Luận án Tiến sĩ: Quan hệ Hàn Quốc - Trung Quốc từ năm 1992 đến năm 2012 của Đoàn Minh Triết

Nghiên cứu chuyên sâu về quan hệ ngoại giao giữa Hàn Quốc và Trung Quốc giai đoạn 1992-2012, luận án Tiến sĩ phân tích sâu sắc lịch sử và tác động.

• Tác giả: Đoàn Minh Triết
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Nguyễn Văn Tận
• Trường học: Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế
• Chuyên ngành: Lịch sử Thế giới
• Đề tài: Quan hệ Hàn Quốc - Trung Quốc từ năm 1992 đến năm 2012
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Huế

Tóm tắt

I. Tổng quan quan hệ Hàn Quốc Trung Quốc từ 1992 đến 2012

Năm 1992 đánh dấu bước ngoặt lịch sử trong quan hệ Hàn Quốc - Trung Quốc. Hai nước chính thức bình thường hóa quan hệ ngoại giao sau nhiều thập kỷ đối đầu. Đây là kết quả tất yếu của bối cảnh quốc tế thay đổi sau Chiến tranh Lạnh. Trung Quốc cần thị trường và vốn đầu tư. Hàn Quốc cần mở rộng không gian địa chính trị. Hai nhu cầu gặp nhau tạo nền tảng cho mối quan hệ mới. Giai đoạn 1992-2012 chứng kiến tốc độ phát triển vượt bậc trên nhiều lĩnh vực. Thương mại song phương tăng từ vài tỷ USD lên hàng trăm tỷ USD. Hợp tác văn hóa, giáo dục mở rộng nhanh chóng. Làn sóng Hallyu thâm nhập sâu vào thị trường Trung Quốc. Luận án tiến sĩ của tác giả Đoàn Minh Triết, được thực hiện tại Trường Đại học Khoa học - Đại học Huế, là công trình khoa học hệ thống và toàn diện đầu tiên nghiên cứu chuyên sâu về giai đoạn hai mươi năm quan trọng này. Công trình phân tích đa chiều từ chính trị, an ninh đến kinh tế và văn hóa, cung cấp góc nhìn học thuật khách quan về mối quan hệ phức tạp giữa hai cường quốc Đông Á.

1.1. Bối cảnh lịch sử thiết lập quan hệ ngoại giao năm 1992

Sự sụp đổ của Liên Xô và kết thúc Chiến tranh Lạnh tạo ra cơ hội mới cho Hàn Quốc và Trung Quốc. Hàn Quốc theo đuổi chính sách Nordpolitik nhằm mở rộng quan hệ với các nước xã hội chủ nghĩa. Trung Quốc đẩy mạnh cải cách mở cửa, cần thu hút đầu tư nước ngoài. Hai nền kinh tế có tính bổ sung cao cho nhau. Vị trí địa lý gần kề tạo lợi thế tự nhiên cho hợp tác. Ngày 24 tháng 8 năm 1992, Hàn Quốc và Trung Quốc ký kết Tuyên bố chung thiết lập quan hệ ngoại giao, khép lại giai đoạn thù địch và mở ra kỷ nguyên hợp tác toàn diện giữa hai dân tộc vốn có lịch sử giao lưu lâu đời.

1.2. Phạm vi và ý nghĩa nghiên cứu của luận án tiến sĩ

Luận án tiến sĩ sử học do PGS.TS Nguyễn Văn Tận hướng dẫn tập trung nghiên cứu toàn diện quan hệ Hàn - Trung trong hai thập kỷ từ 1992 đến 2012. Đây là giai đoạn nền tảng định hình cấu trúc quan hệ song phương. Công trình lấp đầy khoảng trống học thuật trong nghiên cứu lịch sử thế giới tại Việt Nam. Nguồn tư liệu phong phú từ Viện Nghiên cứu Đông Bắc Á, Thư viện Quốc gia và các học giả quốc tế được chọn lọc kỹ lưỡng. Kết quả nghiên cứu có giá trị tham chiếu cho hoạch định chính sách đối ngoại của Việt Nam trong bối cảnh hội nhập khu vực Đông Á.

II. Phân tích các lĩnh vực hợp tác Hàn Quốc Trung Quốc

Quan hệ Hàn - Trung giai đoạn 1992-2012 phát triển mạnh trên bốn trụ cột chính. Thứ nhất là chính trị - ngoại giao. Hai nước nâng cấp quan hệ từ đối tác hợp tác lên đối tác hợp tác chiến lược vào năm 2008. Trao đổi cấp cao diễn ra thường xuyên. Phối hợp trong các diễn đàn đa phương như APEC, ASEM, ARF ngày càng chặt chẽ. Thứ hai là kinh tế - thương mại. Kim ngạch thương mại song phương tăng trưởng bình quân trên 20% mỗi năm. Trung Quốc trở thành đối tác thương mại lớn nhất của Hàn Quốc. Đầu tư trực tiếp từ Hàn Quốc vào Trung Quốc đạt hàng chục tỷ USD. Thứ ba là an ninh - quốc phòng. Vấn đề hạt nhân Triều Tiên là tâm điểm hợp tác an ninh. Hai nước phối hợp trong đàm phán sáu bên. Tuy nhiên, căng thẳng liên quan ADIZ và tranh chấp lãnh thổ vẫn là thách thức. Thứ tư là văn hóa - giáo dục. Làn sóng Hallyu bùng nổ tại Trung Quốc. Số lưu học sinh trao đổi tăng mạnh. Hàn Quốc khai thác hiệu quả sức mạnh mềm văn hóa để thâm nhập thị trường rộng lớn này.

2.1. Quan hệ kinh tế thương mại và đầu tư song phương

Kim ngạch thương mại Hàn - Trung năm 1992 chỉ đạt khoảng 6 tỷ USD. Đến năm 2012, con số này vượt 215 tỷ USD, tăng hơn 35 lần. Trung Quốc chiếm trên 20% tổng kim ngạch xuất khẩu của Hàn Quốc. Các tập đoàn lớn như Samsung, LG, Hyundai đầu tư quy mô lớn vào thị trường Trung Quốc. Khu công nghiệp chế xuất mọc lên tại nhiều tỉnh thành ven biển Trung Quốc. Đàm phán Hiệp định thương mại tự do Hàn - Trung được khởi động. Mối quan hệ kinh tế ngày càng gắn kết sâu sắc, tạo nền tảng vững chắc cho toàn bộ quan hệ song phương trong giai đoạn này.

2.2. Hợp tác văn hóa và ảnh hưởng của làn sóng Hallyu

Hallyu - làn sóng văn hóa Hàn Quốc - xâm nhập mạnh mẽ vào Trung Quốc từ cuối thập niên 1990. Phim truyền hình, âm nhạc K-pop, thời trang và ẩm thực Hàn Quốc trở nên phổ biến rộng rãi. Hàn Quốc chủ động sử dụng sức mạnh mềm văn hóa như công cụ ngoại giao. Số du học sinh Trung Quốc tại Hàn Quốc tăng đột biến, đạt hàng chục nghìn người. Các Trung tâm Văn hóa Hàn Quốc được mở tại nhiều thành phố lớn Trung Quốc. Giao lưu học thuật và nghiên cứu ngôn ngữ phát triển mạnh mẽ, góp phần xây dựng nền tảng hiểu biết lẫn nhau giữa hai dân tộc.

III. Các nhân tố tác động và thách thức trong quan hệ Hàn Trung

Nhiều nhân tố phức tạp chi phối quan hệ Hàn Quốc - Trung Quốc giai đoạn này. Nhân tố quan trọng nhất là vị trí địa chiến lược của bán đảo Triều Tiên. Hàn Quốc nằm giữa các cường quốc Trung Quốc, Nhật Bản, Nga và Mỹ. Đây vừa là lợi thế vừa là áp lực trong hoạch định chính sách. Liên minh Hàn - Mỹ tạo ra mâu thuẫn cấu trúc với quan hệ đối tác Hàn - Trung. Trung Quốc luôn xem sự hiện diện quân sự Mỹ tại Hàn Quốc là mối đe dọa tiềm ẩn. Hàn Quốc phải cân bằng tinh tế giữa hai cường quốc. Vấn đề hạt nhân Bắc Triều Tiên tạo ra cả hợp tác lẫn mâu thuẫn. Trung Quốc là đồng minh truyền thống của Bình Nhưỡng. Hàn Quốc cần Bắc Kinh gây áp lực lên Bình Nhưỡng. Mục tiêu hòa bình thống nhất bán đảo Triều Tiên buộc Seoul phải duy trì quan hệ tốt với Bắc Kinh. Tranh chấp lịch sử - văn hóa về nguồn gốc một số phong tục cũng tạo ra căng thẳng không nhỏ trong quan hệ nhân dân hai nước.

3.1. Thách thức từ vấn đề bán đảo Triều Tiên và an ninh khu vực

Vấn đề hạt nhân Bắc Triều Tiên là phép thử lớn nhất cho quan hệ Hàn - Trung. Hàn Quốc muốn phi hạt nhân hóa hoàn toàn bán đảo Triều Tiên. Trung Quốc ưu tiên ổn định hơn áp lực tối đa lên Bình Nhưỡng. Hai lập trường này tạo ra xung đột lợi ích dai dẳng. Đàm phán sáu bên từng là cơ chế hợp tác nhưng thường xuyên bế tắc. Các vụ thử hạt nhân và tên lửa của Triều Tiên năm 2006 và 2009 gây căng thẳng nghiêm trọng. Seoul và Bắc Kinh buộc phải phối hợp ứng phó nhưng vẫn giữ quan điểm khác biệt về biện pháp xử lý Bình Nhưỡng trong suốt giai đoạn nghiên cứu.

3.2. Cân bằng chiến lược giữa liên minh Hàn Mỹ và đối tác Hàn Trung

Hàn Quốc duy trì liên minh quân sự chặt chẽ với Mỹ từ sau Chiến tranh Triều Tiên. Khoảng 28.500 lính Mỹ đồn trú thường trực trên lãnh thổ Hàn Quốc. Trung Quốc xem đây là mối đe dọa địa chiến lược. Hàn Quốc vừa cần bảo đảm an ninh từ Mỹ vừa cần thị trường và ổn định từ Trung Quốc. Chính sách ngoại giao của các tổng thống Hàn Quốc giai đoạn này thể hiện nỗ lực cân bằng khéo léo. Khi quan hệ Mỹ - Trung căng thẳng, Seoul buộc phải lựa chọn thận trọng hơn. Đây là bài toán địa chính trị chưa có lời giải triệt để trong suốt hai thập kỷ 1992-2012.

IV. Kết quả đặc điểm nổi bật và bài học từ quan hệ Hàn Trung

Hai mươi năm quan hệ Hàn - Trung từ 1992 đến 2012 để lại nhiều bài học quý giá. Về thành tựu, hai nước xây dựng mối quan hệ đối tác chiến lược toàn diện trong thời gian kỷ lục. Thương mại tăng trưởng vượt bậc mang lại lợi ích kinh tế to lớn cho cả hai phía. Hợp tác văn hóa - giáo dục tạo nền tảng hiểu biết lẫn nhau sâu sắc hơn. Về đặc điểm nổi bật, quan hệ Hàn - Trung phát triển không đồng đều giữa các lĩnh vực. Kinh tế dẫn đầu, chính trị theo sau, an ninh còn nhiều bất đồng. Tốc độ phát triển quan hệ nhanh hơn mức độ tin cậy chiến lược được xây dựng. Về hạn chế, tranh chấp ngư nghiệp, vấn đề lịch sử và bất đồng về Triều Tiên là những điểm nóng thường xuyên. Sự phụ thuộc kinh tế ngày càng sâu của Hàn Quốc vào Trung Quốc tạo ra rủi ro cấu trúc. Kinh nghiệm từ mối quan hệ này có giá trị tham chiếu quan trọng cho Việt Nam trong xây dựng quan hệ đối ngoại với các cường quốc trong khu vực.

4.1. Thành tựu và đóng góp của quan hệ song phương vào ổn định khu vực

Quan hệ Hàn - Trung phát triển mạnh mẽ góp phần quan trọng duy trì ổn định Đông Á. Hợp tác kinh tế tạo động lực tăng trưởng cho cả khu vực. Phối hợp trong các cơ chế đa phương như APEC, ASEM nâng cao vai trò của cả hai nước. Hàn Quốc xuất khẩu văn hóa thành công, nâng tầm ảnh hưởng mềm. Trung Quốc có thêm đối tác chiến lược tin cậy tại Đông Bắc Á. Hai nước cùng thúc đẩy đàm phán CJKFTA - Hiệp định thương mại tự do ba bên Trung - Nhật - Hàn. Mối quan hệ này chứng minh rằng các nước có thể vượt qua di sản lịch sử phức tạp để xây dựng hợp tác thiết thực dựa trên lợi ích chung.

4.2. Bài học kinh nghiệm và ý nghĩa cho chính sách đối ngoại Việt Nam

Mô hình quan hệ Hàn - Trung cung cấp bài học thực tiễn quý giá. Kinh tế là động lực đầu kéo hiệu quả nhất trong quan hệ song phương. Sức mạnh mềm văn hóa là công cụ ngoại giao chi phí thấp nhưng hiệu quả cao. Cân bằng chiến lược giữa các cường quốc đòi hỏi sự linh hoạt và nguyên tắc đồng thời. Việt Nam đứng trước bài toán tương tự trong quan hệ với Trung Quốc và các đối tác lớn. Kinh nghiệm của Hàn Quốc về xử lý vấn đề lịch sử, tranh chấp ngư nghiệp và cân bằng liên minh đều có giá trị tham khảo trực tiếp cho hoạch định chính sách đối ngoại của Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về tiến trình quan hệ giữa Đại Hàn Dân Quốc (Hàn Quốc) và Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (Trung Quốc) giai đoạn 1992 - 2012 của nghiên cứu sinh Đoàn Minh Triết (Chuyên ngành Lịch sử Thế giới, Mã số: 92.011, Đại học Khoa học – Đại học Huế, 2021; người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Văn Tận) là công trình sử học toàn diện đầu tiên tại Việt Nam tái hiện hệ thống 20 năm chuyển dịch bang giao giữa hai thực thể địa - chính trị trọng yếu tại Đông Bắc Á. Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc và trật tự hai cực Yalta sụp đổ (1989 - 1991), sự kiện ngày 24 tháng 8 năm 1992 đánh dấu việc ký kết Thông cáo chung bình thường hóa quan hệ ngoại giao, phá vỡ thế bao vây cô lập tư tưởng hệ đối kháng kéo dài từ Chiến tranh Triều Tiên (1950 - 1953). Chỉ trong hai thập niên, quan hệ song phương đã có bước nhảy vọt mang tính lịch sử qua bốn cấp độ: từ "Đối tác hữu nghị và hợp tác" (1992) lên "Đối tác hợp tác trong thế kỷ XXI" (1998), "Đối tác hợp tác toàn diện" (2003) và xác lập "Đối tác hợp tác chiến lược" (2008).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) mà luận án giải quyết xuất phát từ việc phần lớn các công trình quốc tế và trong nước trước đây (như Scott Snyder, 2006; Min Ye, 2017; Phan Thị Anh Thư, 2016; Phạm Văn Khải, 2015) thường tiếp cận quan hệ Trung - Hàn thuần túy dưới lăng kính Quan hệ quốc tế hiện đại hoặc lấy Trung Quốc làm trung tâm phân tích. Luận án định vị một hướng tiếp cận chuyên sâu từ góc độ Sử học hiện đại, đặt Hàn Quốc làm chủ thể hành vi chính trong thế cân bằng chiến lược giữa các nước lớn. Các câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được thiết lập có hệ thống:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Những nhân tố khách quan mang tính cấu trúc quốc tế và nhân tố chủ quan nào đã thúc đẩy sự chuyển đổi mang tính bước ngoặt từ đối đầu thù địch sang đối tác chiến lược giữa hai quốc gia có thể chế chính trị đối lập?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Quá trình triển khai chính sách đối ngoại trên các trụ cột chính trị - ngoại giao, an ninh - quốc phòng, kinh tế thương mại và văn hóa - giáo dục đã diễn ra theo những giai đoạn và cơ chế tương tác cụ thể nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Mối quan hệ song phương này mang những đặc điểm lịch sử bản chất gì, đạt được những đột phá nào và đang phải đối mặt với những giới hạn cấu trúc địa - chiến lược nào?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Sự thăng tiến vượt bậc trong quan hệ Trung - Hàn là kết quả của sự hội tụ lợi ích chiến lược: Hàn Quốc thực thi chính sách Ngoại giao phương Bắc (Nordpolitik) nhằm tìm kiếm không gian an ninh và thị trường kinh tế mới, trong khi Trung Quốc tận dụng Hàn Quốc để phá thế bao vây cô lập sau sự kiện Thiên An Môn (1989) và tạo đối trọng với liên minh Mỹ - Nhật.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Tính chất quan hệ song phương mang tính bất đối xứng kép: "nồng ấm về kinh tế nhưng e dè về an ninh", bị chi phối sâu sắc bởi tam giác chiến lược Washington - Seoul - Bắc Kinh và vấn đề hạt nhân trên bán đảo Triều Tiên.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp Thuyết Hiện thực Cấu trúc (Structural Realism), Chiến lược phòng ngừa rủi ro (Hedging Strategy), Ngoại giao cường quốc bậc trung (Middle Power Diplomacy) và Thuyết Sức mạnh mềm (Soft Power). Phạm vi nghiên cứu bao trùm trọn vẹn 20 năm lịch sử (1992 - 2012) với độ lùi lịch sử cần thiết, kết hợp khảo cứu các bước tiếp xúc tiền đề từ năm 1983 đến 1991, phân tích hàng trăm văn kiện ngoại giao, hiệp định thương mại và dữ liệu định lượng chính thức từ KOTRA, KIEP, Ngân hàng Hàn Quốc (Bank of Korea) và Tổng cục Thống kê Trung Quốc.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu được phân tích đa tầng qua các dòng học thuật trong nước và quốc tế. Tại Việt Nam, nhóm công trình nghiên cứu về bối cảnh địa - chính trị khu vực Đông Bắc Á tiêu biểu gồm Nguyễn Hoàng Giáp (2009, 2010, 2013) với Hàn Quốc với khu vực Đông Á sau Chiến tranh lạnh và quan hệ Việt Nam - Hàn Quốc, Phạm Quang Minh (2015) với Quan hệ quốc tế ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương, Trần Quang Minh và Nguyễn Xuân Thắng (2013) với các dự báo an ninh giai đoạn 2011 - 2020. Về góc độ kinh tế và chính sách chuyên biệt có Phạm Sỹ Thành (2011, 2013) phân tích mô hình tăng trưởng và rủi ro kinh tế Trung Quốc, Ngô Xuân Bình (2006, 2012) và Phan Thị Anh Thư (2016) nghiên cứu ngoại giao văn hóa và đối ngoại Đông Bắc Á. Tuy nhiên, các công trình này chủ yếu xem quan hệ Trung - Hàn như một bộ phận phụ thuộc trong bức tranh chung của khu vực Đông Á.

Trên bình diện quốc tế, tồn tại hai luồng quan điểm tranh luận học thuật sâu sắc:

• Trường phái Hiện thực và Cân bằng Quyền lực (Realist & Geopolitical School): Đại diện bởi Scott Snyder (2006, China's Rise and the two Koreas: Politics, Economics, Security), Cho Yong-Shik (2006) và Sukhee Han (2008, From Engagement to Hedging: South Korea's New China Policy). Trường phái này nhận định sự xích lại gần nhau giữa Seoul và Bắc Kinh là cuộc chơi quyền lực có tổng bằng không (zero-sum game), trong đó Hàn Quốc buộc phải sử dụng chiến lược phòng ngừa (hedging) để tránh bị rơi vào thế "kẹt giữa đại bàng Mỹ và rồng Trung Hoa".
• Trường phái Thể chế Tự do và Tương thuộc Kinh tế (Liberal Institutionalism & Interdependence): Tiêu biểu với các nghiên cứu của Min Ye (2017, China - South Korea Relations in the New Era), Zhaoyang Zhang (2003), Zhou Shengqi (2010) và Francoise Nicolas (2005, 2009). Các học giả này cho rằng tương thuộc kinh tế sâu sắc thông qua mạng lưới sản xuất khu vực và các cơ chế đa phương (APEC, ASEAN+3, ARF) là động lực cốt lõi chi phối hành vi ngoại giao, giúp kiểm soát các nguy cơ xung đột quân sự trực tiếp.

So sánh đối chiếu với các nghiên cứu quốc tế điển hình:

• So với trường hợp liên minh Mỹ - Hàn (US-ROK Alliance): Được phân tích sâu bởi Bùi Thị Kim Huệ (2010, 2016) và Scott Snyder (2018), mối quan hệ Mỹ - Hàn dựa trên nền tảng an ninh cứng vững chắc từ Hiệp định phòng thủ chung 1953. Ngược lại, quan hệ Hàn - Trung phát triển vượt bậc dựa trên lực đẩy kinh tế nhưng hoàn toàn thiếu vắng cơ chế tin cậy chiến lược về an ninh quân sự.
• So với quan hệ Trung - Nhật (Sino-Japanese Relations): Nghiên cứu của Môn Hồng Hoa và Jung Seung (2014) chỉ ra rằng trong khi quan hệ Trung - Nhật liên tục bị đóng băng bởi các tranh chấp chủ quyền tại quần đảo Senkaku/Điếu Ngư và gánh nặng lịch sử Thế chiến II, quan hệ Hàn - Trung trong giai đoạn 1992 - 2012 duy trì được trạng thái "nóng về kinh tế, ấm về chính trị" nhờ sự đồng thuận trong việc kiềm chế chủ nghĩa quân phiệt Nhật Bản và giải quyết hòa bình vấn đề hạt nhân Triều Tiên.

Luận án của Đoàn Minh Triết xác lập vị trí học thuật tiên phong khi giải mã toàn diện mối quan hệ này dưới lăng kính Sử học thực chứng, vạch rõ cách thức một quốc gia tầm trung (Hàn Quốc) vận dụng linh hoạt không gian chính trị quốc tế để tối ưu hóa lợi ích quốc gia - dân tộc giữa hai siêu cường.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng thực nghiệm Thuyết Ngoại giao Cường quốc Bậc trung (Middle Power Diplomacy Framework) của John Ravenhill và Eduard Jordaan trong bối cảnh cấu trúc an ninh Đông Á. Công trình chứng minh rằng một quốc gia tầm trung như Hàn Quốc không nhất thiết phải tuân thủ tuyệt đối quy luật "chọn bên" (bandwagoning) theo logic của Kenneth Waltz hay John Mearsheimer. Thay vào đó, Seoul đã phát triển một mô hình "tự chủ chiến lược linh hoạt" (strategic autonomy through asymmetric hedging).

Mô hình lý thuyết của luận án thiết lập 3 mệnh đề cốt lõi:

• Mệnh đề P1: Mức độ can dự kinh tế (economic engagement) tỉ lệ thuận với nhu cầu đa dạng hóa thị trường và tìm kiếm tăng trưởng ngoài khối đồng minh truyền thống, biến Trung Quốc thành đối tác thương mại số 1 vượt qua Mỹ.
• Mệnh đề P2: Mức độ hợp tác chính trị bị giới hạn bởi "Trần an ninh liên minh" (Alliance Security Ceiling); mọi nỗ lực nâng cấp quan hệ Hàn - Trung đến cấp "Đối tác hợp tác chiến lược" (2008) đều chạm ngưỡng nhạy cảm khi đụng độ với cam kết an ninh trong Hiệp ước Phòng thủ chung Mỹ - Hàn.
• Mệnh đề P3: Sức mạnh mềm và giao lưu văn hóa đóng vai trò là "vùng đệm giảm chấn" (buffering mechanism) duy trì kênh đối thoại ngoại giao khi các tranh chấp địa - chính trị hoặc xung đột lịch sử bùng phát.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành 3 lý thuyết: Chủ nghĩa duy vật lịch sử (phân tích mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng kinh tế và kiến trúc thượng tầng ngoại giao), Thuyết Trò chơi Địa - chính trị đa tầng (Multi-level Strategic Game Theory), và Lý thuyết Chuyển giao Quyền lực (Power Transition Theory).

Các khái niệm then chốt được định nghĩa tường minh:

• Ngoại giao phương Bắc (Nordpolitik): Chiến lược đột phá ngoại giao do Tổng thống Roh Tae-woo khởi xướng nhằm vượt qua rào cản ý thức hệ, thiết lập quan hệ với Liên Xô, Trung Quốc và các nước XHCN Đông Âu để tạo thế bao vây ngoại giao hòa bình với Bình Nhưỡng.
• Quan hệ kinh tế - chính trị bất đối xứng (Asymmetric Political Economy): Hiện tượng cấu trúc thương mại - đầu tư phát triển với tốc độ siêu mãnh liệt trong khi các cơ chế đối thoại quốc phòng - an ninh song phương phát triển chậm và tiềm ẩn nhiều nghi kỵ chiến lược sâu sắc.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập chặt chẽ: Áp dụng cho giai đoạn lịch sử 1992 - 2012, trong không gian địa lý Đông Bắc Á và chịu sự chi phối bởi cấu trúc phân cực quyền lực sau Chiến tranh Lạnh.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Marx - Lenin làm nền tảng phương pháp luận chỉ đạo, kết hợp với tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm đối ngoại của Đảng Cộng sản Việt Nam về độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ quốc tế. Lập trường bản thể luận và nhận thức luận mang tính phản tư hiện thực phê phán (critical realism), xem xét các biến chuyển ngoại giao không phải là hiện tượng ngẫu nhiên bề mặt mà là sự phản ánh của quy luật vận động nội tại giữa cấu trúc quyền lực và lợi ích quốc gia tối thượng.

Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level research design) được triển khai qua 3 cấp độ phân tích:

• Cấp độ quốc tế (Systemic Level): Trật tự thế giới hậu Chiến tranh Lạnh, xu thế toàn cầu hóa, chiến lược "Tái cân bằng/Xoay trục" sang châu Á - Thái Bình Dương của chính quyền Tổng thống Barack Obama.
• Cấp độ khu vực (Regional Level): Cục diện địa bàn Đông Bắc Á, cơ chế đàm phán 6 bên về phi hạt nhân hóa bán đảo Triều Tiên, tranh chấp biển đảo và không gian nhận diện phòng không.
• Cấp độ quốc gia và cá nhân lãnh đạo (State & Leadership Level): Lợi ích kinh tế nội tại, vai trò và dấu ấn ngoại giao của các đời Tổng thống Hàn Quốc (Roh Tae-woo, Kim Young-sam, Kim Dae-jung, Roh Moo-hyun, Lee Myung-bak) cùng các nhà lãnh đạo Trung Quốc (Đặng Tiểu Bình, Giang Trạch Dân, Hồ Cẩm Đào).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Luận án tuân thủ nghiêm ngặt quy trình khảo cứu sử học thông qua hai phương pháp trụ cột:

• Phương pháp Lịch sử: Tái hiện trung thực, liên tục tiến trình phát triển quan hệ song phương theo trục thời gian tuyến tính từ các tiếp xúc phi chính thức giai đoạn tiền bình thường hóa (1983 - 1991), sự kiện bình thường hóa ngoại giao năm 1992, cho đến các giai đoạn nâng cấp quan hệ năm 1998, 2003 và 2008.
• Phương pháp Logic: Khái quát hóa các sự kiện lịch sử rời rạc để rút ra bản chất, khuynh hướng vận động, quy luật mâu thuẫn và các động lực bên trong chi phối mối quan hệ Hàn - Trung.

Quy trình tam giác hóa dữ liệu (data triangulation) được thiết lập giữa:

1. Văn kiện ngoại giao chính thống (Hiệp định, Tuyên bố chung, Thông cáo ngoại giao).
2. Dữ liệu niên giám thống kê định lượng kinh tế - xã hội.
3. Tài liệu nghiên cứu chuyên sâu, hồi ký chính trị và các bài tường thuật thời sự từ các hãng thông tấn uy tín (Yonhap, TTXVN, Xinhua).

Data và phân tích

Nguồn tư liệu định lượng và định tính được thu thập và thẩm định nghiêm túc từ các cơ sở dữ liệu hàng đầu: Viện Chính sách Kinh tế Đối ngoại Hàn Quốc (KIEP), Cơ quan Thúc đẩy Đầu tư và Mậu dịch Hàn Quốc (KOTRA), Hiệp hội Thương mại Quốc tế Hàn Quốc (KITA), Dữ liệu Ngân hàng Thế giới (World Bank), và Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế & Chính sách (VEPR).

Các công cụ phân tích thống kê mô tả, phân tích chuỗi thời gian kinh tế (time-series trade data) và đối sánh lịch sử được thực hiện để làm rõ tốc độ tăng trưởng kim ngạch xuất nhập khẩu, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), quy mô giao lưu du học sinh và sự phát triển của hệ thống mạng lưới sức mạnh mềm (Học viện Sejong và Viện Khổng Tử).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đạt được các phát hiện học thuật có giá trị thực chứng cao, bác bỏ nhiều nhận định đơn tuyến trước đây về quan hệ Trung - Hàn:

• Phát hiện 1: Giai đoạn tiền bình thường hóa (1983 - 1991) diễn ra theo mô hình "ngoại giao nhân dân và sự cố dẫn đường". Mối liên hệ chính thức bắt đầu từ sự kiện bất ngờ tháng 5 năm 1983 khi một máy bay dân sự Trung Quốc bị không tặc hạ cánh xuống phi trường Seoul. Phía Trung Quốc cử phái đoàn gồm 33 quan chức sang đàm phán giải cứu phi công, mở đường cho Đặng Tiểu Bình ủng hộ ngoại giao thể thao: tháng 3 năm 1984 đội quần vợt Hàn Quốc sang Côn Minh đấu Davis Cup; tháng 4 năm 1984 đoàn 34 thành viên bóng rổ Trung Quốc sang Seoul dự Giải vô địch châu Á lần thứ VIII. Ngày 15 tháng 9 năm 1990 mở tuyến phà biển đầu tiên Vi Hải - Incheon, và ngày 30 tháng 1 năm 1991 thành lập Văn phòng đại diện KOTRA tại Bắc Kinh và Phòng Thương mại quốc tế Trung Quốc tại Seoul.
• Phát hiện 2: Đột phá nâng cấp quan hệ thần tốc và sự trỗi dậy kinh tế. Năm 2010, quy mô GDP của Trung Quốc chính thức đạt 5.879 tỷ USD, vượt qua Nhật Bản trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới (trích dẫn công trình Chen Jie Gui, Li Yang, 2011; Phạm Văn Khải, 2016). Trung Quốc thay thế hoàn toàn vị trí của Hoa Kỳ để trở thành đối tác thương mại lớn nhất của Hàn Quốc, đồng thời là điểm đến hấp dẫn dòng vốn đầu tư FDI số 1 của các tập đoàn kinh tế Hàn Quốc.
• Phát hiện 3: Tồn tại mâu thuẫn đối kháng sâu sắc về chủ nghĩa dân tộc lịch sử. Quan hệ song phương trải qua cuộc khủng hoảng nghiêm trọng trong các năm 2004 - 2006 xoay quanh "Dự án nghiên cứu lịch sử và hiện trạng biên cương Đông Bắc" (Northeast Project) của Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc khi Bắc Kinh đưa lịch sử Vương quốc cổ Cao Câu Ly (Goguryeo) vào biên niên sử dân tộc Hán. Sự kiện này thổi bùng làn sóng biểu tình phản đối tại Hàn Quốc, chứng minh chủ nghĩa dân tộc lịch sử luôn là rạn nứt tiềm tàng đe dọa lòng tin chiến lược.
• Phát hiện 4: Sự biến đổi thực chất trong trục quan hệ Trung - Triều và toan tính chiến lược của Bắc Kinh. Luận án trích dẫn phân tích sâu sắc của Oriana Skylar Mastro (Đại học Georgetown):

"Nhưng ngày nay, thật khó để mô tả Trung Quốc và Triều Tiên là bạn bè của nhau, chứ chưa nói đến đồng minh. Chủ tịch Tập Cận Bình chưa bao giờ gặp Kim Jong-un (cho đến trước tháng 6/2019) và theo giới học giả có khả năng tiếp cận giới chức trong chính phủ hoặc Đảng Cộng sản Trung Quốc, Tập Cận Bình xem thường Chính quyền Bình Nhưỡng. Quan hệ Trung - Triều xấu đến mức, nhiều sĩ quan thuộc Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc (PLA) cho biết Bắc Kinh và Bình Nhưỡng có thể sẽ không đứng cùng một chiến tuyến nếu xảy ra chiến tranh Triều Tiên lần hai. Quân đội Trung Quốc có thể can thiệp, nhưng không phải là bảo vệ chế độ Bình Nhưỡng, mà là tạo lập một cục diện mới trên bán đảo Triều Tiên hậu Kim Jong-un theo hướng có lợi cho Bắc Kinh".

• Phát hiện 5: Dấu ấn cá nhân của các Tổng thống Hàn Quốc mang tính quyết định. Tiến trình bang giao gắn chặt với tầm nhìn từng nhà lãnh đạo: Roh Tae-woo mở đường với Ngoại giao phương Bắc; Kim Dae-jung (giải Nobel Hòa bình năm 2000) đưa quan hệ lên tầm "Đối tác thế kỷ XXI"; Roh Moo-hyun xác lập "Đối tác toàn diện" và Lee Myung-bak dù gắn chặt với kế hoạch "747" (tăng trưởng 7%, GDP bình quân 40.000 USD, đưa Hàn Quốc vào top 7 nền kinh tế) và cam kết tái củng cố đồng minh Mỹ vẫn nâng cấp quan hệ với Bắc Kinh lên "Đối tác hợp tác chiến lược" năm 2008. Việc thiết lập quan hệ hai nước được chứng minh là "có lợi cho việc nới lỏng căng thẳng trên bán đảo Triều Tiên và cũng có lợi cho công cuộc kiến tạo hòa bình ở khu vực châu Á".

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật và lý thuyết: Chứng minh tính ứng dụng của cách tiếp cận sử học cấu trúc trong nghiên cứu quan hệ quốc tế, làm sáng tỏ động thái chuyển giao quyền lực và cơ chế cân bằng động giữa các nước lớn - nước vừa.
• Về mặt thực tiễn chính sách đối ngoại: Cung cấp luận cứ lịch sử sâu sắc cho các nhà hoạch định chính sách đối ngoại Việt Nam. Trong bối cảnh Việt Nam đã nâng cấp quan hệ lên "Đối tác Chiến lược Toàn diện" với cả Trung Quốc và Hàn Quốc, kinh nghiệm quản trị quan hệ cân bằng quyền lực của Seoul giữa Washington và Bắc Kinh mang giá trị tham khảo chiến lược đặc biệt quý giá.
• Về mặt văn hóa - truyền thông: Minh chứng cho bài học sử dụng công nghiệp văn hóa và sức mạnh mềm (Làn sóng Hallyu của Hàn Quốc và mạng lưới Viện Khổng Tử của Trung Quốc) như những công cụ hỗ trợ đắc lực cho ngoại giao kinh tế và ngoại giao nhân dân.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu khách quan:

1. Mốc thời gian dừng lại ở năm 2012 (kỷ niệm 20 năm thiết lập quan hệ), do đó chưa thể phân tích định lượng đầy đủ tác động của cuộc khủng hoảng triển khai hệ thống phòng thủ tên lửa tầm cao giai đoạn cuối (THAAD) năm 2016 - 2017 và những điều chỉnh đối ngoại dưới thời Tổng thống Moon Jae-in và Yoon Suk-yeol.
2. Các nguồn tài liệu lưu trữ mật cấp nhà nước về an ninh - quân sự của cả hai quốc gia chưa được giải mật hoàn toàn, khiến một số phân tích về cơ chế hợp tác tình báo và quốc phòng chủ yếu dựa trên nguồn tin công khai và phát ngôn ngoại giao chính thức.
3. Nghiên cứu tập trung chủ yếu từ giác độ chủ thể Hàn Quốc nhìn sang Trung Quốc, đòi hỏi các nghiên cứu bổ khuyết tiếp theo khai thác sâu hơn hệ thống văn bản nội bộ từ phía Bắc Kinh.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng giai đoạn nghiên cứu từ 2013 đến nay, đánh giá sự tác động của cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung dưới thời chính quyền Donald Trump và Joe Biden đối với an ninh kinh tế Hàn Quốc.
• Ứng dụng các phương pháp mô hình hóa kinh tế lượng và phân tích mạng lưới (social network analysis) để định lượng mức độ đứt gãy chuỗi cung ứng bán dẫn giữa Seoul và Bắc Kinh.
• Nghiên cứu so sánh đối chiếu đa chiều giữa mô hình ngoại giao của Hàn Quốc và mô hình "Ngoại giao cây tre" của Việt Nam trong việc xử lý mối quan hệ với các siêu cường.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình đóng góp một cơ sở tư liệu sử học chuẩn mực, dự kiến thu hút trích dẫn học thuật cao trong các nghiên cứu chuyên sâu về Đông Á học, Lịch sử Quan hệ quốc tế và Chính trị học so sánh tại Việt Nam và khu vực.

Về mặt tác động kinh tế và công nghiệp, luận án giúp các hiệp hội doanh nghiệp, các tập đoàn đa quốc gia và viện nghiên cứu thị trường nắm bắt được quy luật phát triển, những bước thăng trầm và các rủi ro thể chế - địa chính trị khi đầu tư kinh doanh tại thị trường Đông Bắc Á.

Về mặt chính sách nhà nước, kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo thiết thực phục vụ công tác đối ngoại của Bộ Ngoại giao, Ban Đối ngoại Trung ương và các cơ quan nghiên cứu chiến lược quốc phòng - an ninh trong việc xây dựng kịch bản ứng phó với các biến động phức tạp tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Tiếp cận một cấu trúc phương pháp luận sử học kết hợp quan hệ quốc tế mẫu mực, gợi mở nhiều khoảng trống nghiên cứu chuyên sâu về an ninh khu vực.
• Giảng viên và chuyên gia học thuật: Sử dụng làm giáo trình chuyên đề, tài liệu tham khảo chính yếu cho các môn học: Lịch sử Thế giới Hiện đại, Quan hệ Quốc tế châu Á - Thái Bình Dương, Khu vực học Đông Bắc Á tại Đại học Huế và các cơ sở giáo dục đại học trên cả nước.
• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Thu nhận các khuyến nghị chính sách dựa trên bằng chứng lịch sử (evidence-based policy recommendations) để xử lý hài hòa quan hệ với các đối tác lớn.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và mở rộng lý thuyết nào?
Luận án mở rộng Thuyết Ngoại giao Cường quốc Bậc trung (Middle Power Diplomacy) và Thuyết Phòng ngừa rủi ro (Hedging Strategy), chứng minh rằng một quốc gia tầm trung có thể vận dụng linh hoạt vị trí địa - chiến lược để thực thi chiến lược tự chủ ngoại giao, vừa duy trì liên minh an ninh cứng với một siêu cường (Mỹ), vừa mở rộng hợp tác kinh tế toàn diện với một siêu cường đối thủ (Trung Quốc) mà không bị rơi vào bẫy đối đầu trực diện trong suốt hai thập niên.

2. Đột phá về mặt phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây là gì?
So với các công trình thuần túy quan hệ quốc tế mang tính mô tả hiện tượng của Scott Snyder (2006) hay Phạm Văn Khải (2015), luận án của Đoàn Minh Triết áp dụng phương pháp Lịch sử - Logic kết hợp liên ngành Địa - chính trị và Sử học thực chứng, thực hiện quy trình tam giác hóa dữ liệu từ văn kiện ngoại giao nguyên bản, dữ liệu kinh tế chuỗi thời gian (1992 - 2012) và phân tích so sánh đối chiếu song song với trục liên minh Mỹ - Hàn và quan hệ Trung - Nhật.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất có bằng chứng thực nghiệm là gì?
Phát hiện về sự phân hóa sâu sắc trong quan hệ đồng minh truyền thống Trung - Triều, được minh chứng qua thái độ xa lánh ngoại giao của Bắc Kinh đối với Bình Nhưỡng sau các vụ thử hạt nhân và nhận định của giới chuyên gia quốc tế (Oriana Skylar Mastro) rằng quân đội Trung Quốc nếu can thiệp vào bán đảo Triều Tiên sẽ nhằm tái lập cục diện mới có lợi cho Bắc Kinh thay vì bảo vệ chế độ Bình Nhưỡng; cùng với sự cố ngoại giao năm 1983 về chiếc máy bay bị không tặc đã trở thành chất xúc tác mở đường cho bang giao song phương.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (replication protocol) không?
Có. Toàn bộ hệ thống nguồn dữ liệu thứ cấp và sơ cấp, danh mục bảng biểu kinh tế - thương mại, niên biểu tiếp xúc ngoại giao và khung phân tích ba cấp độ (quốc tế, khu vực, quốc gia) được chuẩn hóa tường minh, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập áp dụng tương tự để nghiên cứu các cặp quan hệ song phương khác như Việt Nam - Hàn Quốc, Nhật Bản - Hàn Quốc hay Trung Quốc - ASEAN.

5. Luận án đã phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào?
Luận án định hình chương trình nghiên cứu hệ thống về Đông Á học tại Đại học Huế giai đoạn 2021 - 2030, tập trung vào 3 hướng: (1) Cạnh tranh công nghệ và an ninh chuỗi cung ứng Trung - Hàn hậu THAAD; (2) Tác động của trật tự đa cực mới đối với an ninh hàng hải khu vực; (3) Đối sách của Việt Nam trong mạng lưới hợp tác đa phương Đông Á.

Kết luận

1. Luận án đã tái hiện một cách hệ thống, khách quan và khoa học toàn bộ tiến trình 20 năm xác lập và phát triển quan hệ Hàn Quốc - Trung Quốc (1992 - 2012) trên tất cả các lĩnh vực then chốt: chính trị - ngoại giao, an ninh - quốc phòng, kinh tế - thương mại và văn hóa - giáo dục.
2. Công trình làm sáng tỏ các nhân tố cấu trúc quốc tế và nhân tố chủ quan chi phối bang giao song phương, đặc biệt nhấn mạnh chính sách Ngoại giao phương Bắc và dấu ấn lãnh đạo cá nhân của các Tổng thống Hàn Quốc trong việc chủ động thích ứng với sự thay đổi của thời cuộc.
3. Luận án nhận diện sâu sắc nghịch lý bản chất của mối quan hệ: sự phát triển phi mã về kinh tế thương mại (Trung Quốc đạt GDP 5.879 tỷ USD năm 2010 và trở thành đối tác thương mại số 1 của Hàn Quốc) song hành với sự bất an chiến lược về quốc phòng và những mâu thuẫn âm ỉ về chủ nghĩa dân tộc lịch sử (tiêu biểu là tranh chấp lịch sử Cao Câu Ly 2004 - 2006).
4. Nghiên cứu chứng minh Hàn Quốc đã thành công trong việc xác lập vai trò một cường quốc bậc trung năng động, khai thác tối đa lợi ích kinh tế từ sự trỗi dậy của Trung Quốc để thúc đẩy tăng trưởng trong nước, đồng thời duy trì đối trọng chiến lược thông qua liên minh Mỹ - Hàn.
5. Luận án mở ra các hướng tiếp cận học thuật mới cho ngành Sử học Thế giới và Quan hệ quốc tế tại Việt Nam, đóng góp cơ sở dữ liệu thực chứng tin cậy phục vụ nghiên cứu, giảng dạy và cung cấp luận cứ khoa học quý giá cho công tác hoạch định chính sách đối ngoại độc lập, tự chủ và đa phương hóa của Việt Nam trong thời đại mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Có thể nói rằng, tình hình chính trị, kinh tế, những vấn đề lịch sử, văn hóa, Hàn Quốc, Trung Quốc cũng như quan hệ quốc tế của hai quốc gia trên, đặc biệt là từ sau Chiến tranh Triều Tiên (1950 - 1953) đến nay luôn là đề tài thu hút được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu trong nước và quốc tế. Liên quan đến quan hệ Hàn Quốc – Trung Quốc, trên cơ sở tìm tòi, khảo cứu các công trình nghiên cứu có liên quan, chúng tôi xin cung cấp bức tranh tổng quan tình hình nghiên cứu như sau: 1. Tình hình nghiên cứu ở trong nước Nghiên cứu về các yếu tố liên quan tới Hàn Quốc, Trung Quốc ở Việt Nam vốn không phải là một đề tài quá mới. Tuy nhiên việc nghiên cứu quan hệ Hàn Quốc – Trung Quốc lại là một vấn đề chưa được quan tâm nhiều của giới học giả và nghiên cứu Việt Nam.

Đa số các công trình, ấn phẩm ở Việt Nam hiện nay chỉ đề cập đến quan hệ Hàn Quốc – Trung Quốc trong một phần của nghiên cứu, hoặc xét trên một hoặc vài lĩnh vực giữa quan hệ hai nước. Tuy nhiên, khi đánh giá về các công trình nghiên cứu về quan hệ Hàn Quốc – Trung Quốc ở Việt Nam chúng ta có thể chia thành các nhóm công trình theo phân mục sau đây: 1. Các công trình nghiên cứu chính sách đối ngoại và quan hệ quốc tế của Hàn Quốc và Trung Quốc 1. Các công trình nghiên cứu về quan hệ quốc tế khu vực Đông Bắc Á có đề cập đến Hàn Quốc và Trung Quốc Các chính sách ngoại giao của Hàn Quốc kể từ thời kỳ “Ngoại giao phương Bắc”, “Ngoại giao Ánh Dương” v.v… của Hàn Quốc kể từ năm 1990 đến nay đã đem lại cho Hàn Quốc những thành công trong quan hệ ngoại giao với các quốc gia khác nhau trên thế giới, đặc biệt là với các nước thuộc Thế giới thứ ba.

Chính vì vậy, nghiên cứu về chính sách, đường lối ngoại giao của Hàn Quốc đều được các nhà nghiên cứu ở Việt Nam tìm hiểu và phân tích một cách cặn kẽ. Tiêu biểu phải kể đến tác phẩm “Hàn Quốc với khu vực Đông Á sau Chiến tranh lạnh và quan hệ Việt Nam - Hàn Quốc” do Nguyễn Hoàng Giáp chủ biên, xuất bản bởi Nxb Chính trị Quốc gia 6 vào năm 2009. Công trình này đã khái quát một cách cơ bản các chính sách đối ngoại của Hàn Quốc đối với các quốc gia trong khu vực như Trug Quốc, Nhật Bản, CHDCND Triều Tiên và Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN). Tác phẩm này cho chúng ta thấy được những yếu tố khách quan chung về sự thay đổi chính sách ngoại giao của Hàn Quốc trong giai đoạn vừa qua dựa trên các yếu tố chính đó là: Sự phân chia lại trật tự thế giới mới sau Chiến tranh lạnh; sự thay đổi về chính sách kinh tế của Hàn Quốc trong giai đoạn mới; vấn đề Triều Tiên trong cách tiếp cận quan hệ ngoại giao của Hàn Quốc với các nước lớn và các quốc gia trong khu vực.

Từ đó cho chúng ta thấy rõ vai trò của các chính sách ngoại giao của Hàn Quốc đã góp phần giúp khu vực trở thành một môi trường thuận lợi cho việc phát triển kinh tế, đồng thời qua đó đảm bảo giải pháp hòa bình cho vấn đề an ninh - chính trị của bán đảo Triều Tiên. Ngoài ra, tác giả Nguyển Hoàng Giáp còn có một số tác phẩm khác như “Một số vấn đề chính trị quốc tế trong giai đoạn hiện nay”, Nxb Chính trị Quốc gia - Sự thật, Hà Nội năm 2013, đã cho chúng ta nhìn nhận lại cục diện khu vực Đông Bắc Á nói riêng và Hàn Quốc - Trung Quốc trong suốt giai đoạn từ sau 1992 đến nay. Có thể nói tác phẩm dù không đề cập một cách trực tiếp về vấn đề Hàn Quốc và Trung Quốc nhưng cũng đã giúp cho người đọc có một cách nhìn cơ bản về vấn đề chính trị giữa các nước trong khu vực. Tác phẩm đã phân tích và đưa ra các cách nhìn khái lược về mối quan hệ giữa các quốc gia trong khu vực và các nước lớn với khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Giáo trình “Quan hệ quốc tế ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương” của Phạm Quang Minh (Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2015) là một nghiên cứu cơ bản về cục diện khu vực kể từ sau Chiến tranh lạnh đến nay cũng như các chính sách đối ngoại của các cường quốc trong hoặc liên quan đến khu vực như Mỹ, Trung Quốc, Nga, Nhật Bản… Mặc dù trong sách không đề cập đến chính sách đối ngoại của Hàn Quốc, nhưng tác phẩm đã dành ra một chương để khái quát về tầm nhìn đối ngoại của Trung Quốc với châu Á - Thái Bình Dương và một chương riêng để nói về an ninh khu vực châu Á - Thái Bình Dương với những điểm nóng trong khu vực cũng như như thách thức, cơ hội đối với hợp tác khu vực. Thông qua cuốn sách, độc giả đã có một cái nhìn tổng thể, khái quát về bối cảnh và các mối quan hệ đa dạng, đa chiều của khu vực giai đoạn trước 2015. Ngoài ra, tác giả Trần Quang Minh cùng với Nguyễn Xuân Thắng còn có một tác phẩm đáng lưu ý khác đó là “Chiến lược, chính sách của các 7 quốc gia và vùng lãnh thổ ở Đông Bắc Á về một số vấn đề nổi bật của khu vực giai đoạn 2011 - 2020” (Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2013) đem đến cho ta một góc nhìn mới và dự đoán và kiến nghị về vấn đề an ninh khu vực trong giai đoạn từ 2011- 2020. Có thể nói dù nghiên cứu này không liên quan nhiều đến nội dung luận án, nhưng thông qua tác phẩm đã giúp tác giả hiểu được các vấn đề và hướng giải quyết các vấn đề trong khu vực, đặc biệt là giữa Trung Quốc và vấn đề quan hệ Liên Triều.

Các công trình nghiên cứu về chính sách đối ngoại và quan hệ quốc tế của Hàn Quốc và Trung Quốc Ngoài các tác phẩm kể trên, các tác phẩm liên quan đến các vấn đề mang tính tổng quan về quan hệ song phương Hàn Quốc - Trung Quốc ở Việt Nam còn có nhiều tác phẩm tiêu biểu khác như “Hàn Quốc trước thềm thế kỉ XXI” do Dương Phú Hiệp và Ngô Xuân Bình chủ biên (Nxb Thống kê, Hà Nội,1999) ; “Cục diện Châu Á - Thái Bình Dương” do Vũ Văn Hà và Dương Phú Hiệp chủ biên (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2006); “Chính trị khu vực Đông Bắc Á từ sau Chiến tranh lạnh” do Trần Anh Phương chủ biên (Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2007); Hoàng Văn Hiển với “Quá trình phát triển kinh tế - xã hội của Hàn Quốc (1961 – 1993) và kinh nghiệm đối với Việt Nam” (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008); ; Yahuda M. với “Các vấn đề chính trị quốc tế ở châu Á - Thái Bình Dương”(Nxb Văn học, Hà Nội 2006); Nguyễn Trường với “Quan hệ quốc tế trong kỷ nguyên Á châu - Thái Bình Dương” (Nxb Tri thức, Hà Nội, 2013)… và một số bài báo được in trên các tạp chí chuyên ngành như “Nhận diện trật tự quyền lực ở Đông Á hiện nay” của Nguyễn Hoàng Giáp (Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 4(110), 2010); “Thách thức an ninh phi truyền thống tại Đông Bắc Á trong thập niên đầu thế kỉ XXI và dự báo trong 10 năm tới” của Vũ Thị Mai ( Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 9(139), 2012); “Quan hệ Trung - Hàn kể từ sau khi bình thường hóa” của Hoàng Minh Hằng ( Nghiên cứu Nhật Bản và Đông Bắc Á, số 5 (59), 2005);”Liên kết Đông Á: triển vọng và thách thức chủ yếu” Trần Quang Minh ( Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 9 (69),2006); các ấn bản “Nghiên cứu Đông Bắc Á năm 2015””Nghiên cứu Đông Bắc Á 2016” của Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, Viện Nghiên cứu Đông Bắc Á được in bởi Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội; … Thông qua các tác phẩm và bài báo trên các tạp chí chuyên ngành kể trên đã phần nào khái quát hóa được về những vấn đề chính trị, an ninh giữa Hàn Quốc - Trung Quốc trước, trong và sau giai đoạn nghiên cứu của luận án. 8 Một số công trình tiêu biểu khác ít nhiều cũng có liên quan đến luận án, chủ yếu viết về sự trỗi dậy mạnh mẽ và những toan tính chiến lược của chủ thể Trung Quốc và về vấn đề bán đảo Triều Tiên như :“Báo cáo phát triển kinh tế và cải cách thể chế phát triển Trung Quốc - 30 năm cải cách mở cửa của Trung Quốc (1978 - 2008)” (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010); “Chiến lược và chính sách ngoại giao của Trung Quốc” do Sử Thị Long và Kim Uy biên soạn (được dịch bởi Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2013); “Về một số vấn đề sau thống nhất của bán đảo Triều Tiên” do Ngô Xuân Bình, Phạm Quý Long, Trần Quang Minh chủ biên ( Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội ); với “Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa ngoại giao trong bối cảnh quốc tế mới” của Lê Văn Mỹ (Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, )…cũng là một nguồn tư liệu tham khảo tin cậy. Các công trình nghiên cứu quan hệ Hàn Quốc – Trung Quốc Việc lựa chọn chủ thể quốc gia chính trong mối quan hệ song phương sẽ giúp các nhà nghiên cứu đưa ra được những góc nhìn khác nhau về cùng một vấn đề.

Điều đó làm cho việc nghiên cứu quan hệ Hàn Quốc – Trung Quốc thêm nhiều hấp lực và thú vị. Trước hết là các công trình nghiên cứu tổng quát về chính sách đối ngoại của Hàn Quốc cũng rất được chú trọng ở Việt Nam, có thể kể ra một số tác giả, tác phẩm tiêu biểu sau: “Quan hệ Việt Nam - Hàn Quốc trong bối cảnh quốc tế mới” do Ngô Xuân Bình chủ biên (Nxb Từ điển Bách khoa, Hà Nội, 2012), cũng đã dành một phân lượng không nhỏ để nói về chính sách của Hàn Quốc với các quốc gia XHCN trong khu vực từ sau Chiến tranh lạnh đến nay. Ở khía cạnh chính trị, có thể kể đến công trình “Lịch sử chính trị hiện đại Hàn Quốc” do Chung Il Sun, Nguyễn Thị Thắm và Đỗ Hùng Mạnh biên soạn (Nxb Imagine Books, 2013), đã giúp cho độc giả những trải nghiệm lịch sử của Hàn Quốc, sự tương đồng giữa người Hàn Quốc và người châu Á, trong đó có người Trung Quốc - những yếu tố quan trọng giúp cho các quốc gia châu Á tìm kiếm được giải pháp cùng tồn tại bên nhau trong thế giới ngày nay.