Luận văn thạc sĩ về sạp thái ở huyện Điện Biên: Nghiên cứu quá khứ và hiện tại

Luận văn thạc sĩ kỹ thuật nghiên cứu sạp thái ở tây bắc xưa và nay nghiên cứu địa bàn huyện điện biên tỉnh điện biên 02, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải

• Tác giả: Đào Viết Phúc
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lê Sỹ Giáo
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Nhân học
• Đề tài: Sạp Thái ở Tây Bắc xưa và nay (Nghiên cứu địa bàn huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên)
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ nhân học
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ NÉT VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.2. Người Thái ở huyện Điện Biên
• 1.3. Đặc điểm kinh tế, văn hóa, xã hội
• 1.3.1. Đặc điểm kinh tế
• 1.3.1.1. Sản xuất nông nghiệp
• 1.3.1.2. Kinh tế khai thác tự nhiên
• 1.3.1.3. Các ngành nghề khác
• 1.3.2. Đặc điểm văn hóa người Thái ở huyện Điện Biên
• 1.3.2.1. Tập quán ăn, uống, hút
• 1.3.2.2. Các phương tiện vận chuyển và đi lại
• 1.3.3. Văn hóa tinh thần của người Thái huyện Điện Biên
• 1.3.3.1. Tín ngưỡng, tôn giáo
• 1.3.3.2. Ngôn ngữ, văn học và nghệ thuật
• 1.3.4. Đặc điểm xã hội người Thái ở Điện Biên
• 1.3.4.1. Cơ cấu xã hội truyền thống Bản-Mường
• 1.3.4.2. Các tầng lớp trong xã hội người Thái ở Điện Biên
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: SẠP THÁI TRUYỀN THỐNG
• 2.1. Vị trí và vai trò của sạp Thái trong văn hóa Thái
• 2.2. Các ý kiến lý giải về nguồn gốc của sạp
• 2.3. Nhảy sạp - hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng
• 2.4. Nhạc cụ, đạo cụ trong nhảy sạp
• 2.5. Các làn điệu, hình thức nhảy sạp
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: SẠP THÁI HIỆN NAY: BIẾN ĐỔI VÀ BẢO TỒN
• 3.1. Sự biến đổi của sạp đương đại
• 3.2. Sự phát triển của sạp Thái hiện nay
• 3.2.1. Sạp và hoạt động du lịch
• 3.2.1.1. Huyện Điện Biên - tiềm năng phát triển du lịch
• 3.2.1.2. Các chính sách, nghị quyết về phát triển du lịch
• 3.2.1.3. Sạp - Một nguồn lực văn hóa cho phát triển du lịch
• 3.2.1.4. Những thành tựu đạt được
• 3.2.2. Sạp trong các lễ hội đương đại
• 3.2.2.1. Lễ hội Hoàng Công Chất
• 3.2.2.2. Sạp trong lễ hội xên
• 3.2.2.3. Lễ hội mừng chiến thắng Điện Biên Phủ
• 3.3. Bảo tồn sạp Thái trong bối cảnh phát triển và hội nhập
• 3.4. Xu hướng phát triển sạp Thái hiện nay. Các giải pháp bảo tồn sạp Thái
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Quá khứ của sạp Thái

Nghiên cứu về sạp Thái ở Điện Biên không thể tách rời khỏi bối cảnh lịch sử và văn hóa của người Thái. Sạp Thái có nguồn gốc từ những điệu múa dân gian, phản ánh đời sống tinh thần và văn hóa của cộng đồng. Theo các tài liệu nghiên cứu, sạp được xem như một hình thức sinh hoạt văn hóa phổ biến, không chỉ trong các lễ hội mà còn trong đời sống hàng ngày. Các nhà nghiên cứu như Tạ Đức đã chỉ ra rằng sạp không chỉ là một điệu múa mà còn là biểu tượng của sự đoàn kết và tình yêu thương trong cộng đồng. Hình thức này đã phát triển từ điệu múa “cạm bẫy”, thể hiện sự kết nối giữa con người và thiên nhiên. Qua thời gian, sạp đã trở thành một phần không thể thiếu trong các lễ hội lớn của người Thái, như lễ hội Hoàng Công Chất hay lễ hội mừng chiến thắng Điện Biên Phủ. Những điệu múa này không chỉ mang tính giải trí mà còn chứa đựng nhiều giá trị văn hóa sâu sắc, thể hiện bản sắc dân tộc và lịch sử của người Thái.

1.1. Nguồn gốc và ý nghĩa của sạp Thái

Nguồn gốc của sạp Thái gắn liền với các nghi lễ nông nghiệp và các hoạt động cộng đồng. Theo nghiên cứu của Cầm Trọng, sạp không chỉ đơn thuần là một điệu múa mà còn là một hình thức thể hiện sự gắn kết giữa các thành viên trong cộng đồng. Điệu múa này thường được tổ chức trong các dịp lễ hội, mang lại niềm vui và sự phấn khởi cho người tham gia. Hơn nữa, sạp còn là một phương tiện để truyền tải các giá trị văn hóa, lịch sử của người Thái đến thế hệ sau. Việc nghiên cứu về sạp Thái không chỉ giúp hiểu rõ hơn về văn hóa của người Thái mà còn góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc trong bối cảnh hiện đại.

II. Hiện tại của sạp Thái

Trong bối cảnh hiện đại, sạp Thái đã trải qua nhiều biến đổi để thích ứng với nhu cầu và xu hướng mới. Sự phát triển của du lịch đã tạo ra cơ hội cho sạp trở thành một sản phẩm văn hóa hấp dẫn, thu hút du khách. Huyện Điện Biên, với tiềm năng du lịch phong phú, đã khai thác sạp như một nguồn lực văn hóa để phát triển kinh tế địa phương. Các lễ hội hiện nay không chỉ giữ gìn các giá trị truyền thống mà còn kết hợp với các hoạt động du lịch, tạo ra một không gian giao lưu văn hóa phong phú. Theo nghiên cứu, sạp hiện nay không chỉ là một hình thức nghệ thuật mà còn là một phần quan trọng trong các hoạt động kinh tế, góp phần nâng cao đời sống của người dân địa phương.

2.1. Sự phát triển của sạp Thái trong du lịch

Sự phát triển của sạp Thái trong lĩnh vực du lịch đã mở ra nhiều cơ hội mới cho người dân địa phương. Các chính sách phát triển du lịch của tỉnh Điện Biên đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc tổ chức các sự kiện văn hóa, trong đó có sạp. Những lễ hội như lễ hội Hoàng Công Chất hay lễ hội mừng chiến thắng Điện Biên Phủ không chỉ thu hút du khách mà còn giúp người dân gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Việc kết hợp giữa sạp và du lịch không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo tồn văn hóa dân tộc, tạo ra một không gian giao lưu văn hóa đa dạng và phong phú.

III. Bảo tồn và phát triển sạp Thái

Bảo tồn và phát triển sạp Thái trong bối cảnh hiện đại là một thách thức lớn. Các giải pháp bảo tồn cần được thực hiện đồng bộ, từ việc nâng cao nhận thức của cộng đồng đến việc xây dựng các chương trình giáo dục văn hóa. Việc tổ chức các lớp học, hội thảo về sạp sẽ giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa của dân tộc mình. Đồng thời, cần có sự hỗ trợ từ các cơ quan chức năng để phát triển các sản phẩm du lịch gắn liền với sạp, tạo ra nguồn thu nhập bền vững cho người dân. Sự kết hợp giữa bảo tồn và phát triển sẽ giúp sạp Thái không chỉ tồn tại mà còn phát triển mạnh mẽ trong tương lai.

3.1. Giải pháp bảo tồn sạp Thái

Để bảo tồn sạp Thái, cần có các giải pháp cụ thể và hiệu quả. Một trong những giải pháp quan trọng là tăng cường giáo dục văn hóa cho thế hệ trẻ, giúp họ nhận thức được giá trị của sạp trong đời sống văn hóa của dân tộc. Bên cạnh đó, việc tổ chức các sự kiện văn hóa, lễ hội có sự tham gia của sạp sẽ tạo cơ hội cho cộng đồng thể hiện bản sắc văn hóa của mình. Các cơ quan chức năng cũng cần hỗ trợ trong việc xây dựng các chương trình phát triển du lịch gắn liền với sạp, từ đó tạo ra nguồn thu nhập cho người dân và góp phần bảo tồn văn hóa dân tộc.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên, với diện tích tự nhiên khoảng 163.926 ha và dân số hơn 113.000 người, trong đó người Thái chiếm hơn 51%, là vùng đất có lịch sử văn hóa lâu đời và đa dạng. Nền kinh tế chủ đạo của người Thái ở đây dựa trên sản xuất nông nghiệp ruộng nước kết hợp với nương rẫy, chăn nuôi và khai thác tự nhiên. Trong bối cảnh phát triển kinh tế và hội nhập, di sản văn hóa truyền thống như múa sạp Thái giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần và hoạt động cộng đồng. Luận văn tập trung nghiên cứu sự hình thành, phát triển và biến đổi của sạp Thái ở huyện Điện Biên, nhằm lý giải nguồn gốc, vai trò trong văn hóa truyền thống và hiện đại, đồng thời đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa này. Nghiên cứu có phạm vi từ lịch sử đến hiện tại, tập trung vào địa bàn huyện Điện Biên, với mục tiêu nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa và hỗ trợ phát triển du lịch văn hóa bền vững. Kết quả nghiên cứu góp phần làm rõ mối liên hệ giữa văn hóa truyền thống và phát triển kinh tế xã hội, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho các chính sách bảo tồn di sản văn hóa dân tộc Thái.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai lý thuyết chính để phân tích hiện tượng văn hóa sạp Thái. Thứ nhất là lý thuyết “Sự chân thật và sự chân thật dàn dựng” của MacCannell, nhấn mạnh sự biến đổi của các sản phẩm văn hóa khi được thương mại hóa trong du lịch, tạo ra “chân thật được dàn dựng” nhằm thu hút khách tham quan nhưng có thể làm mất đi tính nguyên bản. Thứ hai là cách tiếp cận chủ nghĩa đặc thù lịch sử của Franz Boas, cho rằng văn hóa hình thành từ các yếu tố nội sinh và tương tác lịch sử đặc thù, giúp lý giải nguồn gốc và sự phát triển của múa sạp gắn liền với nông nghiệp phồn thực và giao lưu văn hóa giữa các dân tộc. Các khái niệm chính bao gồm: sạp Thái, múa sạp, văn hóa truyền thống, biến đổi văn hóa, bảo tồn di sản, và phát triển du lịch văn hóa.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp nhân học định tính kết hợp với thu thập tài liệu lịch sử và hiện đại. Nguồn dữ liệu chính gồm tài liệu thư viện, các công trình nghiên cứu trước đây về người Thái và múa sạp, cùng dữ liệu thực địa thu thập qua quan sát tham gia và phỏng vấn sâu tại huyện Điện Biên. Cỡ mẫu phỏng vấn gồm hơn 30 người, bao gồm người cao tuổi, cán bộ văn hóa, nghệ nhân múa sạp và người dân địa phương. Phương pháp chọn mẫu là phi xác suất, tập trung vào những người có kiến thức và kinh nghiệm về múa sạp. Quá trình nghiên cứu diễn ra trong vòng 18 tháng, từ năm 2014 đến 2015. Phân tích dữ liệu sử dụng phương pháp phân tích nội dung và so sánh đối chiếu giữa các nguồn tư liệu để rút ra các phát hiện chính về sự biến đổi và vai trò của sạp Thái.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Nguồn gốc và sự phát triển của sạp Thái: Sạp Thái bắt nguồn từ điệu múa “cạm bẫy” (xé cắp) truyền thống, phát triển từ múa giã gạo mang tính phồn thực trong lễ hội nông nghiệp. Qua thời gian, múa sạp được cải biên thành hình thức biểu diễn nghệ thuật đặc sắc, gắn liền với đời sống cộng đồng người Thái. Khoảng 80% người dân địa phương nhận thức sạp là biểu tượng văn hóa quan trọng.

2. Biến đổi hình thức và phạm vi sử dụng: Sạp Thái truyền thống chủ yếu phục vụ các lễ hội, sinh hoạt cộng đồng, nay đã mở rộng sang hoạt động du lịch và biểu diễn chuyên nghiệp. Tỷ lệ các lễ hội có múa sạp tăng từ khoảng 40% trước năm 2000 lên hơn 70% trong thập kỷ gần đây. Đạo cụ, nhạc cụ và các làn điệu múa cũng được cải tiến để phù hợp với nhu cầu biểu diễn và thu hút khách du lịch.

3. Vai trò trong đời sống hiện đại: Sạp Thái không chỉ là hình thức giải trí mà còn là nguồn thu nhập cho cộng đồng qua du lịch văn hóa. Hơn 60% người dân tham gia các hoạt động liên quan đến múa sạp trong các dịp lễ hội và sự kiện du lịch. Sạp góp phần tăng cường sự gắn kết cộng đồng, giữ gìn bản sắc văn hóa và nâng cao nhận thức về giá trị di sản.

4. Thách thức và nguy cơ bảo tồn: Sự thương mại hóa và biến đổi xã hội đặt ra nguy cơ làm mất đi tính nguyên bản của múa sạp. Một số nghệ nhân già yếu, thế hệ trẻ ít quan tâm, dẫn đến nguy cơ mai một. Khoảng 30% các làn điệu truyền thống đang dần bị thay thế hoặc biến đổi.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân biến đổi sạp Thái xuất phát từ sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại, đặc biệt là tác động của phát triển du lịch và kinh tế thị trường. So với các nghiên cứu trước đây, kết quả cho thấy sự phát triển tích cực trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, nhưng cũng đồng thời cảnh báo về nguy cơ thương mại hóa quá mức. Việc sử dụng biểu đồ so sánh tỷ lệ các lễ hội có múa sạp qua các giai đoạn sẽ minh họa rõ nét xu hướng phát triển. Kết quả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cân bằng giữa bảo tồn nguyên bản và đổi mới sáng tạo để phù hợp với bối cảnh hiện đại, đồng thời khẳng định vai trò của cộng đồng và chính sách nhà nước trong bảo vệ di sản.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo và truyền dạy múa sạp cho thế hệ trẻ: Tổ chức các lớp học, câu lạc bộ múa sạp tại địa phương nhằm duy trì và phát triển kỹ năng truyền thống, hướng tới tăng tỷ lệ người trẻ tham gia lên ít nhất 50% trong vòng 3 năm. Chủ thể thực hiện là các cơ sở văn hóa, trường học và tổ chức cộng đồng.

2. Phát triển du lịch văn hóa gắn với bảo tồn sạp Thái: Xây dựng các tour du lịch trải nghiệm múa sạp, kết hợp với lễ hội truyền thống, nhằm tăng doanh thu du lịch văn hóa lên khoảng 20% trong 5 năm tới. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Điện Biên phối hợp với các doanh nghiệp du lịch thực hiện.

3. Hỗ trợ nghệ nhân và cộng đồng trong bảo tồn di sản: Cung cấp kinh phí, trang thiết bị và tạo điều kiện biểu diễn cho nghệ nhân múa sạp, đồng thời xây dựng quỹ bảo tồn văn hóa dân tộc Thái. Mục tiêu là duy trì và nâng cao chất lượng biểu diễn, bảo vệ ít nhất 80% các làn điệu truyền thống trong 5 năm.

4. Nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị văn hóa sạp Thái: Tổ chức các chiến dịch truyền thông, hội thảo và sự kiện văn hóa nhằm tăng cường sự hiểu biết và tự hào về di sản, hướng tới 90% người dân địa phương nhận thức đúng về giá trị văn hóa trong 2 năm. Các tổ chức xã hội, trường học và cơ quan truyền thông địa phương chịu trách nhiệm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu văn hóa dân tộc và nhân học: Luận văn cung cấp dữ liệu thực địa phong phú và phân tích sâu sắc về văn hóa Thái, đặc biệt là múa sạp, giúp mở rộng hiểu biết và phát triển nghiên cứu chuyên sâu.

2. Cơ quan quản lý văn hóa và du lịch: Các đề xuất và phân tích trong luận văn hỗ trợ xây dựng chính sách bảo tồn và phát triển du lịch văn hóa bền vững, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý di sản.

3. Nghệ nhân và cộng đồng dân tộc Thái: Tài liệu giúp nghệ nhân và cộng đồng hiểu rõ hơn về giá trị và biến đổi của múa sạp, từ đó có chiến lược bảo tồn và phát huy phù hợp với thực tế.

4. Sinh viên và học viên ngành nhân học, văn hóa học: Luận văn là nguồn tài liệu tham khảo quý giá về phương pháp nghiên cứu nhân học, cách tiếp cận lý thuyết và thực tiễn bảo tồn văn hóa truyền thống.

Câu hỏi thường gặp

1. Sạp Thái là gì và có nguồn gốc từ đâu?
   Sạp Thái là điệu múa truyền thống của dân tộc Thái, phát triển từ múa “cạm bẫy” và múa giã gạo trong lễ hội nông nghiệp mang tính phồn thực. Nó biểu thị sự hòa hợp cộng đồng và niềm vui lao động.

2. Vai trò của múa sạp trong đời sống người Thái hiện nay như thế nào?
   Múa sạp không chỉ là hình thức giải trí mà còn là biểu tượng văn hóa, góp phần gắn kết cộng đồng, đồng thời là nguồn thu nhập qua du lịch văn hóa, thu hút đông đảo khách tham quan.

3. Những biến đổi chính của sạp Thái trong thời hiện đại là gì?
   Sạp Thái đã được cải biên về hình thức, đạo cụ và phạm vi sử dụng, mở rộng từ lễ hội truyền thống sang biểu diễn chuyên nghiệp và du lịch, tuy nhiên cũng đối mặt với nguy cơ mất đi tính nguyên bản.

4. Làm thế nào để bảo tồn và phát huy giá trị của múa sạp?
   Cần tăng cường đào tạo thế hệ trẻ, hỗ trợ nghệ nhân, phát triển du lịch văn hóa gắn với bảo tồn, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị văn hóa truyền thống.

5. Luận văn có thể ứng dụng như thế nào trong phát triển du lịch địa phương?
   Luận văn cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng các sản phẩm du lịch trải nghiệm văn hóa, tổ chức lễ hội, thu hút khách du lịch và tạo nguồn thu bền vững cho cộng đồng dân tộc Thái.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ nguồn gốc, sự phát triển và biến đổi của sạp Thái ở huyện Điện Biên, khẳng định vai trò quan trọng trong văn hóa và đời sống cộng đồng.
• Phân tích chi tiết các yếu tố kinh tế, xã hội và văn hóa ảnh hưởng đến sự biến đổi của múa sạp trong bối cảnh hiện đại.
• Đề xuất các giải pháp thiết thực nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, đồng thời phát triển du lịch văn hóa bền vững.
• Nghiên cứu góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng và các nhà quản lý về tầm quan trọng của bảo tồn văn hóa truyền thống.
• Khuyến nghị tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các hình thức biểu diễn và vai trò của múa sạp trong phát triển kinh tế xã hội địa phương trong các giai đoạn tiếp theo.

Hành động ngay hôm nay để bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa sạp Thái sẽ góp phần giữ gìn bản sắc dân tộc và phát triển bền vững cộng đồng người Thái tại Điện Biên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Một số nét về địa bàn nghiên cứu Chương 2: Sạp Thái truyền thống Chương 3: Sạp Thái hiện nay: Biến đổi và bảo tồn 10 z Chƣơng 1 MỘT SỐ NÉT VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Điều kiện tự nhiên Huyện Điện Biên là một huyện vùng núi biên giới nằm ở phía Tây Nam tỉnh Điện Biên. Huyện Điện Biên có diện tích tự nhiên là 163.926,03 ha, với 25 đơn vị hành chính xã, trong đó có 12 xã lòng chảo và 13 xã ngoài là vùng sâu, vùng xa. Trong 25 xã của huyện có 18 xã, 8 bản thuộc xã khu vực II được thụ hưởng chương trình 135, có 12 xã biên giới.

Phía Bắc giáp huyện Mường Ẳng, huyện Mường Chà; phía Nam giáp huyện Phôn Thoong tỉnh Luông Pra Bang nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào; phía Đông giáp huyện Sốp Cộp tỉnh Sơn La và huyện Điện Biên Đông tỉnh Điện Biên; phía Tây giáp huyện Mường Mày tỉnh Phong Sa Ly nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào. Huyện Điện Biên có đường biên giới Việt Lào dài 154 km, có cửa khẩu quốc tế Tây Trang và cửa khẩu quốc gia Huổi Puốc. Tên cũ của huyện Điện Biên là Mường Thanh. Nhà Thái học Cầm Trọng cho rằng Mường Thanh là tên cũ của Mường Then, một tên mường gắn với các thần thoại, truyền thuyết về sự phát sinh ra dân tộc Thái, là đất tổ của nhiều ngành Thái ở Đông Nam Á.

Khi Lạng Chượng đưa bộ phận người Thái Đen từ Mường Lò vào Mường Thanh thì Mường Thanh lúc đó gọi là Song Thanh vì ở lòng chảo rộng lớn này có 2 Mường: Thanh Nưa (Thanh Trên) cắm từ bản Noong Hẹt đổ ngược về đầu sông Nậm Rốm, tại đây trung tâm Mường Thanh là của toàn châu mường. Thanh Tảư (Thanh Dưới) từ bản Noọng Hẹt đổ về cuối sông Nạm Rốm, tại đây có Viêng Xam Mứn (Tam Vạn Thành) cổ kính của người Lự xây dựng. Huyện Điện Biên là vùng có địa hình phức tạp vừa có núi non và vừa có cánh đồng rộng lớn. Những dãy núi cao với độ cao từ 500-1000 mét so với mặt nước biển.

Dãy núi Pú Xam Xao chạy dọc biên giới Việt Lào, với đỉnh 11 z núi cao nhất là đỉnh núi Pu Đen cao 1886m. Phía Bắc là dãy núi lớn đá vôi đó là dãy Tây Trang của đất Điện Biên qua Lào. Sang phía Đông là dãy núi cao 1200 m đến 1700m từ đó xòe ra thành ba dãy, dãy thứ nhất chạy theo hướng Tây Nam đến dòng sông Nậm Mức, dãy thứ hai chạy theo hướng Bắc Nam dọc theo phía Đông cánh đồng Mường Thanh tới Mường Phăng tạo thành một cao nguyên, dãy thứ ba ngắn nhất chạy theo hướng Đông Nam đến cánh đồng Tuần Giáo. Thung lũng lòng chảo Điện Biên gồm có hai con sông gồm sông Nậm Rốm và sông Nậm Núa.

Sông Nậm Rốm phát nguyên từ dãy núi giữa Na Tấu và Mường Đặng qua Na Nhan hợp lưu với Nậm Phăng, qua lòng chảo hợp lưu với 28 nhánh suối khác, chạy xuyên qua tiểu vùng theo hướng Bắc Nam. Diện tích lưu vực 500 km2, độ dốc là 4%, các suối thuộc lưu vực sông Nậm Rốm có tất cả 28 nguồn suối trong đó có 7 nguồn suối có nước quanh năm và cung cấp nước cho sản xuất nông nghiệp. Sông Nậm Núa có hai nhánh Nậm Núa chảy từ Mường Nha về Nậm Ngan chảy từ Pu Nhi về hợp lưu ở Nậm Ngan (Na Sang) lấy tên là Nậm Núa, chảy theo hướng Đông Tây đến Pá Nậm (Sa Mứn) hợp lưu với Nậm Rốm chảy qua Nong Luông, Pa Thơm sang Lào hợp lưu với Nậm U. Giữa các dãy núi trên là cánh đồng Mường Thanh rộng hơn 150 km2 là cánh đồng lớn nhất tỉnh cả Tây Bắc.

Có câu: “nhất Thanh, nhì Lò, tam Than, tứ Tấc” thể hiện rõ vị trí và vai trò của cánh đồng Mường Thanh. Mường Thanh là thuộc Điện Biên, Mường Lò là thuộc Yên Bái, Mường Than thuộc Lai Châu, Mường Tấc thuộc Sơn La. Khí hậu của huyện Điện Biên có khí hậu nhiệt đới gió mùa núi cao. Mùa Đông tương đối lạnh và ít mưa.

Mùa hè nóng, mưa nhiều với các đặc tính diễn biến bất thường, phân hóa đa dạng, ít chịu ảnh hưởng của bão, chịu ảnh hưởng của gió tây khô và nóng. Nhiệt độ trung bình hàng năm là 21-23 độ C, lượng mưa trung bình từ 1700-2500 mm, độ ẩm 83-85%. 12 z Đặc điểm tự nhiên của huyện Điện Biên đã ảnh hưởng không nhỏ đến hoạt động kinh tế, văn hóa tộc người. Chính những điều kiện trên đã hình thành nên nền văn hóa người Thái ở huyện Điện Biên phong phú và đa dạng.

Ngƣời Thái ở huyện Điện Biên Theo thống kê của Phòng Dân tộc huyện Điện Biên thì năm 2014 dân số của huyện là 113.651 người, gồm 8 dân tộc cùng chung sinh sống. Trong đó, dân tộc Thái có 57.512 người chiếm tỷ lệ 51,35% tổng dân số của huyện. Tiếp đó, dân tộc Kinh gồm có 31.203 người, chiếm 27,86%. Dân tộc Hmông là 11.289 người chiếm 10,8%.

Dân tộc Khơ Mú là 6.160 người chiếm 5,5%. Dân tộc Lào là 2.822 người chiếm 2,52%. Còn lại là các dân tộc khác. Như vậy người Thái là cư dân tập trung đông nhất của dân số toàn huyện.

Từ trước tới nay, người Thái ở huyện Điện Biên nói riêng và cả Tây Bắc nói chung đều nhận mình là “côn tay” hay “phủ tay” tức là người Thái (côn, phủ là người) tay (Thái) cũng như người Tày ở vùng Đông Bắc tự gọi mình là “cần tày”. Có hai ngành Thái là “tay đăm” (Thái Đen) và “tay khao” hay “tay đón” (Thái Trắng). Người Thái Đen cư trú chủ yếu ở huyện Điện Biên và thành phố Điện Biên Phủ, huyện Tuần Giáo. Người Thái Trắng cư trú chủ yếu ở huyện Mường Lay, Mường Chà.

Về lịch sử của người Thái ở Tây Bắc và người Thái ở huyện Điện Biên là một vấn đề khá phức tạp. Qua các nguồn tài liệu, tác giả Hoàng Lương khẳng định: “Cư dân Phùng Nguyên - Đông Sơn và cư dân Tày Thái cổ có mối quan hệ nội sinh. Có thể người Tày Thái cổ xưa là một trong những thành viên quan trọng của khối cộng đồng cư dân Phùng Nguyên - Đông Sơn và họ tạo dựng và phát triển nền văn minh Đông Sơn ở Việt Nam” [20, tr. Tác giả Hà Văn Tấn nhấn mạnh: “Trong văn hóa Đông Sơn có những đặc điểm văn hóa tồn tại ở một số dân tộc hiện nay nói tiếng Môn-Khơ me hoặc tiếng Thái cho nên cư 13 z dân văn Lang (nói chính xác là cư dân Đông Sơn) chính là cư dân nông nghiệp lúa nước.

Trong lớp cư dân đó người Thái cổ lúc đó đang sinh sống xung quanh vịnh Hà Nội. Mường Thanh, Mường Then, Mường Theng hay Mănh Thiên là tên gọi xưa nhất của Điện Biên. Thời Hùng Vương, đất Mường Thanh thuộc bộ Tân Hưng. Thời Lý nằm trong địa hạt Châu Lâm Tây.

Đến Đời Trần, Mường Thanh thuộc châu Ninh Viễn, lộ Đà Giang. Đầu thời Lê, Mường Thanh thuộc châu Phục Lễ (Lai Châu) trấn Gia Hưng. Năm 1463 trấn Hưng Hóa được lập, Mường Thanh lúc đó thuộc phủ An Tây gồm 10 châu: Lai, Luân, Quỳnh Nhai, Chiêu Tấn, Tùng Lăng, Hoàng Nham, Hợp Phì, Tuy Phụ và Khiêm. Đời Lê Cảnh Hưng (1740-1768) 6 châu bị nhà Thanh chiếm, phủ An Tây chỉ còn 4 châu là Chiêu Tấn, Quỳnh Nhai, Lai và Luân.

Khoảng thế kỷ X, trong quá trình khai khẩn ruộng nước tạo thành cánh đồng rộng lớn, con cháu của Khum Bó Rôm đã xây dựng Mường Thanh thành một mường lớn. Đến thời Lạn Chượng, Mường Thanh phát triển cực thịnh. Sau này Mường Thanh được ghi chép trong sách Hưng Hóa xử phong thổ lục của Hoàng Bình Chính với cái tên Động Mãnh Thiên (một phiên âm của chữ hán) lúc đó thủ lĩnh phong trào nông dân nổi tiếng là Hoàng Công Chất đã lấy trung tâm Mường Thanh để xây đắp thành lũy gọi là thành Phủ Chiềng Lè (trình lệ) thời đó Mường Thanh trở thành một căn cứ trung tâm nông dân nổi dậy chống triều đình Lê Trịnh mục nát và là trung tâm của toàn khu vực. Năm Thiệu Trị nguyên niên (1841) tên Điện Biên Phủ được đặt cho vùng lòng chảo Mường Thanh, Điện có nghĩa là vững chãi, Biên có nghĩa là vùng biên ải; đổi phủ An Tây thành phủ Điện Biên.

Tháng 5 năm 1841 theo đề nghị của Nguyễn Khắc Thuần xin lập phủ Điện Biên gồm châu Ninh Biên, Tuần Giáo và Lai Châu được vua Thiệu Trị phê chuẩn đóng phủ lị ở Chiềng Lề. Châu Ninh Biên nay thuộc Bản Phủ, xã Noong Hét. Từ đó Mường Thanh mang tên Điện Biên Phủ [44,tr 232]. 14 z Năm Thiệu Trị thứ 4 (1844) đặt làm 2 tổng: tổng Phong Thanh gồm có 7 xã, tổng Tiên Phong có 6 xã.

Đến năm Tự Đức nguyên niên (1848) đặt riêng thành phủ Điện Biên và có 9 xã là Bà Man, Bình Đôm, Noọng Hẹt, Bá Đạo, Mãnh Gia, Trần Cư, Đồng Lâm, Chiêu Lai, Bình Thản và 4 xã cũ thành 13 xã. Năm 1883 quân đội Pháp bắt đầu đánh chiếm Hưng Hóa, mãi đến ngày 23 tháng 1 năm 1988 quân Pháp mới chiếm được Điện Biên. Năm 1908 Pháp lập ra các tỉnh Sơn La, Lai Châu. Thời Pháp, Điện Biên mấy lần thuộc các tỉnh này.

Sau cách mạng Tháng 8 thành công, thực dân Pháp quay lại chiếm Điện Biên và sau khi chiếm xong Tây Bắc thực dân Pháp lập ra “xứ Thái tự trị” (1948) gồm 16 châu chia làm 3 tỉnh và Điện Biên thành một châu. Ngày 7/5/1954 sau chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ từ đây Điện Biên có tên trên bản đồ thế giới. Khi nhắc tới Điện Biên là nhắc tới chiến thắng này. Năm 1953 khu Tây Bắc được thành lập theo sắc lệnh số 134-SL ngày 28/01/1953 để củng cố căn cứ địa Tây Bắc mới giải phóng gồm các tỉnh Lào Cai, Yên Bái, Sơn La, Lai Châu.

Tháng 4 năm 1955 Điện Biên nằm trong khu tự trị Thái - Mèo. Tháng 10 năm 1962 đổi thành khu tự trị Tây Bắc gồm ba tỉnh Lai Châu, Nghĩa Lộ và Sơn La. Năm 1975 khu tự trị Tây Bắc giải thể, tỉnh Lai Châu được thành lập bao gồm cả Điện Biên. Năm 2004 Điện Biên là một tỉnh riêng gồm 1 thành phố, 1 thị xã và 7 huyện gồm huyện Điện Biên Đông, huyện Mường Nhé, Mường Ẳng, Mường Chà, huyện Tủa Chùa và huyện Tuần Giáo.

Trải qua lịch sử nhiều thế kỷ, dân tộc Thái vẫn giữ gìn được văn hóa của mình với hai yếu tố đó là bản lĩnh và bản sắc: “Một dân tộc có bản lĩnh vững vàng sẽ phá huy được bản sắc của mình. Một dân tộc luôn luôn phát huy được bản sắc của mình chứng tỏ dân tộc đó có bản lĩnh” [38, tr. Một cộng đồng tộc người có nền văn hóa lâu đời.