Quan hệ Hàn Quốc - Trung Quốc giai đoạn 1992-2012 - Luận án tiến sĩ Sử học - Đoàn Minh Triết - Đại học Huế

Phân tích quan hệ ngoại giao Hàn Quốc - Trung Quốc từ 1992-2012. Luận án tiến sĩ chuyên sâu về các thay đổi chính trị, kinh tế, xã hội giữa hai nước.

• Tác giả: Đoàn Minh Triết
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Nguyễn Văn Tận
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Lịch sử Thế giới
• Đề tài: Quan hệ Hàn Quốc - Trung Quốc từ năm 1992 đến năm 2012
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ sử học
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Huế

Tóm tắt

I. Tổng quan về quan hệ Hàn Quốc Trung Quốc giai đoạn 1992 2012

Quan hệ Hàn Quốc - Trung Quốc từ năm 1992 đến năm 2012 là chủ đề nghiên cứu quan trọng trong lĩnh vực lịch sử thế giới. Mối quan hệ này bắt đầu từ sự kiện bình thường hóa ngoại giao năm 1992, đánh dấu bước ngoặt lịch sử giữa hai quốc gia láng giềng. Nghiên cứu của Đoàn Minh Triết tại Đại học Huế đã phân tích hệ thống các chiều cạnh chính trị, ngoại giao, an ninh, kinh tế, văn hóa và giáo dục. Hai quốc gia có vị trí địa chính trị chiến lược tại Đông Á. Hàn Quốc nằm trong tầm ảnh hưởng của đồng minh Mỹ. Trung Quốc là cường quốc khu vực đang trỗi dậy mạnh mẽ. Sự gắn kết lịch sử lâu đời tạo nền tảng vững chắc cho hợp tác đa ngành. Giai đoạn hai mươi năm chứng kiến những biến động sâu sắc trong cục diện khu vực. Nghiên cứu cung cấp cái nhìn toàn diện về tiến trình phát triển quan hệ song phương. Đồng thời đánh giá tác động của mối quan hệ này tới khu vực Đông Á.

1.1. Bối cảnh lịch sử bình thường hóa quan hệ năm 1992

Sự kiện Hàn Quốc và Trung Quốc chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao năm 1992 là kết quả tất yếu của quá trình chuẩn bị lâu dài. Sự kiện này dựa trên những cơ sở khách quan và chủ quan mang tính tích cực. Đây được xem là mốc đánh dấu giai đoạn mới trong quan hệ hai quốc gia. Hai nước có nhiều điểm gần gũi và tương đồng về nhiều mặt. Bình thường hóa đáp ứng nguyện vọng của nhân dân hai nước. Sự kiện phù hợp với bối cảnh mới của thế giới và khu vực châu Á - Thái Bình Dương sau Chiến tranh Lạnh.

1.2. Vị trí địa chính trị và tầm quan trọng chiến lược

Hàn Quốc là quốc gia láng giềng có vị trí địa chính trị chiến lược quan trọng tại Đông Á. Quốc gia này khó có thể tách khỏi chiến lược lôi kéo của Trung Quốc. Bán đảo Triều Tiên luôn là tâm điểm an ninh khu vực. Hàn Quốc cần tranh thủ sự ủng hộ của Trung Quốc trong lĩnh vực chính trị và an ninh. Mục tiêu cuối cùng là hòa bình và thống nhất bán đảo Triều Tiên. Vị trí địa lý tạo ra cả cơ hội lẫn thách thức cho Seoul trong quan hệ với Bắc Kinh.

II. Phân tích các lĩnh vực hợp tác Hàn Trung từ 1992 đến 2012

Hợp tác Hàn Quốc - Trung Quốc trải rộng trên nhiều lĩnh vực then chốt. Chính trị - ngoại giao là trụ cột đầu tiên. Hai nước thường xuyên trao đổi đoàn cấp cao. Các cơ chế đối thoại chiến lược được thiết lập và duy trì. An ninh - quốc phòng là lĩnh vực nhạy cảm nhưng cần thiết. Vấn đề hạt nhân Triều Tiên buộc hai bên phải hợp tác. Kinh tế là động lực mạnh mẽ nhất thúc đẩy quan hệ song phương. Thương mại hai chiều tăng trưởng vượt bậc trong hai thập kỷ. Hàn Quốc tận dụng tốt cơ hội thâm nhập thị trường Trung Quốc khổng lồ. Văn hóa và giáo dục tạo cầu nối giao lưu nhân dân. Làn sóng Hàn lưu lan tỏa mạnh mẽ tại Trung Quốc. Xuất khẩu văn hóa góp phần tăng trưởng kinh tế Hàn Quốc. Giáo dục đại học chứng kiến số lượng du học sinh tăng nhanh. Sự hợp tác đa chiều này phản ánh tính phức tạp và phong phú của mối quan hệ.

2.1. Hợp tác chính trị ngoại giao và an ninh quốc phòng

Quan hệ chính trị - ngoại giao Hàn - Trung phát triển ổn định qua các đời tổng thống. Các nguyên thủ hai nước đóng vai trò quan trọng trong việc xác lập định hướng quan hệ. Đối thoại chiến lược cấp cao được duy trì thường xuyên. Lĩnh vực an ninh - quốc phòng phức tạp hơn do liên quan đến đồng minh Mỹ. Vấn đề hạt nhân Triều Tiên là chủ đề hợp tác then chốt. Hai bên cùng quan ngại về bất ổn trên bán đảo Triều Tiên. Hàn Quốc phải cân bằng khéo léo giữa quan hệ đồng minh Hàn - Mỹ và quan hệ với Trung Quốc.

2.2. Hợp tác kinh tế thương mại và giao lưu văn hóa

III. Thách thức và vấn đề đặt ra trong quan hệ Hàn Trung

Quan hệ Hàn Quốc - Trung Quốc không thiếu những thách thức lớn. Thách thức đầu tiên là cân bằng quan hệ với các nước lớn. Hàn Quốc là đồng minh thân cận của Mỹ tại Đông Á. Trung Quốc là cường quốc láng giềng không thể bỏ qua. Washington và Bắc Kinh thường có lợi ích đối lập trong khu vực. Seoul rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan trong nhiều vấn đề. Thách thức thứ hai liên quan đến vấn đề bán đảo Triều Tiên. Trung Quốc có ảnh hưởng lớn đối với Bình Nhưỡng. Hàn Quốc cần Bắc Kinh hỗ trợ trong tiến trình phi hạt nhân hóa. Tuy nhiên, lợi ích của Trung Quốc và Hàn Quốc không phải lúc nào cũng đồng nhất. Thách thức thứ ba là nguy cơ phụ thuộc kinh tế quá mức. Thương mại song phương tăng nhanh tạo ra rủi ro cho Hàn Quốc. Cạnh tranh công nghiệp giữa hai nước ngày càng gay gắt. Những vấn đề này đòi hỏi nghiên cứu sâu sắc và chiến lược cân bằng linh hoạt.

3.1. Cân bằng quan hệ đồng minh Hàn Mỹ và quan hệ với Trung Quốc

Đây là thách thức lớn nhất đối với chính sách đối ngoại của Hàn Quốc. Quan hệ đồng minh Hàn - Mỹ là trụ cột an ninh kể từ sau Chiến tranh Triều Tiên. Trung Quốc lại là đối tác kinh tế hàng đầu và láng giềng không thể thay đổi. Khi Mỹ và Trung Quốc cạnh tranh ảnh hưởng, Hàn Quốc chịu áp lực từ cả hai phía. Vấn đề triển khai hệ thống phòng thủ tên lửa THAAD là ví dụ điển hình. Seoul buộc phải đưa ra lựa chọn khó khăn giữa lợi ích an ninh và lợi ích kinh tế. Chiến lược ngoại giao cân bằng trở thành nhiệm vụ cấp thiết.

3.2. Vấn đề bán đảo Triều Tiên và lợi ích quốc gia

Bán đảo Triều Tiên là trọng tâm trong quan hệ Hàn - Trung. Trung Quốc có ảnh hưởng đáng kể đối với Cộng hòa Dân chủ nhân dân Triều Tiên. Hàn Quốc cần Bắc Kinh hợp tác trong tiến trình phi hạt nhân hóa. Tuy nhiên, lợi ích của hai bên không luôn đồng nhất. Trung Quốc ưu tiên ổn định trên bán đảo hơn là thống nhất. Hàn Quốc hướng tới mục tiêu hòa bình và thống nhất cuối cùng. Sự khác biệt lợi ích này tạo ra thách thức ngoại giao thường xuyên. Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của đối thoại chiến lược liên tục.

IV. Kết luận và ý nghĩa nghiên cứu quan hệ Hàn Quốc Trung Quốc

Nghiên cứu về quan hệ Hàn Quốc - Trung Quốc giai đoạn 1992-2012 mang lại nhiều kết luận quan trọng. Thứ nhất, bình thường hóa quan hệ năm 1992 là bước ngoặt lịch sử đúng đắn. Sự kiện đáp ứng lợi ích của cả hai quốc gia và nhân dân hai nước. Thứ hai, hợp tác đa lĩnh vực đã đạt được những thành tựu đáng ghi nhận. Kinh tế là điểm sáng nổi bật nhất trong quan hệ song phương. Chính trị, ngoại giao, văn hóa, giáo dục cũng phát triển tích cực. Thứ ba, thách thức lớn nhất là cân bằng quan hệ với các nước lớn. Hàn Quốc cần chiến lược ngoại giao linh hoạt và sáng tạo. Thứ tư, vấn đề bán đảo Triều Tiên tiếp tục là yếu tố chi phối quan hệ hai nước. Nghiên cứu cũng chỉ ra những hạn chế cần khắc phục. Tài liệu nghiên cứu chủ yếu từ phía các học giả nước ngoài. Điều này đòi hỏi sự phê phán và chọn lọc trong tiếp cận. Hướng nghiên cứu tiếp theo cần đào sâu hơn các nhân tố tác động trực tiếp.

4.1. Đánh giá thành tựu và hạn chế trong hai thập kỷ hợp tác

Thành tựu nổi bật nhất là sự phát triển vượt bậc của quan hệ kinh tế. Thương mại hai chiều tăng hàng chục lần trong giai đoạn nghiên cứu. Quan hệ chính trị được nâng cấp qua nhiều đời lãnh đạo. Giao lưu văn hóa và giáo dục mở rộng đáng kể. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra những hạn chế. Hàn Quốc chưa khai thác hết tiềm năng hợp tác với Trung Quốc. Cân bằng quan hệ với đồng minh Mỹ vẫn là bài toán nan giải. Phụ thuộc kinh tế quá mức đặt ra rủi ro dài hạn. Những hạn chế này cần được nghiên cứu sâu hơn trong tương lai.

4.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo và triển vọng hợp tác

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Có thể nói rằng, tình hình chính trị, kinh tế, những vấn đề lịch sử, văn hóa, Hàn Quốc, Trung Quốc cũng như quan hệ quốc tế của hai quốc gia trên, đặc biệt là từ sau Chiến tranh Triều Tiên (1950 - 1953) đến nay luôn là đề tài thu hút được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu trong nước và quốc tế. Liên quan đến quan hệ Hàn Quốc – Trung Quốc, trên cơ sở tìm tòi, khảo cứu các công trình nghiên cứu có liên quan, chúng tôi xin cung cấp bức tranh tổng quan tình hình nghiên cứu như sau: 1. Tình hình nghiên cứu ở trong nước Nghiên cứu về các yếu tố liên quan tới Hàn Quốc, Trung Quốc ở Việt Nam vốn không phải là một đề tài quá mới. Tuy nhiên việc nghiên cứu quan hệ Hàn Quốc – Trung Quốc lại là một vấn đề chưa được quan tâm nhiều của giới học giả và nghiên cứu Việt Nam.

Đa số các công trình, ấn phẩm ở Việt Nam hiện nay chỉ đề cập đến quan hệ Hàn Quốc – Trung Quốc trong một phần của nghiên cứu, hoặc xét trên một hoặc vài lĩnh vực giữa quan hệ hai nước. Tuy nhiên, khi đánh giá về các công trình nghiên cứu về quan hệ Hàn Quốc – Trung Quốc ở Việt Nam chúng ta có thể chia thành các nhóm công trình theo phân mục sau đây: 1. Các công trình nghiên cứu chính sách đối ngoại và quan hệ quốc tế của Hàn Quốc và Trung Quốc 1. Các công trình nghiên cứu về quan hệ quốc tế khu vực Đông Bắc Á có đề cập đến Hàn Quốc và Trung Quốc Các chính sách ngoại giao của Hàn Quốc kể từ thời kỳ “Ngoại giao phương Bắc”, “Ngoại giao Ánh Dương” v.v… của Hàn Quốc kể từ năm 1990 đến nay đã đem lại cho Hàn Quốc những thành công trong quan hệ ngoại giao với các quốc gia khác nhau trên thế giới, đặc biệt là với các nước thuộc Thế giới thứ ba.

Chính vì vậy, nghiên cứu về chính sách, đường lối ngoại giao của Hàn Quốc đều được các nhà nghiên cứu ở Việt Nam tìm hiểu và phân tích một cách cặn kẽ. Tiêu biểu phải kể đến tác phẩm “Hàn Quốc với khu vực Đông Á sau Chiến tranh lạnh và quan hệ Việt Nam - Hàn Quốc” do Nguyễn Hoàng Giáp chủ biên, xuất bản bởi Nxb Chính trị Quốc gia 6 vào năm 2009. Công trình này đã khái quát một cách cơ bản các chính sách đối ngoại của Hàn Quốc đối với các quốc gia trong khu vực như Trug Quốc, Nhật Bản, CHDCND Triều Tiên và Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN). Tác phẩm này cho chúng ta thấy được những yếu tố khách quan chung về sự thay đổi chính sách ngoại giao của Hàn Quốc trong giai đoạn vừa qua dựa trên các yếu tố chính đó là: Sự phân chia lại trật tự thế giới mới sau Chiến tranh lạnh; sự thay đổi về chính sách kinh tế của Hàn Quốc trong giai đoạn mới; vấn đề Triều Tiên trong cách tiếp cận quan hệ ngoại giao của Hàn Quốc với các nước lớn và các quốc gia trong khu vực.

Từ đó cho chúng ta thấy rõ vai trò của các chính sách ngoại giao của Hàn Quốc đã góp phần giúp khu vực trở thành một môi trường thuận lợi cho việc phát triển kinh tế, đồng thời qua đó đảm bảo giải pháp hòa bình cho vấn đề an ninh - chính trị của bán đảo Triều Tiên. Ngoài ra, tác giả Nguyển Hoàng Giáp còn có một số tác phẩm khác như “Một số vấn đề chính trị quốc tế trong giai đoạn hiện nay”, Nxb Chính trị Quốc gia - Sự thật, Hà Nội năm 2013, đã cho chúng ta nhìn nhận lại cục diện khu vực Đông Bắc Á nói riêng và Hàn Quốc - Trung Quốc trong suốt giai đoạn từ sau 1992 đến nay. Có thể nói tác phẩm dù không đề cập một cách trực tiếp về vấn đề Hàn Quốc và Trung Quốc nhưng cũng đã giúp cho người đọc có một cách nhìn cơ bản về vấn đề chính trị giữa các nước trong khu vực. Tác phẩm đã phân tích và đưa ra các cách nhìn khái lược về mối quan hệ giữa các quốc gia trong khu vực và các nước lớn với khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Giáo trình “Quan hệ quốc tế ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương” của Phạm Quang Minh (Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2015) là một nghiên cứu cơ bản về cục diện khu vực kể từ sau Chiến tranh lạnh đến nay cũng như các chính sách đối ngoại của các cường quốc trong hoặc liên quan đến khu vực như Mỹ, Trung Quốc, Nga, Nhật Bản… Mặc dù trong sách không đề cập đến chính sách đối ngoại của Hàn Quốc, nhưng tác phẩm đã dành ra một chương để khái quát về tầm nhìn đối ngoại của Trung Quốc với châu Á - Thái Bình Dương và một chương riêng để nói về an ninh khu vực châu Á - Thái Bình Dương với những điểm nóng trong khu vực cũng như như thách thức, cơ hội đối với hợp tác khu vực. Thông qua cuốn sách, độc giả đã có một cái nhìn tổng thể, khái quát về bối cảnh và các mối quan hệ đa dạng, đa chiều của khu vực giai đoạn trước 2015. Ngoài ra, tác giả Trần Quang Minh cùng với Nguyễn Xuân Thắng còn có một tác phẩm đáng lưu ý khác đó là “Chiến lược, chính sách của các 7 quốc gia và vùng lãnh thổ ở Đông Bắc Á về một số vấn đề nổi bật của khu vực giai đoạn 2011 - 2020” (Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2013) đem đến cho ta một góc nhìn mới và dự đoán và kiến nghị về vấn đề an ninh khu vực trong giai đoạn từ 2011- 2020. Có thể nói dù nghiên cứu này không liên quan nhiều đến nội dung luận án, nhưng thông qua tác phẩm đã giúp tác giả hiểu được các vấn đề và hướng giải quyết các vấn đề trong khu vực, đặc biệt là giữa Trung Quốc và vấn đề quan hệ Liên Triều.

Các công trình nghiên cứu về chính sách đối ngoại và quan hệ quốc tế của Hàn Quốc và Trung Quốc Ngoài các tác phẩm kể trên, các tác phẩm liên quan đến các vấn đề mang tính tổng quan về quan hệ song phương Hàn Quốc - Trung Quốc ở Việt Nam còn có nhiều tác phẩm tiêu biểu khác như “Hàn Quốc trước thềm thế kỉ XXI” do Dương Phú Hiệp và Ngô Xuân Bình chủ biên (Nxb Thống kê, Hà Nội,1999) ; “Cục diện Châu Á - Thái Bình Dương” do Vũ Văn Hà và Dương Phú Hiệp chủ biên (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2006); “Chính trị khu vực Đông Bắc Á từ sau Chiến tranh lạnh” do Trần Anh Phương chủ biên (Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2007); Hoàng Văn Hiển với “Quá trình phát triển kinh tế - xã hội của Hàn Quốc (1961 – 1993) và kinh nghiệm đối với Việt Nam” (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008); ; Yahuda M. với “Các vấn đề chính trị quốc tế ở châu Á - Thái Bình Dương”(Nxb Văn học, Hà Nội 2006); Nguyễn Trường với “Quan hệ quốc tế trong kỷ nguyên Á châu - Thái Bình Dương” (Nxb Tri thức, Hà Nội, 2013)… và một số bài báo được in trên các tạp chí chuyên ngành như “Nhận diện trật tự quyền lực ở Đông Á hiện nay” của Nguyễn Hoàng Giáp (Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 4(110), 2010); “Thách thức an ninh phi truyền thống tại Đông Bắc Á trong thập niên đầu thế kỉ XXI và dự báo trong 10 năm tới” của Vũ Thị Mai ( Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 9(139), 2012); “Quan hệ Trung - Hàn kể từ sau khi bình thường hóa” của Hoàng Minh Hằng ( Nghiên cứu Nhật Bản và Đông Bắc Á, số 5 (59), 2005);”Liên kết Đông Á: triển vọng và thách thức chủ yếu” Trần Quang Minh ( Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 9 (69),2006); các ấn bản “Nghiên cứu Đông Bắc Á năm 2015””Nghiên cứu Đông Bắc Á 2016” của Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, Viện Nghiên cứu Đông Bắc Á được in bởi Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội; … Thông qua các tác phẩm và bài báo trên các tạp chí chuyên ngành kể trên đã phần nào khái quát hóa được về những vấn đề chính trị, an ninh giữa Hàn Quốc - Trung Quốc trước, trong và sau giai đoạn nghiên cứu của luận án. 8 Một số công trình tiêu biểu khác ít nhiều cũng có liên quan đến luận án, chủ yếu viết về sự trỗi dậy mạnh mẽ và những toan tính chiến lược của chủ thể Trung Quốc và về vấn đề bán đảo Triều Tiên như :“Báo cáo phát triển kinh tế và cải cách thể chế phát triển Trung Quốc - 30 năm cải cách mở cửa của Trung Quốc (1978 - 2008)” (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010); “Chiến lược và chính sách ngoại giao của Trung Quốc” do Sử Thị Long và Kim Uy biên soạn (được dịch bởi Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2013); “Về một số vấn đề sau thống nhất của bán đảo Triều Tiên” do Ngô Xuân Bình, Phạm Quý Long, Trần Quang Minh chủ biên ( Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội ); với “Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa ngoại giao trong bối cảnh quốc tế mới” của Lê Văn Mỹ (Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, )…cũng là một nguồn tư liệu tham khảo tin cậy. Các công trình nghiên cứu quan hệ Hàn Quốc – Trung Quốc Việc lựa chọn chủ thể quốc gia chính trong mối quan hệ song phương sẽ giúp các nhà nghiên cứu đưa ra được những góc nhìn khác nhau về cùng một vấn đề.

Điều đó làm cho việc nghiên cứu quan hệ Hàn Quốc – Trung Quốc thêm nhiều hấp lực và thú vị. Trước hết là các công trình nghiên cứu tổng quát về chính sách đối ngoại của Hàn Quốc cũng rất được chú trọng ở Việt Nam, có thể kể ra một số tác giả, tác phẩm tiêu biểu sau: “Quan hệ Việt Nam - Hàn Quốc trong bối cảnh quốc tế mới” do Ngô Xuân Bình chủ biên (Nxb Từ điển Bách khoa, Hà Nội, 2012), cũng đã dành một phân lượng không nhỏ để nói về chính sách của Hàn Quốc với các quốc gia XHCN trong khu vực từ sau Chiến tranh lạnh đến nay. Ở khía cạnh chính trị, có thể kể đến công trình “Lịch sử chính trị hiện đại Hàn Quốc” do Chung Il Sun, Nguyễn Thị Thắm và Đỗ Hùng Mạnh biên soạn (Nxb Imagine Books, 2013), đã giúp cho độc giả những trải nghiệm lịch sử của Hàn Quốc, sự tương đồng giữa người Hàn Quốc và người châu Á, trong đó có người Trung Quốc - những yếu tố quan trọng giúp cho các quốc gia châu Á tìm kiếm được giải pháp cùng tồn tại bên nhau trong thế giới ngày nay.