi mạnh mẽ về hệ thống kinh tế tại châu Âu. Sau cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới 1929-1933 từ Mỹ đã tác động và làm ảnh hưởng nghiêm trọng tới nền kinh tế thé giới, làm cho những mâu thuẫn giữa các nước dé quốc ngày càng sâu sắc, các nhà cam quyền của chủ nghĩa phát xít ở Đức, Italia, Nhật Bản ráo riết chuẩn bị chiến tranh phân chia lại thị trường.
12 Sự mâu thuẫn giữa hai khối Anh, Pháp, Mỹ và Đức, Italia, Nhật Bản ngày càng gay gắt về vấn đề thị trường, thuộc địa, nhưng cả hai đều lo sợ trước sự bành trướng của Liên Xô nên muốn tìm cách tiêu diệt. Theo đó, quân Anh, Pháp, Mỹ đã thoả hiệp với phe Đức, Italia, Nhật Bản chĩa mũi tấn công vào Liên Xô, sau khi thực hiện sát nhập Áo và Đức, Hitler đã chiếm luôn Tiệp Khắc. Tuy nhiên điều đó chưa đủ mạnh dé Đức có thé đè bẹp Liên Xô, phát xít Đức đã tấn công các nước Châu Âu dé làm bàn đạp thôn tính Liên Xô. Ngày 1/9/1939 Duc né súng tan công Ba Lan sau đó lần lượt Pháp, Anh tuyên chiến với phat xít Đức, chiến tranh thé giới thứ hai bùng nỗ.
Đứng giữa những thay đổi lớn ở châu Âu, thật lạ khi dường như Wittgenstein không rời Áo đến sống tại Anh vì lý do chiến tranh hay kinh tế. Trên thực tế, ông đã rời khỏi thủ đô Vienna của Áo ngay sau khi hoàn thành việc xây nhà cho chi gái của ông, Margaret Stonborough vào năm 1929. Ly do cho sự rời đi này của Wittgenstein chủ yếu xuất phát từ lý do cá nhân hon là do các biến động của thời đại. Trước thời gian này, Wittgenstein thường xuyên gặp mặt và trò chuyện với những triết gia thuộc trường phái Vienna dé bàn luận về triết học và nghệ thuật.
Những buổi gặp mặt chủ yếu diễn ra tại nhà riêng của Moritz Schlick, và không đem đến nhiều hứng thú cho Wittgenstein cho lắm. Ông thường xuyên ngồi ở một góc riêng và hiếm khi chuẩn bị trước nội dung cho buổi thảo luận. Những buổi gặp gỡ với nhóm Vienna, và sau đó là những trao đổi voi Frank Ramsey là những lý do chính khiến Wittgenstein nhận ra những sai lầm trong hệ thống triết học trước đó và lựa chọn quay trở về Cambridge dé tiếp tục hoạt động triết học. Những tháng ngày nghiên cứu và giảng dạy của Wittgenstein tại Cambridge, thời gian thai nghén cho sự ra đời của Những nghiên cứu triết học, Wittgenstein cũng tham gia một sô hoạt động hồ trợ cho các nạn nhân của chiên tranh.
13 Mặc dù cả hai tác phẩm của ông, Luận văn Logic-Triết học và Những nghiên cứu triết học đều là những tác phẩm về triết học ngôn ngữ và thoạt nhìn đều không bàn đến các vấn đề chính trị, nhưng điều này không đồng nghĩa với việc các tác phẩm này không chịu ảnh hưởng bởi chính trị. Thực chất, chính việc hai tác phẩm đều được Wittgenstein viết trong khoảng thời gian diễn ra hai cuộc chiến tranh thế giới đã cho thấy đây là khoảng thời gian khiến Wittgenstein nảy sinh nhiều ý tưởng nhất. Khác với Luận văn Logic- Triết học, Những nghiên cứu triết học được Wittgenstein thực hiện khi đang ở Cambridge chứ không chiến đấu ở mặt trận. Khoàng thời gian này ông thường xuyên trao đổi với bạn bè về chính trị, điển hình có Sraffa, Ramsey, và với nhiêu người bạn ủng hộ chủ nghĩa Marx tại châu Au.
Theo McGuinness, Wittgenstein là một trong ba giáo sư Cambridge trong danh sách những người ủng hộ hội nghị sinh viên chống chiến tranh tại Anh [36, p. Bên cạnh Wittgenstein, trong danh sách cũng có tên của Maurice Dobb, bạn của ông. Hội nghị Sinh viên ở Cambridge là một trong nhiều hội nghị được tô chức trên khắp nước Anh vào năm 1940 và 1941 nhăm ủng hộ đường lỗi cách mạng của Lenin. Phong trào này lên đến đỉnh điểm là Hội nghị Nhân dân được tổ chức tại London vào tháng 1 năm 1941, kêu gọi cải thiện mức sống và các nơi trú ân tránh bom, khôi phục các quyền dân chủ, dân sự và công đoàn, sử dụng các quyền lực khan cấp dé giải quyết các van đề cấp thiết về ngân hàng, dịch vụ và phương tiện sản xuất, cũng như thiết lập tình hữu nghị với Liên Xô.
Phong trào này cũng kêu gọi dân chủ và quyền tự quyết của nhân dân. Do phong trào này, sinh viên ở Cambridge đã trở thành đối tượng bị phản đối và chỉ trích nặng nề nhưng đồng thời cũng nhận được sự cảm thông từ Wittgenstein khi ông cũng là một trong những giáo sư ủng hộ phong trào. Cuộc xâm lược Liên Xô của Đức vào mùa hè năm 1941 đã thúc đây sự thay đôi lập trường của Liên Xô và nhiêu đảng cộng sản ở phân còn lại 14 của thế giới (bao gồm cả Đảng Cộng sản Anh) đang đi theo đường lối của họ, và có thé thấy sự thay đổi đó cũng được phản ánh trong lập trường của Wittgenstein. Trong các lá thư trao đổi với Piero Sraffa, Wittgenstein cũng bàn nhiều đến tình hình chính trị và chiến tranh trên thế giới.
Những trao đôi này với Sraffa đã phần nào ảnh hưởng đến quan điểm hậu kỳ của triết học Wittgenstein và sẽ được bàn kĩ hơn ở phan sau. Có thể thấy, mặc dù Những nghiên cứu triết học không phải một tác pham triết học chính trị, cũng không bàn trực tiếp đến các van đề chính trị, nhưng sự ra đời của tác phẩm này chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi bối cảnh diễn ra Chiến tranh thế giới thứ hai. Bản thân Wittgenstein mặc dù đã rời khỏi Áo đến Anh từ trước khi Chiến tranh thế giới thứ hai diễn ra cũng tiếp tục tham gia và ủng hộ các phong trào phản chiến. Những tiền đề tư tưởng Do những chuyền biến lớn diễn ra liên tục trong khoảng thời gian từ sau khi xuất bản tác phẩm Luận văn Logic-Triét hoc (TLP) dén khi thuc hién tác pham Những nghiên cứu triết hoc (PI), việc chi ra những tiền dé tư tưởng của triết học của Wittgenstein nói chung và của quan niệm về “trò chơi ngôn ngữ” nói riêng là một việc không dễ dàng.
Trong tác phẩm đầu tiên của ông: Luận văn Logic-Triết học, chính Wittgenstein cũng thừa nhận rằng ông sẽ không đưa ra bất kì trích dẫn nào, vì ông cho rằng việc tư tưởng của mình có trùng với các triết gia khác hay không không quan trọng [50, p. Mặc dù vậy, điều này không đồng nghĩa với việc Wittgenstein không chịu ảnh hưởng bởi bat kì triết gia nào. Khác với TLP, trong lời dẫn nhập của PI, có hai triết gia được Wittgenstein đích thân chỉ tên và cho rằng đã ảnh hưởng đến sự chuyển biến tư tưởng của mình. Hai cái tên đó là Frank Ramsey và Piero Sraffa [50, p.
Ngoài Ramsey và Sraffa, Gottlob Frege cũng là một trong 15 những triết gia ảnh hưởng đến quan điểm của Wittgenstein hậu kỳ và được nhắc đến trong PJ. Ngoài những triết gia kể trên, tư tưởng của Schopenhauer van phan nào hiện diện trong P¡, dù không rõ ràng như trong TLP. Cuối cùng và không thể không nhắc đến là những ảnh hưởng của Trường phái Vienna trong việc kích thích những phản tư đối với triết học sơ kỳ ở Wittgenstein. Trước khi đi sâu vào các tiền đề tư tưởng của Wittgenstein trong quan niệm về trò chơi ngôn ngữ, cần phân biệt rõ ràng những ảnh hưởng tư tưởng lên triết học sơ kỳ và hậu kỳ của ông.
Xem xét triết học hậu kỳ của Wittgenstein, có thể thay ông đã gần như đoạn tuyệt với các nền tảng tư tưởng đã được xác lập trong TLP, đồng thời loại bỏ phan lớn những anh hưởng lên tư tưởng của ông vào thời kỳ này. Điển hình có thé kế đến sự đoạn tuyệt đối với chủ nghĩa nguyên tử logic, từ đó loại bỏ tầm ảnh hưởng của Bertrand Russell trong PJ. Tương tự, những ảnh hưởng cua Heinrich Hertz và Ludwig Boltzmann, hai nhà vật lý học ảnh hưởng chủ yếu tới quan niệm của Wittgenstein trong 7LP về thuyết hình ảnh cũng gần như không còn xuất hiện trong PI. Hai trường hợp hiếm hoi xuất hiện trong cả TLP va PI là tư tưởng của Arthur Schopenhauer va Gottlob Frege, mặc dù chỉ có Frege là được Wittgenstein trực tiếp nhắc tên.
Một số cái tên như David Hume hay Immanuel Kant cũng khó có thé xem là đã ảnh hưởng đến triết học hậu ky của Wittgenstein, thậm chí là cả triết học sơ kỳ của ông do các ghi chép cho thấy Wittgenstein chưa bao giờ thật sự đọc Hume và chỉ biết về Kant thông qua Schopenhauer [32, p. Do đó, trong phân này, tôi sẽ chỉ tập trung vào các nên tảng tư tưởng ảnh hưởng trực tiêp đên quan điêm của Wittgenstein hậu kỳ nói chung và quan niệm của ông vê “trò chơi ngôn ngữ” nói riêng. Các tiên đê tư tưởng khác như Bertrand Russell, hay Augustine đều đã bị lược bỏ. Với Russell, tư 16 tưởng của ông đã bị loại bỏ hoàn toàn trong PJ do Wittgenstein đã khước từ chủ nghĩa nguyên tử logic trong toàn bộ thời kì trưởng thành triết học của mình.