CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Trong phạm vi các công trình nghiên cứu đã công bố có thể tiếp cận được, chúng tôi xin trình bày khái quát tình hình nghiên cứu vấn đề ngoại ngoại thương Đàng Trong thời chúa Nguyễn ở trong nước và ở nước ngoài. Tình hình nghiên cứu ở trong nước - Giai đoạn trước năm 1975 Đàng Trong thời chúa Nguyễn là giai đoạn lịch sử mang nhiều ý nghĩa, đặc biệt là dấu ấn của công cuộc mở mang bờ cõi, phát triển lãnh thổ về phía Nam và sự tăng cường mở rộng quan hệ thương mại với các nước bên ngoài.
Vì vậy, lịch sử vùng đất nói chung, ngoại thương Đàng Trong nói riêng là chủ đề hấp dẫn, thu hút sự quan tâm tìm hiểu, dày công nghiên cứu của giới sử học Việt Nam. Từ trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, một số bài viết có nội dung liên quan đến ngoại thương Đàng Trong thời chúa Nguyễn đã được công bố rải rác trên các tạp chí Tri Tân, Nam Phong, Sử Địa,.Ví như, bài viết “Cuộc giao thiệp giữa người Nam và mấy nước láng giềng từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XIX” của Từ Ngọc (Tri Tân, số 22, 1941). Các công trình, tập sách như: Lịch sử đạo Thiên Chúa ở Việt Nam: Thế kỷ XVI - XVIII của Hồng Lam (xuất bản tại Huế, năm 1944) và Lịch sử truyền giáo ở Việt Nam, quyển I (các thừa sai dòng Tên 1615-1665) của Nguyễn Hồng (Nxb Hiện tại, năm 1959); đã tập trung đi sâu vào nghiên cứu, tìm hiểu về lịch sử đạo Thiên Chúa ở Việt Nam, tuy nhiên trong đó vẫn tìm thấy những chi tiết nói đến quan hệ giao thương giữa Đàng Trong với nước ngoài, mà cụ thể là với các nước phương Tây. Đáng chú ý, có nhiều tập sách cho thấy sự đầu tư nghiên cứu, dày công biên soạn của các tác giả đã được xuất bản có những phần, mục liên quan trực tiếp đến nội dung đề tài, như: Phạm Văn Sơn (1959), Việt sử tân biên, Quyển II: Nam Bắc phân tranh (Nhà sách Khai trí, Sài Gòn); trong sách có mục “Việc buôn bán giữa ngoại quốc và Nam Hà cuối thế kỷ XVI”.
Căn cứ vào các bút ký của người phương Tây đương thời, công trình đã phác thảo một cách sơ lược về hoạt động thương mại giữa Đàng Trong với 9 nước ngoài. Chúng tôi nhận thấy rằng, bên cạnh những giá trị bổ ích, tập sách vẫn còn những nhận định mang quan điểm cá nhân tác giả chưa thực xác đáng. Chẳng hạn như, sách có đoạn viết: “Nay chiếu theo bút tích của những nhà buôn ngoại quốc trên đây, chúng ta thấy về phần vua quan Việt Nam ở Bắc cũng như ở Nam đều không có một chính sách nào đứng đắn và khôn ngoan về thương mại” [118; tr. Thành Thế Vỹ (1961), Ngoại thương Việt Nam hồi thế kỷ XVII, XVIII và đầu XIX (Nxb Sử học, Hà Nội); công trình đã cung cấp cho độc giả về tình hình ngoại thương Việt Nam trong thời gian đất nước bị chia cắt làm hai miền Đàng Trong - Đàng Ngoài cho đến đầu thế kỷ XIX.
Thiết nghĩ, đây là công trình mà Thành Thế Vỹ đã rất tâm huyết, dày công sưu tầm tư liệu, đặc biệt là tư liệu tiếng Pháp để phục vụ cho việc biên soạn. Nguồn tư liệu được sử dụng để trích dẫn trong sách khá phong phú, chứa đựng nhiều thông tin giá trị, bổ tích. Tuy nhiên, sách sẽ càng giá trị hơn khi tác giả sử dụng cách trích dẫn nguồn tư liệu có ghi rõ đoạn trích dẫn nằm ở trang nào của tài liệu; một số tài liệu tham khảo chỉ có tên tác phẩm, tác giả thì cần bổ sung thêm tên nhà xuất bản, năm xuất bản. Nhìn chung, mặt được của công trình là rất nhiều và đây vẫn là tài liệu được chúng tôi đánh giá rất cao, nghiên cứu kỹ, chắt lọc để kế thừa những giá trị thiết thực từ tập sách mang lại.
Phan Khoang (1967), Việt sử xứ Đàng Trong 1558 - 1777 (Nhà sách Khai Trí, Sài Gòn); công trình đã trình bày về lịch sử Đàng Trong ở nhiều khía cạnh khác nhau như: Lịch sử vùng đất, những nét chính về các đời chúa Nguyễn, cuộc chiến tranh Trịnh - Nguyễn, vấn đề Nam tiến, tổ chức chính quyền, văn hóa - xã hội,. Trong công trình, Phan Khoang có nói đến vấn đề giao thương giữa Đàng Trong với các nước Đông Á và châu Âu (từ trang 528 đến trang 573), cung cấp nhiều cứ liệu lịch sử; qua đó giúp người đọc hiểu rõ hơn về hoạt động thương mại giữa Đàng Trong thời chúa Nguyễn với nước ngoài. Tuy nhiên, khi biên soạn tác giả chỉ phân chia giao thương giữa Đàng Trong với nước ngoài làm hai tiểu mục: “Giao thương với các nước Đông Á” và “Giao thương với châu Âu”. Chúng tôi nghĩ rằng, nếu công trình biên soạn theo chủ đề quan hệ buôn bán giữa Đàng Trong với từng nước thì sẽ giúp độc giả thuận lợi hơn trong việc tiếp cận vấn đề một cách cụ thể.
Mặt khác, công trình sẽ có đóng góp nhiều hơn nếu có sự phân định về mốc thời gian của sự thịnh suy trong quan hệ giao thương giữa Đàng Trong với nước ngoài. Đây là một trong những công trình sử học nghiên cứu về Đàng Trong thời chúa Nguyễn mà chúng tôi rất trân quý, đánh giá cao. 10 Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam (1971), Lịch sử Việt Nam, tập 1 (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội). Trong phạm vi công trình đã nói về quan hệ thông thương giữa Đại Việt (Đàng Trong và Đàng Ngoài) với nước ngoài, nhưng vẫn còn mang tính sơ lược và chỉ được gói gọn trong chưa đầy 3 trang sách.
Sách có đoạn nhận định: “Việc mở rộng quan hệ ngoại thương, đưa nước ta tiếp xúc với luồng thương mại quốc tế đang phát triển lúc đó, bản thân nó là một tiền đề cần thiết, một nhân tố tích cực của sự phát triển sức sản xuất, trước hết là của sự mở rộng thị trường trong nước. Nhưng chính quyền Trịnh cũng như Nguyễn lại bắt sự giao lưu kinh tế đó phải phục tùng lợi ích cát cứ, tranh giành của chúng. Do đó, sự thông với nước ngoài không gây được tác dụng gì đáng kể đối với sự phát triển kinh tế trong nước, trái lại còn tạo cơ hội cho chủ nghĩa tư bản phương Tây lợi dụng mâu thuẫn bên trong để chuẩn bị gây mối họa xâm lược sau này” [152; tr. Có thể nói, cho đến trước năm 1975, đã có một số công trình nghiên cứu có đề cập đến đến ngoại thương Đàng Trong thời chúa Nguyễn, mặc dù số lượng các công trình còn rất khiêm tốn.
Tuy nhiên, vẫn chưa có một công trình nghiên cứu nào chỉ riêng đề cập về ngoại thương Đàng Trong thời chúa Nguyễn. - Giai đoạn từ năm 1975 đến nay Từ năm 1975 đến nay, nhiều bài báo được công bố, nhiều công trình nghiên cứu khoa học được nghiệm thu, nhiều tập sách được xuất bản có đề cập đến ngoại thương Đại Việt (Việt Nam) thế kỷ XVI - XVIII nói chung và ngoại thương Đàng Trong thời chúa Nguyễn nói riêng. Để dễ bề tiếp cận, phân tích, nhận định, kế thừa từ những công trình nghiên cứu đã công bố, chúng tôi xin được chia thành hai nhóm lớn: * Nhóm thứ nhất: Các công trình nghiên cứu có đề cập đến ngoại thương Đại Việt (Việt Nam) thế kỷ XVI - XVIII Các tập sách: Chúng tôi đã tiếp cận được một số công trình nghiên cứu xuất bản thành sách có đề cập đến ngoại thương Đại Việt (Việt Nam) thế kỷ XVI - XVIII ở những mức độ, khía cạnh, góc nhìn khác nhau. 15 năm sau ngày đất nước hoàn toàn được giải phóng kể từ mùa Xuân năm 1975, năm 1990, một Hội thảo Quốc tế về Đô thị cổ Hội An có quy mô, tầm ảnh hưởng lớn đã diễn ra tại thành phố Đà Nẵng, quy tụ nhiều nhà sử học hàng đầu trong cả nước và một số học giả nước ngoài tham gia.
Kỷ yếu Hội thảo sau đó được xuất bản thành sách dưới nhan đề Đô thị cổ Hội An (Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1991). Đáng chú ý là 11 trong đó có một số bài viết về hàng hóa xuất nhập khẩu, về hoạt động mua bán giữa Đàng Trong nói chung và Hội An nói riêng với thương nhân nước ngoài. Tiêu biểu là các bài viết: Hội An và Đàng Trong của Phan Đại Doãn; Người Nhật, phố Nhật và di tích Nhật Bản ở Hội An của Vũ Minh Giang… Nguyễn Văn Kim (2003), Quan hệ của Nhật Bản với Đông Nam Á thế kỷ XV- XVII (Nxb Đại học Quốc gia (ĐHQG) Hà Nội), đã cho biết về những mối liên hệ truyền thống giữa Nhật Bản với Đông Nam Á, trong đó có quan hệ thương mại với Đàng Trong; đồng thời trình bày một số vấn đề kinh tế - xã hội của Nhật Bản thời kỳ Edo. Công trình của Trần Thị Vinh (Cb) (2013), Lịch sử Việt Nam, tập 4: Từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội), đã dành 19 trang để nói về ngoại thương Đại Việt thế kỷ VII - XVIII.
So với các công trình thông sử trước đó, công trình này đã đề cập đến quan hệ buôn bán giữa Đại Việt (cả Đàng Trong và Đàng Ngoài) với nước ngoài một cách đầy đủ hơn, bổ khuyết thêm nhiều vấn đề và có trích dẫn nguồn gốc tư liệu rõ ràng. Đặc biệt, có phần nhận xét mang quan điểm của các tác giả về ảnh hưởng của ngoại thương đối với sự phát triển của kinh tế Đại Việt thế kỷ XVII - XVIII; trong sách có đoạn viết: “Việc mở rộng quan hệ, ngoại thương đã kích thích một số ngành kinh tế trong nước phát triển, đặc biệt là các nghề thủ công như ươm tơ, dệt, gốm, làm đường… Các sản vật tự nhiên trong nước được xuất khẩu nhiều và có giá trị cao hơn. Sự khởi sắc của nền kinh tế hàng hóa làm cho sản xuất thủ công và sản xuất nông nghiệp ở Việt Nam bớt đi tính tự cấp tự túc lạc hậu” [157; tr. Chúng tôi đánh giá cao công trình này, tuy nhiên, đây vẫn là công trình thông sử nên vấn đề ngoại thương Đại Việt thế kỷ XVI - XVIII nói chung và ngoại thương Đàng Trong thời chúa Nguyễn nói riêng vẫn còn trình bày mang tính sơ lược, chưa có sự phân mục rõ ràng trong quan hệ buôn bán Đàng Trong với nước ngoài, giữa Đàng Ngoài với nước ngoài.
Năm 2013, Hội thảo về Lịch sử và triển vọng mối quan hệ Việt Nam - Nhật Bản đã diễn ra tại thành phố Đà Nẵng do Đại học Đà Nẵng, Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế - Xã hội Đà Nẵng, Trung tâm Xúc tiến giao lưu Việt - Nhật tại Đà Nẵng phối hợp tổ chức.
