Nghiên cứu kinh tế đồn điền miền Tây Nam Kỳ từ năm 1900 đến năm 1945

Luận án tiến sĩ kinh tế đồn điền miền Tây Nam Kỳ 1900-1945 phân tích sâu sắc về phát triển kinh tế, xã hội và tác động lịch sử thời kỳ này.

• Tác giả: Trần Minh Thuận
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Ngọc Cơ
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Kinh tế đồn điền ở miền Tây Nam Kỳ từ năm 1900 đến năm 1945
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT DÙNG TRONG LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÁC BIỂU BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3. Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.4. Nguồn tài liệu
• 1.5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu luận án
• 1.6. Đóng góp của luận án
• 1.7. Bố cục của luận án
• 2. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Những công trình nghiên cứu của tác giả nước ngoài
• 1.2. Những công trình nghiên cứu của tác giả trong nước
• 1.3. Những kết quả nghiên cứu được luận án kế thừa và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 2: KINH TẾ ĐỒN ĐIỀN Ở MIỀN TÂY NAM KỲ TỪ NĂM 1900 ĐẾN NĂM 1918
• 2.1. Điều kiện tự nhiên và xã hội
• 2.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.1.2. Điều kiện xã hội
• 2.2. Tình hình ruộng đất và kinh tế đồn điền ở miền Tây Nam Kỳ trước năm 1900
• 2.2.1. Tình hình ruộng đất
• 2.2.2. Kinh tế đồn điền
• 2.3. Quá trình hình thành và bước đầu phát triển của kinh tế đồn điền ở miền Tây Nam Kỳ từ năm 1900 đến năm 1918
• 2.4. Chính sách kinh tế của chính quyền thuộc địa
• 2.4.1. Quy chế cấp nhượng đất đai, đầu tư cơ sở hạ tầng và bước đầu phát triển của kinh tế đồn điền
• 2.5. Hoạt động sản xuất và kinh doanh trong các đồn điền
• 2.5.1. Nguồn nhân công
• 2.5.2. Kỹ thuật sản xuất
• 2.5.3. Quan hệ kinh tế giữa điền chủ và nhân công đồn điền
• 2.6. Việc xuất khẩu lúa gạo
• 4. CHƯƠNG 3: KINH TẾ ĐỒN ĐIỀN Ở MIỀN TÂY NAM KỲ TỪ NĂM 1919 ĐẾN NĂM 1945
• 3.1. Chính sách phát triển kinh tế đồn điền của thực dân Pháp
• 3.2. Hoàn thiện cơ sở hạ tầng và quá trình khẩn hoang
• 3.3. Quy chế cấp nhượng đất đai và sự phát triển của kinh tế đồn điền
• 3.4. Hoạt động sản xuất và kinh doanh trong các đồn điền
• 3.4.1. Nguồn nhân công
• 3.4.2. Hình thức tổ chức và kỹ thuật sản xuất
• 3.4.3. Quan hệ kinh tế giữa điền chủ và nhân công đồn điền
• 3.5. Việc xuất khẩu lúa gạo
• 5. CHƯƠNG 4: ĐẶC ĐIỂM VÀ TÁC ĐỘNG CỦA KINH TẾ ĐỒN ĐIỀN ĐỐI VỚI KINH TẾ XÃ HỘI MIỀN TÂY NAM KỲ NỬA ĐẦU THẾ KỈ XX
• 4.1. Đặc điểm của kinh tế đồn điền ở miền Tây Nam Kỳ
• 4.1.1. Sở hữu ruộng đất lớn của hệ thống đồn điền
• 4.1.2. Sản xuất trong các đồn điền chủ yếu là lúa gạo
• 4.1.3. Khoa học kỹ thuật được áp dụng phổ biến
• 4.1.4. Quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa và quan hệ sản xuất phong kiến song song tồn tại
• 4.2. Tác động của kinh tế đồn điền đối với kinh tế – xã hội miền Tây Nam Kỳ
• 4.2.1. Về kinh tế
• 4.3. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1

Tóm tắt

I. Luận án tiến sĩ về kinh tế đồn điền miền Tây Nam Kỳ giai đoạn 1900 1945

Luận án tiến sĩ này tập trung nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển của kinh tế đồn điền tại miền Tây Nam Kỳ trong giai đoạn từ năm 1900 đến năm 1945. Đây là một công trình khoa học toàn diện, sử dụng nguồn tư liệu phong phú từ các trung tâm lưu trữ quốc gia và thư viện. Luận án không chỉ khái quát lịch sử kinh tế của khu vực mà còn phân tích sâu sắc các chính sách kinh tế của chính quyền thuộc địa Pháp, đặc biệt là quy chế cấp nhượng đất đai và đầu tư cơ sở hạ tầng.

1.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là kinh tế đồn điền tại miền Tây Nam Kỳ, bao gồm 7 tỉnh: Châu Đốc, Hà Tiên, Long Xuyên, Rạch Giá, Cần Thơ, Sóc Trăng và Bạc Liêu. Phạm vi thời gian từ năm 1900 đến năm 1945, giai đoạn mà kinh tế nông nghiệp của khu vực này phát triển mạnh mẽ dưới sự quản lý của chính quyền thuộc địa Pháp. Luận án tập trung vào các chính sách kinh tế, quá trình khẩn hoang, và tác động của đồn điền đến kinh tế - xã hội miền Tây Nam Kỳ.

1.2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu chính của luận án là khái quát quá trình hình thành và phát triển của kinh tế đồn điền tại miền Tây Nam Kỳ. Luận án cũng phân tích các chính sách cấp nhượng đất đai, hoạt động sản xuất, và mối quan hệ kinh tế giữa điền chủ và nhân công. Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm việc khôi phục lại quá trình phát triển của đồn điền, đánh giá tác động của nó đến kinh tế - xã hội, và rút ra bài học kinh nghiệm cho phát triển nông nghiệp hiện nay.

II. Kinh tế đồn điền miền Tây Nam Kỳ từ năm 1900 đến năm 1918

Giai đoạn từ năm 1900 đến năm 1918 đánh dấu sự hình thành và bước đầu phát triển của kinh tế đồn điền tại miền Tây Nam Kỳ. Chính quyền thuộc địa Pháp đã thực hiện nhiều chính sách kinh tế, bao gồm quy chế cấp nhượng đất đai và đầu tư vào cơ sở hạ tầng. Các đồn điền chủ yếu tập trung vào sản xuất lúa gạo, trở thành nguồn xuất khẩu quan trọng của Đông Dương.

2.1. Chính sách kinh tế của chính quyền thuộc địa

Chính quyền thuộc địa Pháp đã ban hành nhiều chính sách nhằm thúc đẩy kinh tế đồn điền, bao gồm quy chế cấp nhượng đất đai và đầu tư vào hệ thống kênh đào, đường bộ. Những chính sách này đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc khẩn hoang và mở rộng diện tích canh tác. Các đồn điền được thành lập chủ yếu bởi các điền chủ người Pháp, tập trung vào sản xuất lúa gạo để phục vụ xuất khẩu.

2.2. Hoạt động sản xuất và kinh doanh

Hoạt động sản xuất trong các đồn điền chủ yếu dựa vào nguồn nhân công địa phương và kỹ thuật canh tác truyền thống. Tuy nhiên, chính quyền thuộc địa cũng áp dụng một số kỹ thuật mới như sử dụng máy cày và giống lúa cải tiến. Việc xuất khẩu lúa gạo từ miền Tây Nam Kỳ đã đóng góp đáng kể vào kinh tế của Đông Dương, đồng thời tạo ra nguồn thu lớn cho chính quyền thuộc địa.

III. Kinh tế đồn điền miền Tây Nam Kỳ từ năm 1919 đến năm 1945

Giai đoạn từ năm 1919 đến năm 1945 chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế đồn điền tại miền Tây Nam Kỳ. Chính quyền thuộc địa tiếp tục hoàn thiện cơ sở hạ tầng và mở rộng diện tích khẩn hoang. Các đồn điền không chỉ tập trung vào sản xuất lúa gạo mà còn áp dụng nhiều kỹ thuật canh tác hiện đại, góp phần nâng cao năng suất và sản lượng.

3.1. Hoàn thiện cơ sở hạ tầng và khẩn hoang

Chính quyền thuộc địa tiếp tục đầu tư vào hệ thống kênh đào và đường bộ, tạo điều kiện thuận lợi cho việc mở rộng diện tích canh tác. Các dự án khẩn hoang được triển khai mạnh mẽ, đặc biệt là tại các tỉnh như Rạch Giá và Sóc Trăng. Những nỗ lực này đã giúp miền Tây Nam Kỳ trở thành vựa lúa lớn nhất của Đông Dương.

3.2. Áp dụng kỹ thuật canh tác hiện đại

Các đồn điền trong giai đoạn này đã áp dụng nhiều kỹ thuật canh tác hiện đại, bao gồm sử dụng máy cày, giống lúa cải tiến, và hệ thống tưới tiêu hiệu quả. Những cải tiến này đã góp phần nâng cao năng suất và sản lượng lúa gạo, đồng thời tăng cường khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

IV. Đặc điểm và tác động của kinh tế đồn điền

Kinh tế đồn điền tại miền Tây Nam Kỳ có những đặc điểm riêng biệt, bao gồm sở hữu ruộng đất lớn, sản xuất chủ yếu là lúa gạo, và áp dụng kỹ thuật canh tác hiện đại. Những đặc điểm này đã tạo ra tác động sâu sắc đến kinh tế - xã hội của khu vực, bao gồm cả những mặt tích cực và tiêu cực.

4.1. Đặc điểm của kinh tế đồn điền

Kinh tế đồn điền tại miền Tây Nam Kỳ đặc trưng bởi sở hữu ruộng đất lớn của các điền chủ người Pháp. Sản xuất chủ yếu tập trung vào lúa gạo, với việc áp dụng các kỹ thuật canh tác hiện đại như máy cày và giống lúa cải tiến. Những đặc điểm này đã giúp miền Tây Nam Kỳ trở thành vựa lúa lớn nhất của Đông Dương.

4.2. Tác động đến kinh tế xã hội

Kinh tế đồn điền đã mang lại nhiều tác động tích cực đến kinh tế - xã hội của miền Tây Nam Kỳ, bao gồm việc tăng cường xuất khẩu lúa gạo và phát triển cơ sở hạ tầng. Tuy nhiên, nó cũng dẫn đến những mâu thuẫn về sở hữu đất đai và bất bình đẳng xã hội, đặc biệt là giữa điền chủ và nhân công.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử "Kinh tế đồn điền ở miền Tây Nam Kỳ từ năm 1900 đến năm 1945" của tác giả Trần Minh Thuận, do Giáo sư - Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Cơ hướng dẫn khoa học, được bảo vệ tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội năm 2018 thuộc chuyên ngành Lịch sử Việt Nam (mã số 9.13).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Sau Hiệp ước Giáp Tuất năm 1874, Nam Kỳ trở thành thuộc địa của Pháp. Thực dân Pháp đã đầu tư tài chính và kỹ thuật nhằm đẩy mạnh khai hoang, thiết lập hệ thống đồn điền chuyên canh lúa nước, biến miền Tây Nam Kỳ thành vựa lúa xuất khẩu lớn nhất Đông Dương. Nghiên cứu kinh tế đồn điền tại khu vực này có ý nghĩa khoa học quan trọng trong việc khôi phục diện mạo lịch sử kinh tế Việt Nam và Đông Dương thời thuộc địa. Sự phát triển của hệ thống đồn điền đã làm nảy sinh các mâu thuẫn giai cấp sâu sắc về quyền sở hữu ruộng đất và quan hệ phát canh thu tô giữa nông dân tá điền với tầng lớp điền chủ, dẫn đến nhiều cuộc đấu tranh tự phát bảo vệ ruộng đất.

Về mặt thực tiễn, vùng Tây Nam Bộ hiện nay vẫn giữ vai trò trung tâm sản xuất lúa gạo của cả nước nhưng đang đối mặt với các thách thức lớn như xâm nhập mặn, sản xuất quy mô hộ gia đình manh mún và đầu ra không ổn định. Việc nghiên cứu lịch sử phát triển kinh tế đồn điền thời kỳ cận đại cung cấp bài học kinh nghiệm về quy hoạch thủy lợi, khai hoang, kỹ thuật canh tác và tổ chức sản xuất. Ngoài ra, khối tư liệu gốc tiếng Pháp đồ sộ về kinh tế Nam Kỳ tại các trung tâm lưu trữ quốc gia đang đứng trước nguy cơ hư hỏng và thất lạc theo thời gian, đòi hỏi phải được khai thác, hệ thống hóa và bảo tồn.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là tổng hợp, khái quát quá trình hình thành và phát triển của kinh tế đồn điền ở miền Tây Nam Kỳ giai đoạn 1900 – 1945; phân tích chính sách cấp nhượng đất đai, hoạt động sản xuất, tổ chức kinh doanh, nguồn nhân công và đánh giá tác động của kinh tế đồn điền đối với kinh tế – xã hội khu vực.

Luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Thứ nhất, nghiên cứu khái quát tình hình nông nghiệp và chính sách đồn điền của vương triều Nguyễn cùng chính sách của thực dân Pháp trước năm 1900 nhằm xây dựng nền tảng ban đầu.
2. Thứ hai, khôi phục tiến trình hình thành, phát triển, phương thức hoạt động sản xuất và kinh doanh của kinh tế đồn điền ở miền Tây Nam Kỳ từ năm 1900 đến năm 1945.
3. Thứ ba, nghiên cứu nguồn nhân công đồn điền, các hình thức sử dụng lao động và mối quan hệ kinh tế giữa điền chủ với nhân công.
4. Thứ tư, đánh giá kết quả, hạn chế và tác động nhiều mặt của kinh tế đồn điền đối với kinh tế – xã hội miền Tây Nam Kỳ, rút ra các bài học kinh nghiệm lịch sử cho phát triển nông nghiệp hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Quá trình hình thành, phát triển và tác động của kinh tế đồn điền ở miền Tây Nam Kỳ từ năm 1900 đến năm 1945, bao gồm chính sách của chính quyền thuộc địa, phương thức canh tác, quan hệ sản xuất và cơ cấu nhân công.
• Phạm vi không gian: 7 tỉnh miền Tây Nam Kỳ theo phân định hành chính thời Pháp thuộc nửa đầu thế kỷ XX gồm: Châu Đốc, Hà Tiên, Long Xuyên, Rạch Giá, Cần Thơ, Sóc Trăng và Bạc Liêu (khu vực hữu ngạn và một phần tả ngạn sông Hậu, thuộc lưu vực sông Bassac).
• Phạm vi thời gian: Từ năm 1900 đến năm 1945. Mốc mở đầu xác định theo Nghị định ngày 20/12/1899 của Toàn quyền Đông Dương (chính thức có hiệu lực từ ngày 01/01/1900, chia Nam Kỳ thành các tỉnh); mốc kết thúc là năm 1945 khi Cách mạng tháng Tám thành công, chấm dứt ách thống trị của thực dân Pháp.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu của tác giả nước ngoài

Các công trình tiếng Pháp nghiên cứu về nông nghiệp và thuộc địa Đông Dương được luận án khảo sát gồm:

• E. Deschaseaux (1889) với Note sur les anciens Don Dien Annamites dans la Basse-Cochinchine, ghi chép về hệ thống đồn điền quân sự thời Nguyễn (đặc biệt dưới triều Minh Mạng và Tự Đức) nhằm bảo vệ biên giới và khẩn hoang, làm cơ sở so sánh với đồn điền thời Pháp.
• Hội nghiên cứu Đông Dương (Société des études Indochinoises, 1901 – 1911) với bộ địa chí Géographie Physique, Économique et Historique de la Cochinchine về các tỉnh Hà Tiên (1901), Châu Đốc (1902), Cần Thơ (1904), Sóc Trăng (1904), Long Xuyên (1905) và đảo Phú Quốc (1906), cung cấp dữ liệu địa lý tự nhiên, dân số và kinh tế ban đầu.
• Albert Coquerel (1911) với Paddys et Riz de Cochinchine, thống kê 166 giống lúa sớm, 195 giống lúa mùa, 87 giống lúa muộn, 51 giống lúa 3–4 tháng và 16 giống lúa nổi cùng tình hình xuất khẩu gạo qua cảng Sài Gòn.
• Henri Russier (1931) với Indochine Française, phân tích điều kiện tự nhiên, địa hình, khí hậu và phân bố giống lúa theo từng dạng địa hình ruộng cao, ruộng trũng ở Nam Kỳ.
• Tổ chức Triển lãm thuộc địa quốc tế (Exposition coloniale internationale, 1931) với hai công trình La Cochinchine (mô tả kỹ thuật canh tác lúa, phân loại gạo hạt dài Bạc Liêu và hạt tròn Gò Công) và Riziculture en Indochine (số liệu diện tích lúa năm 1931, chế biến xay xát và xuất khẩu gạo).
• Y. Henry (1932, Hoàng Đình Bình dịch) với Kinh tế nông nghiệp Đông Dương, thống kê diện tích đồn điền cấp nhượng tại Nam Kỳ đến năm 1900 là 14.301 ha, cung cấp số liệu toàn diện năm 1930 về sở hữu đất đai, tá điền và nhân công.
• André Hibon (1934) với La crise économique en Indochine, phản ánh tình trạng đồn điền ngưng trệ và đại điền chủ miền Tây Nam Kỳ mắc nợ, cầm cố đất đai trong khủng hoảng 1929 – 1933.
• Jean Pierre Aumiphin (1994, Đinh Xuân Lâm và cộng sự dịch) với Sự hiện diện tài chính và kinh tế của Pháp ở Đông Dương (1859–1939), cung cấp số liệu xuất khẩu lúa gạo Nam Kỳ từ 1.000 tấn (1900) lên 3.000 tấn (1937) và vốn đầu tư tư bản.
• Pierre Brocheux và Daniel Hémery (1994) với Cochinchine, la colonisation ambiguë 1858 – 1945, cung cấp bức tranh toàn cảnh về kinh tế thuộc địa, hoạt động của Ngân hàng Đông Dương và cơ cấu giai cấp.

Các hướng nghiên cứu của tác giả trong nước

• Tô Văn Qua (1930) với Điền thổ trong xứ Nam Kỳ, khảo cứu về chế độ công điền, công thổ, thủ tục khẩn hoang và mua bán đất công.
• Nguyễn Khắc Đạm (1957) với Những thủ đoạn bóc lột của chủ nghĩa đế quốc ở Việt Nam, làm rõ các thủ đoạn chiếm đoạt ruộng đất và bóc lột tá điền.
• Phạm Cao Dương (1967) với Thực trạng của giới nông dân Việt Nam dưới thời Pháp thuộc, phân tích tình trạng bất công trong sở hữu ruộng đất: 255.000 địa chủ sở hữu 2.300.000 ha, trong đó 2,5% đại địa chủ chiếm gần phân nửa diện tích; mô tả phương thức bóc lột của điền chủ vắng mặt ở Bạc Liêu và Rạch Giá.
• Trần Ngọc Định (1970) với bài báo Chế độ sở hữu ruộng đất lớn ở Nam Bộ trong thời kỳ đế quốc Pháp thống trị trên Tạp chí Nghiên cứu lịch sử (số 132).
• Nguyễn Thế Anh với Việt Nam thời Pháp đô hộ (1970/2008) và Kinh tế và xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn (2008), ghi nhận năm 1822 Nam Kỳ có 117 đồn điền với khoảng 20 cơ lính (9.603 người) và phân tích tính chất sản xuất hàng hóa TBCN của đồn điền thời Pháp.
• Ngô Văn Hòa (1983) trên Tạp chí Nghiên cứu lịch sử (số 212), cung cấp số liệu đất canh tác Nam Kỳ tăng từ 522.000 ha (1870) lên 2.200.000 ha (1936), công điền chỉ chiếm khoảng 3%.
• Phạm Quang Trung với các bài báo về chính sách vơ vét lúa gạo (1985) và vấn đề mắc nợ đất đai ở Nam Kỳ (1993) trên Tạp chí Nghiên cứu lịch sử.
• Vũ Huy Phúc (1994) với bài báo Đồn điền – một loại hình tổ chức sản xuất nông nghiệp quan trọng nửa đầu thế kỉ XIX (Tạp chí Nghiên cứu lịch sử số 274), thống kê thời Tự Đức có 21 cơ đồn điền ở 6 tỉnh Nam Kỳ và 4 cơ ven sông Vĩnh Tế với 12.500 người khẩn hoang, lập 100 ấp.
• Sơn Nam (1994) với Cần Thơ xưa, làm rõ vai trò của Cần Thơ như trung tâm đầu mối thu gom lúa gạo vùng Hậu Giang với sản lượng bình quân 116.000 tấn/năm.
• Đỗ Bang và Trương Hữu Quýnh (1997) với Tình hình ruộng đất nông nghiệp và đời sống nhân dân dưới triều Nguyễn.
• Nguyễn Văn Khánh (2004) với Cơ cấu kinh tế xã hội Việt Nam thời thuộc địa (1858 – 1945), phân tích sự đan xen giữa quan hệ sản xuất tư bản và phong kiến.
• Nguyễn Phan Quang (2004) với Thị trường lúa gạo Nam Kỳ 1860 – 1945.
• Nguyễn Đình Đầu với loạt công trình nghiên cứu địa bạ triều Nguyễn các tỉnh Hà Tiên (1994), Vĩnh Long (1994), An Giang (1995) và chế độ công điền công thổ (1999).
• Các luận án tiến sĩ liên quan: Võ Thị Hồng (1995) về kinh tế An Giang (1867 – 1929); Nguyễn Thùy Dương (1997) về kinh tế Hà Tiên – Rạch Giá (1867 – 1939); Trần Thị Mai (1998) về kinh tế Sóc Trăng (1867 – 1945); Lê Huỳnh Hoa (2003) về cảng Sài Gòn (1860 – 1939); Trần Vũ Tài (2007) về kinh tế nông nghiệp Bắc Trung Kỳ (1884 – 1945).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trước đây chủ yếu nghiên cứu trên phạm vi toàn xứ Nam Kỳ, toàn Đông Dương hoặc đi sâu vào từng tỉnh riêng lẻ và từng giai đoạn ngắn. Chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về sự hình thành, phát triển, phương thức tổ chức sản xuất, quan hệ kinh tế, đặc điểm và tác động của kinh tế đồn điền trên phạm vi cả 7 tỉnh miền Tây Nam Kỳ trong suốt giai đoạn từ năm 1900 đến năm 1945. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng việc khai thác có hệ thống nguồn tư liệu lưu trữ gốc để phục dựng bức tranh lịch sử kinh tế hoàn chỉnh của khu vực.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án vận dụng phương pháp luận sử học Mác-xít với nền tảng là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; dựa trên học thuyết về hình thái kinh tế – xã hội của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về đánh giá lịch sử kinh tế Việt Nam thời thuộc địa. Khung phân tích tập trung làm rõ mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất (công cụ, kỹ thuật, hệ thống thủy lợi, giống lúa) và quan hệ sản xuất (sở hữu ruộng đất, quan hệ bóc lột phát canh thu tô, quan hệ phân phối sản phẩm) trong hệ thống đồn điền lúa nước.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành lịch sử và liên ngành:

• Phương pháp lịch sử: Tái hiện cụ thể, chân thực quá trình hình thành, phát triển của kinh tế đồn điền; phản ánh các hoạt động sản xuất, kinh doanh, nguồn nhân công và quan hệ kinh tế qua hai chặng đường 1900 – 1918 và 1919 – 1945.
• Phương pháp logic: Đi sâu vào bản chất kinh tế đồn điền; phân tích chính sách cấp nhượng đất đai, bản chất sự kết hợp giữa quan hệ tư bản chủ nghĩa và quan hệ phong kiến; đánh giá tác động tích cực và tiêu cực đối với kinh tế – xã hội.
• Phương pháp phân tích – phê bình sử liệu: Xử lý, thẩm định tính xác thực, độ tin cậy và bối cảnh xuất xứ của các nguồn tài liệu lưu trữ tiếng Pháp và tiếng Việt.
• Phương pháp so sánh lịch sử: Thực hiện so sánh lịch đại (đối chiếu đồn điền thời Nguyễn với đồn điền thời Pháp thuộc) và so sánh đồng đại (đối chiếu đồn điền lúa gạo miền Tây Nam Kỳ với đồn điền cao su Đông Nam Kỳ, đồn điền cà phê, chè ở Bắc Kỳ và Bắc Trung Kỳ).
• Phương pháp thống kê: Xử lý số liệu từ các phông lưu trữ và niên giám thống kê, thể hiện qua hệ thống 21 bảng biểu và 4 biểu đồ trong luận án để lượng hóa quá trình biến đổi diện tích canh tác, sản lượng lúa, xuất khẩu và cơ cấu dân số.

Nguồn tư liệu sử dụng

• Tư liệu lưu trữ: Khai thác tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II (TP. Hồ Chí Minh), gồm phông Phủ Thống đốc Nam Kỳ (G.C), phông chính quyền các tỉnh Châu Đốc, Hà Tiên, Long Xuyên, Rạch Giá, Cần Thơ, Sóc Trăng, Bạc Liêu, phông Sở Lúa gạo Đông Dương (O.R), Niên giám thống kê Đông Dương và các báo cáo hành chính thuộc địa giai đoạn 1900 – 1945.
• Sách chuyên khảo, công trình nghiên cứu: Các tài liệu tiếng Pháp và tiếng Việt của các học giả trong và ngoài nước về lịch sử kinh tế nông nghiệp Đông Dương.
• Báo chí, tạp chí: Báo chí kinh tế xuất bản tại Nam Kỳ nửa đầu thế kỷ XX (Tập san kinh tế Đông Dương - B.I, Tạp chí Nghiên cứu lịch sử, Tập san sử địa, báo Cần Thơ...).
• Luận án tiến sĩ và tài liệu internet: Các luận án chuyên ngành lịch sử kinh tế và tài liệu chọn lọc từ các trang thông tin khoa học uy tín.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương này khảo cứu toàn diện lịch sử nghiên cứu vấn đề từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XXI. Tác giả phân chia các công trình theo hai nhóm nguồn: tác giả nước ngoài (Deschaseaux, Coquerel, Russier, Henry, Hibon, Aumiphin, Brocheux, Hémery...) và tác giả trong nước (Tô Văn Qua, Nguyễn Khắc Đạm, Phạm Cao Dương, Nguyễn Thế Anh, Ngô Văn Hòa, Phạm Quang Trung, Vũ Huy Phúc, Sơn Nam, Nguyễn Đình Đầu, cùng các luận án tiến sĩ của Võ Thị Hồng, Nguyễn Thùy Dương, Trần Thị Mai, Lê Huỳnh Hoa, Trần Vũ Tài). Chương 1 tổng kết các giá trị kế thừa về mặt số liệu, phương pháp phân loại và khẳng định luận án là công trình chuyên khảo đầu tiên tiếp cận toàn diện kinh tế đồn điền trên cả 7 tỉnh miền Tây Nam Kỳ suốt giai đoạn 1900 – 1945.

Chương 2: Kinh tế đồn điền ở miền Tây Nam Kỳ từ năm 1900 đến năm 1918

Chương 2 phân tích các tiền đề tự nhiên, xã hội và quá trình xác lập hệ thống đồn điền trong cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất:

• Điều kiện tự nhiên và mạng lưới thủy văn: Miền Tây Nam Kỳ (vùng Hậu Giang) có địa hình bằng phẳng, thoai thoải từ đê tự nhiên vào nội đồng, nhận lượng phù sa lớn từ hệ thống sông Mê Kông (dòng chảy 507 tỉ m³/năm qua ba cửa Định An, Bassac, Tranh Đề, độ phù sa 250 g/m³). Khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm quanh năm, nhiệt độ trung bình 28°C. Thổ nhưỡng gồm 4 nhóm chính: đất phù sa màu mỡ ven sông Tiền, sông Hậu; đất phèn trũng úng ở Tứ giác Long Xuyên; đất mặn rừng ngập mặn ở Cà Mau, Bạc Liêu, Rạch Giá; và đất cồn cát giồng.

Trạm nông nghiệp	Lượng mưa (mm)	Số ngày mưa
Bạc Liêu	225,4	23
Châu Đốc	128,1	12
Sóc Trăng	238,4	12
Long Xuyên	189,3	13
Cần Thơ	154,3	20

Bảng 2.1: Thống kê lượng mưa trung bình ở miền Tây Nam Kỳ năm 1930 (Nguồn: Trích dẫn trong luận án)

• Điều kiện xã hội và phân bố dân cư: Dân số tăng nhanh nhờ các làn sóng di dân từ Trung Kỳ và Bắc Kỳ vào. Cộng đồng cư dân gồm người Việt (chiếm đa số), người Khmer (cư trú trên các giồng cao), người Hoa, người Pháp, người Chăm, Mã Lai và Ấn Độ.

Tiểu khu	Dân số (người)	Số tổng	Số làng	Số chợ
Châu Đốc	98.612	13	83	19
Hà Tiên	4.092	2	19	1
Long Xuyên	38.647	6	48	9
Rạch Giá	40.093	5	46	4
Cần Thơ	50.053	6	65	13
Sóc Trăng	43.900	8	82	5
Tổng cộng	275.397	40	343	51

Bảng 2.2: Thống kê dân số, số tổng, làng, chợ ở miền Tây Nam Kỳ năm 1878 (Nguồn: Trích dẫn trong luận án)

• Tình hình ruộng đất trước năm 1900: Dưới triều Tự Đức, diện tích ruộng đất canh tác ở 3 tỉnh miền Tây còn rất thấp so với tiềm năng tự nhiên.

Tỉnh	Số phủ	Số huyện	Số tổng	Số xã, ấp	Tổng số ruộng đất (mẫu)	Số dân đinh (người)
Vĩnh Long	4	8	46	442	139.810	30.569
An Giang	4	9	23	244	440.098	23.364
Hà Tiên	2	4	7	62	42.933	3.821
Tổng cộng	10	21	76	748	622.841	57.754

Bảng 2.4: Kết quả khai hoang, lập ấp ở miền Tây Nam Kỳ giữa thế kỉ XIX (Nguồn: Trích dẫn trong luận án)

Khi chiếm Nam Kỳ, thực dân Pháp ban hành Nghị định ngày 20/02/1862 tịch thu đất vô chủ, Quyết định ngày 15/05/1863 công nhận bằng khoán cho người nộp giấy tờ cũ, và Nghị định ngày 30/03/1865 cho phép Thống đốc bán đấu giá hoặc cấp không đất công. Giá mua đất hoang rất rẻ (khoảng 60 kg gạo/ha đất hoang, 4 tạ gạo/ha đất ruộng), giúp tư sản Pháp thu hồi vốn ngay năm đầu nhờ phát canh thu tô 50%. Tính đến năm 1870, toàn Nam Kỳ mới canh tác 522.000 ha trên tổng số 5.000.000 ha.

• Quá trình hình thành đồn điền 1900 – 1918: Thực dân Pháp đầu tư nạo vét kênh rạch bằng cơ giới (tiêu biểu là kênh xáng Xà No khánh thành năm 1903) nhằm tháo chua rửa phèn, dẫn nước ngọt và tạo mạng lưới giao thông thủy. Đất đai cấp nhượng quy mô lớn cho tư sản Pháp và đại điền chủ Việt. Đồn điền tổ chức theo phương thức phát canh thu tô cho nông dân tá điền bản xứ, tuyển chọn nhiều giống lúa mùa, lúa nổi phù hợp vùng ngập sâu; thu gom lúa gạo về trung tâm Cần Thơ để đưa lên cảng Sài Gòn xuất khẩu.

Chương 3: Kinh tế đồn điền ở miền Tây Nam Kỳ từ năm 1919 đến năm 1945

Chương 3 trình bày sự bành trướng của đồn điền trong cuộc khai thác thuộc địa lần thứ hai đến năm 1945:

• Hoàn thiện hạ tầng và cấp nhượng đất đai: Pháp đẩy mạnh dùng máy xáng nạo vét các kênh đào lớn (kênh Quan Lộ – Phụng Hiệp, kênh Rạch Giá – Hà Tiên), mở rộng diện tích canh tác ra vùng đất trũng ngập mặn Bạc Liêu, Cà Mau, Rạch Giá. Diện tích đồn điền tập trung cao độ, hình thành tầng lớp đại điền chủ sở hữu trên 500 ha đến hàng nghìn ha.
• Biến động dân số và cơ cấu hành chính: Sự phát triển kinh tế đồn điền thúc đẩy dân số tăng trưởng và xuất hiện nhiều trung tâm đại lý hành chính, chợ đầu mối.

Tỉnh	Dân số 1926	Dân số 1930	Sở đại lý hành chính
Châu Đốc	203.000	219.000	Tân Châu, Tịnh Biên, Tri Tôn
Hà Tiên	17.000	19.000	Giang Thành, Hòn Chông, Phú Quốc
Long Xuyên	200.000	203.000	Chợ Mới, Thốt Nốt
Rạch Giá	199.000	225.000	Giồng Riềng, Gò Quao, Phước Long
Cần Thơ	314.000	341.000	Cầu Kè, Ô Môn, Phụng Hiệp, Trà Ôn
Sóc Trăng	187.000	198.000	Bằng Long, Kế Sách, Phú Lộc
Bạc Liêu	181.000	220.000	Cà Mau, Giá Rai, Vĩnh Châu, Vĩnh Lợi
Tổng cộng	1.301.000	1.425.000	—

Bảng 2.3: Thống kê dân số, sở đại lý ở miền Tây Nam Kỳ năm 1926, 1930 (Nguồn: Trích dẫn trong luận án)

• Kỹ thuật sản xuất và tổ chức lao động: Sở Lúa gạo Đông Dương (Office du Riz) giới thiệu giống lúa cấy 2 lần (năm 1937), lập các trại thử nghiệm giống tại Phụng Hiệp (1941). Điền chủ bắt đầu thử nghiệm máy cày cơ giới (năm 1924) nhưng sức kéo trâu bò vẫn giữ vai trò chủ đạo (thống kê năm 1930). Nguồn lao động gồm tá điền cố hữu và nhân công làm thuê (coolie) di cư từ Bắc Kỳ, Trung Kỳ (năm 1921).
• Quan hệ kinh tế và khủng hoảng: Quan hệ giữa điền chủ và tá điền mang tính chất bóc lột nặng nề qua địa tô hiện vật, tiền vay lãi nặng. Tình trạng điền chủ vắng mặt phổ biến tại Bạc Liêu, Rạch Giá (cho người trung gian thuê lại để hưởng chênh lệch). Khủng hoảng kinh tế 1929 – 1933 khiến hoạt động sản xuất ngưng trệ, giá lúa sụt giảm, nhiều đại điền chủ nợ nần và phải cầm cố đất đai. Chi phí sinh hoạt của gia đình coolie giai đoạn 1937 – 1938 bị thâm hụt nghiêm trọng; hoạt động xuất khẩu lúa gạo giai đoạn 1935 – 1944 chịu nhiều biến động do Chiến tranh thế giới thứ hai.

Chương 4: Đặc điểm và tác động của kinh tế đồn điền đối với kinh tế xã hội miền Tây Nam Kỳ nửa đầu thế kỉ XX

Chương 4 đúc kết 4 đặc điểm cốt lõi và các tác động kinh tế – xã hội:

Bốn đặc điểm nổi bật

1. Sở hữu ruộng đất tập trung quy mô lớn: Hệ thống đồn điền nắm giữ phần lớn tư điền tại Nam Kỳ. Tỷ lệ đại địa chủ sở hữu trên 500 ha chiếm ưu thế vượt trội so với Bắc Kỳ và Trung Kỳ.
2. Độc canh cây lúa nước phục vụ xuất khẩu: Khác với đồn điền cao su ở Đông Nam Bộ hay cà phê, chè ở Bắc Trung Kỳ, đồn điền miền Tây Nam Kỳ chuyên canh cây lúa, sản xuất nông sản hàng hóa gắn liền với thị trường xuất khẩu qua cảng Sài Gòn.
3. Ứng dụng khoa học kỹ thuật kết hợp phương thức truyền thống: Kỹ thuật hiện đại được áp dụng chủ yếu trong khâu đào kênh xáng mở rộng diện tích và nghiên cứu giống lúa của Sở Lúa gạo; trong khi canh tác nội bộ đồn điền vẫn kết hợp công cụ thủ công, sức kéo trâu bò và kinh nghiệm dân gian.
4. Song song tồn tại quan hệ sản xuất tư bản và phong kiến: Tư bản Pháp đầu tư tài chính, máy móc thủy lợi và điều tiết thị trường xuất khẩu theo phương thức TBCN, nhưng trong nội bộ đồn điền lại duy trì phương thức bóc lột phong kiến tiền tư bản thông qua phát canh thu tô, cho vay nặng lãi và địa chủ vắng mặt.

Tác động kinh tế – xã hội

• Về kinh tế: Mở rộng hàng triệu hecta diện tích canh tác; hoàn thiện mạng lưới thủy lợi kênh đào phục vụ vận tải và rửa mặn thau chua; hình thành các trung tâm xay xát, chế biến và thương nghiệp sầm uất tại Cần Thơ, Sóc Trăng, Rạch Giá; thúc đẩy kinh tế hàng hóa phát triển.
• Về xã hội: Đẩy nhanh quá trình phân hóa giai cấp sâu sắc tại nông thôn, hình thành tầng lớp đại điền chủ liên kết chặt chẽ với tư sản và chính quyền thực dân; bần cùng hóa đại bộ phận nông dân biến họ thành tá điền, coolie không có ruộng đất; làm gia tăng mâu thuẫn xã hội và bùng nổ các phong trào đấu tranh đòi quyền lợi ruộng đất.

---

Kết quả và những đóng góp mới

1. Về mặt khoa học và lý luận:

   • Khôi phục bức tranh toàn diện, có hệ thống về sự hình thành, phát triển và cơ cấu hoạt động của kinh tế đồn điền tại 7 tỉnh miền Tây Nam Kỳ từ năm 1900 đến năm 1945.
   • Đánh giá khách quan, khoa học bản chất của phương thức sản xuất đồn điền lúa nước Nam Kỳ: sự kết hợp đan xen giữa phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa thuộc địa và quan hệ bóc lột phong kiến tiền tư bản.
   • Làm rõ tính chất chuyên canh lúa gạo xuất khẩu của miền Tây Nam Kỳ trong mối tương quan so sánh với kinh tế đồn điền cây công nghiệp tại Bắc Kỳ, Trung Kỳ và miền Đông Nam Kỳ.

2. Về mặt thực tiễn và tư liệu:

   • Khai thác, dịch thuật và hệ thống hóa nhiều nguồn tư liệu gốc tiếng Pháp tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II (các phông Phủ Thống đốc Nam Kỳ, Sở Lúa gạo Đông Dương, hồ sơ hành chính 7 tỉnh).
   • Đúc kết các bài học kinh nghiệm lịch sử về: quy hoạch hệ thống thủy lợi kênh mương thích ứng với thổ nhưỡng; vai trò đầu tư vốn và nghiên cứu chọn lọc giống lúa; tổ chức quản lý sản xuất nông nghiệp quy mô lớn.
   • Cung cấp luận cứ lịch sử phục vụ công tác quy hoạch phát triển nông nghiệp, hiện đại hóa nông thôn và chính sách quản lý đất đai tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long hiện nay; đóng góp nguồn tài liệu tham khảo cho nghiên cứu và giảng dạy lịch sử địa phương.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do nguồn sử liệu lưu trữ trải qua thời gian dài bị thất lạc hoặc hư hỏng một phần, một số chuỗi số liệu thống kê về diện tích cấp nhượng cụ thể và sản lượng qua từng năm riêng lẻ chưa đạt được sự liên tục tuyệt đối; phạm vi nghiên cứu giới hạn trong 7 tỉnh miền Tây Nam Kỳ giai đoạn 1900 – 1945 mà chưa mở rộng đối sánh chi tiết với các đồn điền lúa gạo ở các nước trong khu vực Đông Nam Á cùng thời kỳ.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục khảo sát các phông lưu trữ hải ngoại tại Pháp (như Trung tâm Lưu trữ Hải ngoại Quốc gia Pháp - ANOM); mở rộng nghiên cứu so sánh kinh tế đồn điền lúa nước miền Tây Nam Kỳ với các mô hình sản xuất lúa gạo tại đồng bằng sông Chao Phraya (Xiêm) và đồng bằng sông Irrawaddy (Miến Điện) nửa đầu thế kỷ XX.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên và giảng viên chuyên ngành Lịch sử: Luận án là tài liệu tham khảo chuyên sâu về lịch sử kinh tế Việt Nam thời thuộc địa, cung cấp phương pháp tiếp cận kết hợp lịch sử – logic, phương pháp xử lý tư liệu lưu trữ tiếng Pháp và hệ thống số liệu định lượng phong phú về ruộng đất, nông nghiệp Nam Kỳ.
• Đối với các nhà hoạch định chính sách và quản lý nông nghiệp vùng Tây Nam Bộ: Luận án cung cấp cơ sở dữ liệu lịch sử về quá trình cải tạo đất phèn, ngăn mặn qua hệ thống kênh rạch, việc tổ chức chuỗi giá trị xuất khẩu lúa gạo và bài học giải quyết hài hòa quan hệ lợi ích đối với nông dân trồng lúa trong bối cảnh tái cơ cấu nông nghiệp hiện nay.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Phạm vi địa giới hành chính của miền Tây Nam Kỳ trong luận án được xác định như thế nào?
Trả lời: Luận án căn cứ vào Nghị định ngày 20/12/1899 của Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer (có hiệu lực từ ngày 01/01/1900), xác định miền Tây Nam Kỳ gồm 7 tỉnh: Châu Đốc, Hà Tiên, Long Xuyên, Rạch Giá, Cần Thơ, Sóc Trăng và Bạc Liêu, nằm ở vùng châu thổ hữu ngạn và tả ngạn sông Hậu (sông Bassac).

2. Chính sách ruộng đất ban đầu của thực dân Pháp đã tạo điều kiện cho tư sản Pháp chiếm đoạt đất đai ra sao?
Trả lời: Pháp ban hành Nghị định ngày 20/02/1862 tịch thu toàn bộ đất vô chủ hoặc không có giấy tờ sở hữu hợp pháp; Quyết định ngày 15/05/1863 công nhận bằng khoán cho người nộp văn bản cũ; và Nghị định ngày 30/03/1865 cho phép Thống đốc bán đấu giá hoặc cấp không đất công. Giá đất rất rẻ (60 kg gạo/ha đất hoang, 4 tạ gạo/ha đất ruộng), giúp tư sản Pháp nhanh chóng chiếm giữ hàng ngàn hecta và thu hồi vốn ngay năm đầu thông qua phát canh thu tô 50%.

3. Kinh tế đồn điền miền Tây Nam Kỳ có điểm gì khác biệt căn bản so với đồn điền ở Bắc Kỳ và Bắc Trung Kỳ?
Trả lời: Đồn điền miền Tây Nam Kỳ chuyên canh độc canh cây lúa nước trên quy mô đại điền trang hàng ngàn hecta nhằm mục đích xuất khẩu lúa gạo, kết hợp nạo vét kênh đào cơ giới và bóc lột tá điền bằng phát canh thu tô; trong khi đồn điền ở Bắc Kỳ và Bắc Trung Kỳ chủ yếu trồng cây công nghiệp (cà phê, chè, cao su) và chăn nuôi gia súc.

4. Sự kết hợp giữa quan hệ sản xuất tư bản và phong kiến trong các đồn điền thể hiện như thế nào?
Trả lời: Tính chất TBCN thể hiện ở việc tư bản Pháp đầu tư vốn, đưa máy xáng nạo vét kênh mương thủy lợi, áp dụng kỹ thuật chọn giống và hướng tới thị trường nông sản xuất khẩu quốc tế. Tính chất phong kiến thể hiện ở việc điền chủ không trực tiếp tổ chức sản xuất lớn mà chia nhỏ ruộng đất để phát canh thu tô, cho vay nặng lãi, bóc lột sức lao động của tá điền và duy trì hình thức điền chủ vắng mặt.

5. Các tuyến kênh đào bằng máy xáng có vai trò gì đối với sự phát triển của đồn điền?
Trả lời: Kênh đào bằng máy xáng (như kênh Xà No, Quan Lộ – Phụng Hiệp, Rạch Giá – Hà Tiên) giữ vai trò quyết định trong việc thau chua rửa phèn, đưa nước ngọt phù sa từ sông Hậu vào nội đồng để khẩn hoang hàng triệu hecta đất trũng, đồng thời tạo tuyến giao thông thủy huyết mạch vận chuyển lúa gạo về các chợ đầu mối và cảng Sài Gòn.

---

Kết luận

Luận án "Kinh tế đồn điền ở miền Tây Nam Kỳ từ năm 1900 đến năm 1945" của tác giả Trần Minh Thuận là công trình nghiên cứu lịch sử kinh tế hệ thống và toàn diện về quá trình khẩn hoang, xác lập và vận hành của hệ thống đồn điền lúa nước tại 7 tỉnh miền Tây Nam Kỳ thời thuộc địa. Luận án đã làm rõ bản chất kinh tế đồn điền lúa gạo Nam Kỳ là sự đan xen phức hợp giữa phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa thuộc địa và quan hệ bóc lột phong kiến tiền tư bản thông qua chế độ phát canh thu tô. Công trình khai thác khối lượng lớn tư liệu lưu trữ gốc có giá trị khoa học, đồng thời đúc kết nhiều bài học kinh nghiệm lịch sử về quy hoạch thủy lợi, quản lý đất đai và phát triển nông nghiệp bền vững cho vùng Tây Nam Bộ hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án Chương 2. Kinh tế đồn điền ở miền Tây Nam Kỳ từ năm 1900 đến năm 1918 Chương 3. Kinh tế đồn điền ở miền Tây Nam Kỳ từ năm 1919 đến năm 1945 Chương 4.

Đặc điểm và tác động của kinh tế đồn điền đối với kinh tế xã hội miền Tây Nam Kỳ nửa đầu thế kỉ XX 8 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Những công trình nghiên cứu của tác giả nƣớc ngoài Vấn đề kinh tế nông nghiệp ở Đông Dương nói chung và Việt Nam nói riêng thời Pháp thuộc được rất các tác giả người Pháp quan tâm nghiên cứu. Trong đó có nhiều công trình được nghiên cứu nghiêm túc, công phu, có giá trị khoa học. Tài liệu Note sur les anciens Don Dien Annamites dans la Basse – Cochinchine (Chú thích về đồn điền cũ của An Nam tại Nam Kỳ) của E.Deschaseaux in tại Sài Gòn năm 1889.

Tài liệu này là những ghi chú của tác giả về hệ thống đồn điền trong thế kỉ XIX dưới triều Nguyễn và thời gian thuộc Pháp sau này.Deschaseaux nhận định đồn điền thời nhà Nguyễn chủ yếu là đồn điền quân sự, bắt đầu phát triển mạnh với triều Minh Mạng. Mục đích quan trọng của các đồn điền ở Nam Kỳ là để khẳng định chủ quyền và bảo vệ vùng biên giới cực Tây, giáp với Chân Lạp. Bên cạnh đó, đồn điền còn giải quyết vấn đề kinh tế cho hàng vạn binh lính giải ngũ sau chiến tranh với Tây Sơn và những người nông dân xiêu tán trở về không có đất canh tác. Tài liệu này cũng đề cập đến việc thành lập các cơ đồn điền để khẩn hoang lập ấp của Nguyễn Tri Phương thời vua Tự Đức.Deschaseaux cho rằng đồn điền trong thế kỉ XIX phát triển mạnh ở miền Tây Nam Kỳ nên cơ cấu kinh tế xã hội cũng có điều kiện phát triển theo.

Ở Cần Thơ “chưa đầy 20 năm đã thiết lập các chợ trọng yếu là Bình Thuỷ, Cái Răng, Ô Môn và Trà Ôn” [140; tr. Tất cả những hình thức tổ chức đồn điền của nhà Nguyễn ở Nam Kỳ đã bị giải tán hoàn toàn khi Pháp chiếm được Nam Kỳ. Thực dân Pháp thiết lập hệ thống đồn điền mới ở miền Tây Nam Kỳ. Tài liệu này là cơ sở để luận án có điều kiện so sánh những điểm khác nhau của kinh tế đồn điền do Pháp tiến hành và hệ thống đồn điền thời Nguyễn.

9 Đầu thế kỉ XX, nhiều công trình địa phương chí của các tỉnh miền Tây Nam Kỳ bằng tiếng Pháp lần lượt xuất bản. Từ năm 1901 đến năm 1911, Hội nghiên cứu Đông Dương (Société des études Indochinoises) chủ trương và thực hiện dự án Địa lý học: Tự nhiên, Kinh tế và Lịch sử Nam Kỳ (Géographie Physique, Économique ét Historique de la Cochinchine). Công trình được xuất bản thành từng tập sách nhỏ cho từng tỉnh, không mang tên tác giả, chỉ ghi là Ấn phẩm của Hội nghiên cứu Đông Dương (Publications de la société des études Indo–Chinoises). Dự án này đã thực hiện được ở 14 tỉnh Nam Kỳ, trong đó ở khu vực miền Tây Nam Kỳ có 5 chuyên khảo về các tỉnh Hà Tiên (1901), Châu Đốc (1902), Cần Thơ (1904), Sóc Trăng (1904), Long Xuyên (1905).

Năm 1906, có thêm một quyển chuyên khảo về đảo Phú Quốc (thuộc tỉnh Hà Tiên). Nội dung của các công trình này chủ yếu là những thông tin ngắn gọn về mặt số liệu trên các lĩnh vực địa lý tự nhiên, địa lý kinh tế, lịch sử và chính trị, văn hoá. Những số liệu được thống kê cẩn thận và khá đầy đủ, tuy nhiên vẫn còn một số sai sót về chi tiết trong các sự kiện lịch sử. Các chuyên khảo này mang tính chất khái quát ban đầu về các tỉnh miền Tây Nam Kỳ trong những năm cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX.

Trên cơ sở đó, tác giả có sự định hướng và thực hiện tìm kiếm những tư liệu, tài liệu tham khảo liên quan đến luận án. Bên cạnh các ấn phẩm định kì, tư liệu trong các cơ quan của chính quyền thuộc địa, các công trình địa phương chí bằng tiếng Pháp, nhiều công trình nghiên cứu quan trọng của các tổ chức, các tác giả người Pháp về kinh tế Đông Dương và Nam Kỳ cũng đã được công bố. Năm 1911, công trình nghiên cứu Paddys et Riz de Cochinchine (Lúa gạo ở Nam Kỳ) của Albert Coquerel được xuất bản ở Lyon, Pháp. Một nội dung quan trọng của quyển sách này là Albert Coquerel đã thống kê cụ thể tên các giống lúa được trồng ở Nam Kỳ.

Theo tác giả, có 166 giống lúa sớm, 195 giống lúa mùa, 87 giống lúa muộn, 51 giống lúa 3 đến 4 tháng và 16 giống lúa nổi [138; tr. Phương thức hoạt động của nền kinh tế nông nghiệp trồng lúa ở 10 Nam Kỳ và việc xuất khẩu lúa gạo qua cảng Sài Gòn cũng được tác giả đề cập đến. Công trình là cơ sở để luận án kế thừa khi nghiên cứu về các giống lúa được trồng, những cải tiến kỹ thuật, lai tạo giống lúa ở miền Tây Nam Kỳ. Năm 1931, Henri Russier xuất bản công trình Indochine Française (Xứ Đông Dương thuộc Pháp).

Quyển sách trình bày nhiều vấn đề của các xứ Đông Dương trên các lĩnh vực điều kiện tự nhiên, chính trị, văn hoá, kinh tế xã hội. Vấn đề kinh tế của Đông Dương được tác giả quan tâm đặc biệt. Riêng Nam Kỳ thuộc Pháp, tác giả đã dành nhiều trang viết để phân tích các mặt của kinh tế nông nghiệp. Henri Russier khẳng định miền Tây Nam Kỳ là khu vực rất quan trọng đối với kinh tế nông nghiệp trồng lúa.

Tác giả cũng đề cập đến các giống lúa được trồng ở Nam Kỳ. Những giống lúa khác nhau được trồng trên những khu vực có địa hình khác nhau như ruộng cao, ruộng trũng, ruộng ngập nước. Tài liệu này đã giúp cho luận án có thêm những đánh giá, số liệu, hình ảnh. về kinh tế đồn điền ở miền Tây Nam Kỳ trong giai đoạn 1900 – 1945.

Năm 1931, tổ chức Exposition coloniale internationale (Triển lãm thuộc địa quốc tế) đã xuất bản công trình nghiên cứu La Cochinchine (Xứ Nam Kỳ) ở Paris với độ dài hơn 300 trang. Đây là quyển sách tập hợp nhiều bài viết của nhiều tác giả viết về xứ Nam Kỳ trong những năm đầu của thế kỉ XX. Công trình nghiên cứu về điều kiện tự nhiên, xã hội, kinh tế, con người, văn hoá. Kinh tế nông nghiệp đã được quan tâm, phân tích khá kỹ trong quyển sách.

Chẳng hạn, việc so sánh năng suất, thời gian trồng lúa ở miền Đông Nam Kỳ và miền Tây Nam Kỳ. Quyển sách cũng đề cập đến nhiều loại gạo được trồng ở nhiều địa phương nhưng nhận định khi mua bán người ta chỉ chia thành hai loại cơ bản là gạo hạt dài của vùng Bạc Liêu và gạo hạt tròn của vùng Gò Công. Tài liệu này đã trình bày đầy đủ, chi tiết quá trình canh tác lúa ở miền Tây Nam Kỳ trong một mùa vụ. Có rất nhiều khâu trong quá trình này như làm đất, gieo mạ, cấy lúa, bón phân, thu hoạch.

Tài liệu này đã giúp luận án có những minh chứng về quá 11 trình tổ chức sản xuất, trình độ kỹ thuật, năng suất lúa. trong các đồn điền ở miền Tây Nam Kỳ. Năm 1931, Tổ chức Exposition coloniale internationale tiếp tục công bố công trình Rizicuture en Indochine (Việc trồng lúa ở Đông Dương). Nội dung bàn về vấn đề sở hữu ruộng đất và việc trồng lúa của xứ Đông Dương.

Miền Tây Nam Kỳ được xem là vùng đất có diện tích và năng suất đất trồng lúa tốt nhất trong Liên bang Đông Dương thuộc Pháp. Tài liệu cũng thống kê đầy đủ diện tích trồng lúa ở các tỉnh Nam Kỳ năm 1931. Việc chế biến, xay xát lúa gạo và việc xuất khẩu các mặt hàng từ lúa gạo qua cảng Sài Gòn cũng được đề cập đến. Qua công trình này, luận án có được những số liệu về diện tích đất trồng lúa, những số liệu về việc xuất khẩu lúa gạo qua cảng Sài Gòn.

Tài liệu còn giúp cho luận án có cơ sở trong việc đánh giá vai trò kinh tế của miền Tây Nam Kỳ so với các khu vực khác ở Đông Dương. Quyển sách Kinh tế nông nghiệp Đông Dương của Y.Henry xuất bản năm 1932, Hoàng Đình Bình chuyển ngữ sang tiếng Việt. Trong công trình này, Y.Henry đã nghiên cứu một cách có hệ thống về kinh tế nông nghiệp của Liên bang Đông Dương thời thuộc địa. Trong đó, Nam Kỳ có vai trò quan trọng nhất về kinh tế, nơi xuất khẩu lúa gạo quan trọng nhất đối với thực dân Pháp.

Tác giả dành nhiều trang sách viết về nhân công, tá điền, điền chủ. Trong đó nhân công làm việc trong đồn điền là một lực lượng quan trọng đối với tư sản Pháp. Tác giả thống kê đến năm 1900, ở Nam Kỳ diện tích đồn điền cấp nhượng là 14.301 ha, tất cả hoạt động khai thác hoàn toàn là trồng lúa. Diện tích đất đồn điền tăng lên nhanh chóng trong vòng 30 năm.

Đây là một tài liệu quý, được trình bày một cách có hệ thống về kinh tế nông nghiệp ở Đông Dương. Các vấn đề về sở hữu ruộng đất, sử dụng nhân công, hoạt động kinh tế, tín dụng, tình hình giai cấp. được nghiên cứu một cách cụ thể, rõ ràng. Tuy nhiên, các số liệu cũng chỉ được công bố giới hạn trong một năm cụ thể (1930), không có sự so sánh để thấy được sự chuyển biến trong kinh tế nông nghiệp ở Đông Dương cũng như ở miền Tây 12 Nam Kỳ.

Tài liệu này đã giúp tác giả luận án có cái nhìn tổng thể về kinh tế nông nghiệp, các số liệu, biểu bảng là những minh chứng quan trọng trong những hoạt động liên quan đến kinh tế đồn điền ở miền Tây Nam Kỳ từ năm 1900 đến năm 1945. Công trình nghiên cứu của André Hibon, La crise économique en Indochine (Cuộc khủng hoảng kinh tế ở Đông Dương), xuất bản năm 1934 tại Paris. Công trình này đã trình bày khái quát về nền kinh tế Đông Dương từ khi Paul Doumer sang làm toàn quyền đến khi cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới (1929 – 1933) kết thúc. Tác giả đánh giá, cuộc khủng hoảng kinh tế ở Đông Dương rất trầm trọng.

Đối với khu vực miền Tây Nam Kỳ, hoạt động trong các đồn điền của người Pháp và người Việt bị ngưng trệ. Việc mắc nợ, cầm cố đất đai để vay tiền của các đại điền chủ ở miền Tây Nam Kỳ diễn ra với quy mô lớn. Tài liệu đã giúp luận án những nhận định về sự phát triển, sự khủng hoảng của hệ thống đồn điền ở miền Tây Nam Kỳ nửa đầu thế kỉ XX.