Nghiên cứu về quan hệ Ấn Độ và ASEAN giai đoạn sau Chiến tranh Lạnh (1961-2010)

Chuyên đề nghiên cứu Quan hệ Ấn Độ - ASEAN sau Chiến tranh Lạnh (1961-2010), cập nhật xu hướng mới, giá trị tham khảo cao cho chuyên gia chuyên ngành

• Tác giả: Đinh Văn Hà
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đặng Xuân Kháng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế
• Đề tài: Quan hệ Ấn Độ - ASEAN sau Chiến tranh Lạnh (1991 - 2010)
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. NHỮNG CƠ SỞ LỊCH SỬ CỦA QUAN HỆ ẤN ĐỘ - ASEAN
• 0.2. QUAN HỆ ẤN ĐỘ - ASEAN GIAI ĐOẠN 1991-2010
• 0.3. TRIỂN VỌNG CỦA QUAN HỆ ẤN ĐỘ - ASEAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG CƠ SỞ LỊCH SỬ CỦA QUAN HỆ ẤN ĐỘ - ASEAN
• 1.1. Ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ ở khu vực Đông Nam Á
• 1.2. Ảnh hưởng tôn giáo
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Những cơ sở lịch sử của quan hệ Ấn Độ ASEAN

Quan hệ giữa Ấn Độ và ASEAN đã có những dấu ấn lịch sử sâu sắc từ xa xưa. Ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ tại khu vực Đông Nam Á không chỉ thể hiện qua các công trình kiến trúc mà còn qua văn học và tôn giáo. Những tác phẩm như Jataka và Ramayana đã được truyền bá và ảnh hưởng đến văn hóa dân gian của nhiều quốc gia trong khu vực. ASEAN được thành lập vào năm 1967, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong quan hệ quốc tế, trong đó Ấn Độ đã đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy hợp tác văn hóa và kinh tế. Sự hình thành của ASEAN cũng phản ánh những nỗ lực của các quốc gia Đông Nam Á trong việc xây dựng một khối liên kết mạnh mẽ, nhằm đối phó với các thách thức từ bên ngoài.

1.1 Ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ

Văn hóa Ấn Độ đã để lại dấu ấn mạnh mẽ trong văn hóa của các quốc gia Đông Nam Á. Những câu chuyện trong Jataka không chỉ là những tác phẩm văn học mà còn mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc, phản ánh những giá trị nhân văn. Ảnh hưởng của Ấn Độ giáo và Phật giáo cũng đã tạo nên những nền tảng văn hóa vững chắc cho các quốc gia trong khu vực. Các vương quốc như Chăm Pa và Phù Nam đã từng thịnh hành Ấn Độ giáo, cho thấy sự giao thoa văn hóa mạnh mẽ giữa Ấn Độ và Đông Nam Á. Những di sản văn hóa này không chỉ là minh chứng cho sự kết nối lịch sử mà còn là nền tảng cho sự phát triển quan hệ hiện tại giữa Ấn Độ và ASEAN.

II. Quan hệ Ấn Độ ASEAN giai đoạn 1991 2010

Giai đoạn từ 1991 đến 2010 chứng kiến sự chuyển mình mạnh mẽ trong quan hệ giữa Ấn Độ và ASEAN. Sự kết thúc của Chiến tranh Lạnh đã mở ra cơ hội cho Ấn Độ thực hiện chính sách đối ngoại mới, đặc biệt là chính sách hướng Đông. Chính sách này không chỉ nhằm tăng cường quan hệ kinh tế mà còn củng cố hợp tác an ninh và chính trị với các quốc gia trong ASEAN. Các hiệp định thương mại tự do và các diễn đàn hợp tác đã được thiết lập, tạo điều kiện thuận lợi cho việc gia tăng thương mại quốc tế giữa hai bên. Sự gia tăng đầu tư từ Ấn Độ vào các nước ASEAN cũng phản ánh sự quan tâm của Ấn Độ đối với khu vực này.

2.1 Chính sách hướng Đông của Ấn Độ

Chính sách hướng Đông của Ấn Độ đã được triển khai với mục tiêu tăng cường quan hệ với các nước ASEAN. Chính sách này không chỉ tập trung vào hợp tác kinh tế mà còn mở rộng sang các lĩnh vực như an ninh khu vực và văn hóa. Việc tham gia vào các diễn đàn như ASEAN Regional Forum đã giúp Ấn Độ khẳng định vai trò của mình trong việc duy trì hòa bình và ổn định tại khu vực. Sự gia tăng thương mại và đầu tư giữa Ấn Độ và các nước ASEAN đã tạo ra những cơ hội mới cho cả hai bên, đồng thời củng cố mối quan hệ đối tác chiến lược.

III. Triển vọng của quan hệ Ấn Độ ASEAN

Triển vọng của quan hệ giữa Ấn Độ và ASEAN trong tương lai rất sáng sủa. Với sự gia tăng hợp tác kinh tế và an ninh, hai bên có thể khai thác tối đa tiềm năng của nhau. Các thỏa thuận thương mại tự do và các sáng kiến hợp tác sẽ tiếp tục được mở rộng, tạo điều kiện thuận lợi cho việc gia tăng thương mại quốc tế. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý đến những thách thức như sự cạnh tranh từ các cường quốc khác trong khu vực. Việc duy trì sự ổn định chính trị và an ninh khu vực sẽ là yếu tố quyết định cho sự phát triển bền vững của mối quan hệ này.

3.1 Những thuận lợi và khó khăn

Mối quan hệ giữa Ấn Độ và ASEAN đang đứng trước nhiều thuận lợi. Sự tương đồng về văn hóa và lịch sử tạo ra nền tảng vững chắc cho sự hợp tác. Tuy nhiên, những khó khăn như sự cạnh tranh từ các cường quốc khác và những vấn đề nội bộ trong từng quốc gia cũng cần được xem xét. Việc xây dựng một khối liên kết mạnh mẽ giữa Ấn Độ và ASEAN sẽ cần sự nỗ lực từ cả hai bên để vượt qua những thách thức này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quan hệ giữa Ấn Độ và ASEAN sau chiến tranh lạnh (1991-2010) là một chủ đề nghiên cứu quan trọng trong lĩnh vực quan hệ quốc tế, phản ánh sự chuyển biến chiến lược và hợp tác đa phương trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Trong giai đoạn này, Ấn Độ đã thực hiện chính sách “hướng Đông” nhằm tăng cường quan hệ chính trị, kinh tế, an ninh với các quốc gia Đông Nam Á, đặc biệt là các thành viên ASEAN. Theo số liệu thống kê, kim ngạch thương mại giữa Ấn Độ và ASEAN đã tăng trưởng mạnh mẽ, ví dụ như giá trị xuất khẩu của Ấn Độ sang các nước ASEAN giai đoạn 1997-2003 tăng đáng kể, trong khi nhập khẩu từ ASEAN cũng có xu hướng tăng với tốc độ nhanh hơn nhiều so với mức tăng nhập khẩu toàn cầu của Ấn Độ. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm rõ các mặt chính trị, ngoại giao, kinh tế và quân sự trong quan hệ Ấn Độ - ASEAN sau chiến tranh lạnh, phân tích các nhân tố tác động, đánh giá kết quả hợp tác và triển vọng phát triển trong tương lai. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 1991-2010, với trọng tâm là chính sách “hướng Đông” của Ấn Độ và ảnh hưởng của nó đến quan hệ với ASEAN, trong đó có mối quan hệ đặc biệt với Việt Nam. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp cái nhìn toàn diện về sự thay đổi chiến lược của Ấn Độ trong bối cảnh quốc tế mới, đồng thời góp phần làm rõ vai trò của ASEAN trong cấu trúc an ninh và kinh tế khu vực, hỗ trợ hoạch định chính sách đối ngoại và hợp tác khu vực cho các bên liên quan.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về chính trị đối ngoại, kết hợp với các lý thuyết quan hệ quốc tế hiện đại như chủ nghĩa thực dụng (realism) và chủ nghĩa tự do (liberalism). Chủ nghĩa thực dụng giúp phân tích các động cơ quốc gia, lợi ích an ninh và quyền lực trong quan hệ quốc tế, trong khi chủ nghĩa tự do tập trung vào vai trò của hợp tác đa phương, tổ chức quốc tế và các cơ chế kinh tế trong việc thúc đẩy quan hệ giữa các quốc gia. Ngoài ra, mô hình “chính sách hướng Đông” của Ấn Độ được xem như một chiến lược ngoại giao thực dụng nhằm thích ứng với bối cảnh toàn cầu hóa và sự thay đổi cán cân quyền lực khu vực. Các khái niệm chính bao gồm: chính sách đối ngoại, hợp tác khu vực, an ninh khu vực, thương mại tự do, và liên kết kinh tế khu vực. Mô hình hợp tác đa tầng giữa Ấn Độ và ASEAN cũng được sử dụng để phân tích các cơ chế hợp tác song phương và đa phương như ASEAN + 1, ARF, BIMSTEC, và các hiệp định thương mại tự do.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp với phân tích định lượng. Nguồn dữ liệu chính bao gồm các tài liệu chính thức của chính phủ Ấn Độ và ASEAN, báo cáo thương mại, các văn bản pháp luật liên quan đến chính sách đối ngoại và thương mại, cùng các bài viết nghiên cứu học thuật trong và ngoài nước. Cỡ mẫu nghiên cứu tập trung vào các số liệu thương mại, đầu tư, và các chuyến thăm cấp cao trong giai đoạn 1991-2010. Phương pháp chọn mẫu là phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) nhằm tập trung vào các sự kiện, chính sách và số liệu quan trọng nhất phản ánh mối quan hệ Ấn Độ - ASEAN. Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng phương pháp phân tích nội dung (content analysis) đối với các văn bản chính sách và báo cáo, kết hợp với phân tích thống kê mô tả các số liệu thương mại và đầu tư. Timeline nghiên cứu được chia thành hai giai đoạn chính: 1991-2002 và 2002-2010, tương ứng với các bước phát triển quan trọng của chính sách “hướng Đông” và sự mở rộng hợp tác đa lĩnh vực giữa Ấn Độ và ASEAN.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tăng trưởng thương mại song phương: Giá trị xuất khẩu của Ấn Độ sang các nước ASEAN tăng từ khoảng 0,8 tỷ USD năm 1997-1998 lên trên 1,1 tỷ USD vào năm 2002-2003, trong khi nhập khẩu từ ASEAN tăng mạnh hơn, với tốc độ trung bình hàng năm khoảng 50% trong giai đoạn đầu thập niên 1990. Điều này cho thấy sự gia tăng đáng kể trong trao đổi thương mại, tuy nhiên Ấn Độ vẫn chịu thâm hụt thương mại với ASEAN từ cuối những năm 1990.

2. Mở rộng hợp tác chính trị và an ninh: Ấn Độ trở thành thành viên đối thoại đầy đủ của ASEAN năm 1995 và tham gia các cơ chế an ninh khu vực như Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF) từ năm 1996. Các chuyến thăm cấp cao liên tục diễn ra, thể hiện sự quan tâm và cam kết chính trị của Ấn Độ đối với khu vực Đông Nam Á.

3. Phát triển hợp tác đa lĩnh vực: Ngoài kinh tế và chính trị, hợp tác trong các lĩnh vực khoa học công nghệ, công nghiệp, và văn hóa cũng được đẩy mạnh. Các hiệp định thương mại tự do song phương với Singapore và Thái Lan được ký kết, đồng thời các sáng kiến hợp tác tiểu khu vực như BIMSTEC và Hợp tác Mekong – sông Hằng được triển khai nhằm tăng cường liên kết vùng.

4. Tác động của chính sách “hướng Đông”: Chính sách này đã giúp Ấn Độ mở rộng ảnh hưởng trong khu vực, tạo điều kiện cho phát triển kinh tế vùng Đông Bắc Ấn Độ và tăng cường vị thế chiến lược trong bối cảnh cạnh tranh với Trung Quốc và Nhật Bản. Tuy nhiên, Ấn Độ vẫn gặp nhiều thách thức do sự cạnh tranh gay gắt và hạn chế về nguồn lực so với các cường quốc Đông Á.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự tăng trưởng thương mại và hợp tác chính trị giữa Ấn Độ và ASEAN bắt nguồn từ sự thay đổi chiến lược sau khi Liên Xô sụp đổ và Ấn Độ tiến hành cải cách kinh tế năm 1991. Việc chuyển hướng sang chính sách “hướng Đông” nhằm tận dụng tiềm năng kinh tế và vị trí địa chiến lược của Đông Nam Á. So với các nghiên cứu trước đây, kết quả này phù hợp với nhận định rằng ASEAN đóng vai trò trung tâm trong chiến lược khu vực của Ấn Độ. Số liệu thương mại được trình bày qua các bảng thống kê cho thấy mức tăng trưởng rõ rệt, tuy nhiên thâm hụt thương mại cũng phản ánh sự mất cân đối trong quan hệ kinh tế. Việc Ấn Độ tham gia các cơ chế đa phương như ARF và ASEAN + 8 cho thấy sự chuyển biến từ chính sách trung lập sang hợp tác đa phương có chọn lọc, phù hợp với xu thế toàn cầu hóa. Hợp tác tiểu khu vực và các hiệp định thương mại tự do song phương là minh chứng cho sự linh hoạt trong chiến lược của Ấn Độ nhằm tăng cường ảnh hưởng và khai thác hiệu quả các cơ hội kinh tế. Tuy nhiên, thách thức từ cạnh tranh với Trung Quốc và Nhật Bản, cũng như các vấn đề nội bộ như bất ổn chính trị và an ninh vẫn là rào cản lớn. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tăng trưởng kim ngạch xuất nhập khẩu và sơ đồ mạng lưới hợp tác đa phương để minh họa rõ hơn các phát hiện.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường hợp tác kinh tế đa phương: ASEAN và Ấn Độ cần thúc đẩy hoàn thiện Hiệp định Thương mại Tự do ASEAN - Ấn Độ nhằm giảm thiểu rào cản thương mại, tăng cường đầu tư và phát triển chuỗi cung ứng khu vực trong vòng 3-5 năm tới. Chủ thể thực hiện là các cơ quan thương mại và ngoại giao của hai bên.

2. Phát triển hợp tác an ninh khu vực: Đẩy mạnh hợp tác trong các cơ chế như ARF và BIMSTEC để giải quyết các thách thức an ninh phi truyền thống như khủng bố, buôn lậu và an ninh hàng hải, với mục tiêu nâng cao an ninh khu vực trong 2-4 năm. Các bộ quốc phòng và ngoại giao cần phối hợp chặt chẽ.

3. Thúc đẩy hợp tác khoa học công nghệ và giáo dục: Tăng cường trao đổi chuyên gia, đào tạo nhân lực và hợp tác nghiên cứu trong các lĩnh vực công nghệ thông tin, năng lượng và môi trường nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh chung trong 5 năm tới. Các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp công nghệ là chủ thể chính.

4. Phát triển vùng Đông Bắc Ấn Độ và kết nối hạ tầng: Đầu tư phát triển hạ tầng giao thông, logistics và thương mại biên giới giữa vùng Đông Bắc Ấn Độ và các nước ASEAN nhằm khai thác tiềm năng kinh tế vùng biên giới trong 5-7 năm. Chính phủ Ấn Độ phối hợp với các chính quyền địa phương và ASEAN thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà hoạch định chính sách và cơ quan ngoại giao: Giúp hiểu rõ chiến lược “hướng Đông” của Ấn Độ và vai trò của ASEAN trong chính sách đối ngoại, từ đó xây dựng các chính sách hợp tác hiệu quả.

2. Các nhà nghiên cứu và học giả quan hệ quốc tế: Cung cấp dữ liệu và phân tích sâu sắc về mối quan hệ Ấn Độ - ASEAN, làm cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo về khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

3. Doanh nghiệp và nhà đầu tư: Hiểu rõ xu hướng hợp tác kinh tế, các hiệp định thương mại tự do và cơ hội đầu tư trong khu vực, từ đó đưa ra quyết định kinh doanh phù hợp.

4. Sinh viên chuyên ngành quan hệ quốc tế và kinh tế quốc tế: Tài liệu tham khảo bổ ích để nắm bắt bối cảnh lịch sử, chính sách và thực tiễn hợp tác khu vực, phục vụ học tập và nghiên cứu.

Câu hỏi thường gặp

1. Chính sách “hướng Đông” của Ấn Độ là gì?
   Là chiến lược đối ngoại được Ấn Độ triển khai từ đầu những năm 1990 nhằm tăng cường quan hệ chính trị, kinh tế và an ninh với các nước Đông Nam Á và Đông Á, đặc biệt thông qua ASEAN, nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế và nâng cao vị thế khu vực.

2. Tại sao ASEAN quan trọng đối với Ấn Độ?
   ASEAN là khối liên kết kinh tế và chính trị quan trọng ở Đông Nam Á, có vị trí địa chiến lược và thị trường lớn, giúp Ấn Độ mở rộng hợp tác kinh tế, đảm bảo an ninh hàng hải và đối trọng ảnh hưởng của các cường quốc khác trong khu vực.

3. Quan hệ thương mại giữa Ấn Độ và ASEAN phát triển như thế nào?
   Kim ngạch thương mại hai chiều tăng trưởng nhanh, với tốc độ nhập khẩu từ ASEAN vào Ấn Độ trung bình khoảng 50% mỗi năm trong giai đoạn đầu thập niên 1990, tuy nhiên Ấn Độ vẫn chịu thâm hụt thương mại với ASEAN.

4. Những thách thức chính trong quan hệ Ấn Độ - ASEAN là gì?
   Bao gồm sự cạnh tranh với Trung Quốc và Nhật Bản, hạn chế về nguồn lực và cơ sở hạ tầng của Ấn Độ, bất ổn chính trị nội bộ và các vấn đề an ninh khu vực, cũng như sự đa dạng và phức tạp trong các thành viên ASEAN.

5. Các cơ chế hợp tác nào giữa Ấn Độ và ASEAN?
   Ấn Độ tham gia các cơ chế như ASEAN + 1, Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), BIMSTEC, Hợp tác Mekong – sông Hằng, cùng các hiệp định thương mại tự do song phương với Singapore và Thái Lan, tạo nền tảng cho hợp tác đa lĩnh vực.

Kết luận

• Luận văn làm rõ sự chuyển biến chiến lược của Ấn Độ sau chiến tranh lạnh với chính sách “hướng Đông” nhằm tăng cường quan hệ với ASEAN trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế và an ninh.
• Số liệu thương mại và các hoạt động ngoại giao cho thấy sự phát triển tích cực trong quan hệ Ấn Độ - ASEAN giai đoạn 1991-2010, mặc dù còn tồn tại thách thức và mất cân đối.
• Hợp tác đa phương và song phương được mở rộng, tạo nền tảng cho liên kết khu vực và phát triển kinh tế bền vững.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm tăng cường hợp tác kinh tế, an ninh, khoa học công nghệ và phát triển vùng biên giới nhằm khai thác tối đa tiềm năng quan hệ.
• Khuyến khích các nhà hoạch định chính sách, học giả, doanh nghiệp và sinh viên nghiên cứu sâu hơn để thúc đẩy quan hệ Ấn Độ - ASEAN trong bối cảnh toàn cầu hóa và cạnh tranh khu vực ngày càng gay gắt.

Hành động tiếp theo là tăng cường đối thoại chính sách, thúc đẩy các hiệp định thương mại tự do và mở rộng hợp tác đa phương nhằm củng cố vị thế của Ấn Độ và ASEAN trong cấu trúc khu vực và toàn cầu. Độc giả quan tâm có thể tìm hiểu thêm các báo cáo chính thức và nghiên cứu chuyên sâu để cập nhật diễn biến mới nhất trong quan hệ này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu thời kỳ Ăng Co huy hoàng chính là Jayavarman II. Sự kiện này đƣợc mô tả trong một tấm bia có niên đại đầu thế kỷ IX. Bấy giờ thủ đô đặt ở Indrapura thuộc tỉnh Kông Pông Chàm ở hạ lƣu sông Mekong. Sau khi lên ngôi, nhà vua đã dùng một giáo sĩ Bà La Môn làm vị tu sĩ đầu tiên của triều đình và dùng tôn giáo của thần làm tôn giáo chính thống của vƣơng quốc.

Và Ấn Độ giáo đã tồn tại ở Khơ Me trong nhiều thế kỷ. Nhƣng ông vua này không phải là ngƣời đầu tiên lập thủ đô ở Angco. Đến thế kỷ XI, Campuchia xuất hiện một vị vua mới đã định đô ở Ăng Co và xây dựng Ăng Co thành một thành phố huy hoàng với các kiến trúc của Ấn Độ giáo, đó là vua Suriavarman I (1002 - 1050). Nhƣng Ăng Co không chỉ là thành phố của Ấn Độ giáo mà sau này Phật giáo thịnh hành, nhiều công trình Phật giáo đã đƣợc xây dựng khiến cho thành phố trở thành nơi kết hợp tài tình của hai tôn giáo là Ấn Độ giáo và Phật giáo.

Việc thờ Ấn Độ giáo cũng thấy có ở miền Trung và Nam Thái Lan. Ngày nay những đền thờ Ấn Độ giáo không còn nhƣng những vật thiêng của Ấn Độ giáo còn thấy ở trong một số ngôi chùa, kể cả một số ngôi chùa lớn của thủ đô Băng Cốc. Tại Myanma, tại Srikshetra, thủ đô của vƣơng quốc Pyu, một vƣơng quốc bị diệt vong vào thế kỷ XI, tại vƣơng quốc Môn ở Nam Miến và ngay tại Pa Gan, nơi đƣợc coi là đạo Phật thịnh hành khá sớm, thì đều tìm thấy những vật thiêng chứng 11 z tỏ sự thờ cúng Ấn Độ giáo. Nhƣng có lẽ ở vƣơng quốc này, Ấn Độ giáo chƣa bao giờ giành đƣợc vị trí quốc giáo.

Ấn Độ giáo cũng sớm có mặt ở Đông Nam Á hải đảo. Nếu theo sử ký của Trung Quốc, Phật giáo đã thống trị miền Trung đảo Java vào thế kỷ thứ VII thì bia ký đã cho biết cùng thời gian đó, Ấn Độ giáo đã thống trị Bali và Sumatra. Dòng họ Sanjaya ở đây đã xây dựng những Chanđi với biểu tƣợng của thần Silva và những vị vua của dòng họ này cũng đƣợc đồng nhất với thần Silva. Những Chanđi này khi nhà vua chết đƣợc dùng làm hầm mộ của vua.

Đến thế kỷ IX, ở miền trung Java, khi sự thống trị của dòng họ theo Phật giáo suy yếu thì Ấn Độ giáo đã phát triển mạnh mẽ. Nhƣng cũng chỉ đến đây, Ấn Độ giáo dần suy tàn vì sau đó thủ đô vƣơng quốc đã đƣợc chuyển về miền Đông Java. Nhƣng Ấn Độ giáo cũng chỉ tồn tại cho đến thế kỷ XIV ở vùng đảo. Bởi vì từ thế kỷ XIV, Thiên chúa giáo và Hồi giáo đã đến vùng đảo theo chân những lái thƣơng lái phƣơng Tây vào Trung cận Đông và hai tôn giáo này đã ngự trị vùng đảo cho đến tận ngày nay.

Ngoài ra đạo Phật cũng có những ảnh hƣởng nhất định đối với Đông Nam Á những năm đầu công nguyên. Đối với hầu hết các quốc gia Đông Nam Á lục địa những năm đầu công nguyên, Phật giáo đã luôn song hành cùng Ấn Độ giáo. Ngày nay ngƣời ta đã tìm thấy nhiều phù điêu tạc đức Phật và nhiều pho tƣợng Phật ở các vƣơng quốc đó. Nhƣng có thể nói đó là thời kỳ vai trò của đạo Phật khá mờ nhạt.

Chỉ ở vùng đảo Java, Phật giáo Đại thừa đã đƣợc dòng họ thống trị miền trung Java là Sailendra tôn thờ. Họ đã cho xây dựng ở miền trung Java một công trình Phật giáo đồ sộ của Borobuadua. Mặc dù là công trình Phật giáo, nhƣng Borobuadua là thể hiện sự kết hợp tài tình giữa nghệ thuật Phật giáo và tín ngƣỡng bản địa của ngƣời Indonesia. Phật giáo đã tồn tại ở vƣơng quốc này tới 4 thế kỷ (thế kỷ VIII đến XII).

Sau đó đạo Phật đã lan truyền tới Bắc bán đảo Malaysia, Campuchia, Nam và Bắc Thái Lan và đảo Xumatơra. Tới thế kỷ XII, với sự thắng thế của các thế lực ở miền đông Java trên toàn vƣơng quốc, Ấn Độ giáo lại thắng thế luôn ở miền Trung Java. Thế kỷ XIII – XIV là thế kỷ đánh dấu sự suy tàn của Ấn Độ giáo hầu nhƣ trên toàn cõi Đông Nam Á lục địa và mở ra một thời kỳ mới – thời kỳ Phật giáo tiểu 12 z thừa lên ngôi. Từ đây, ở hầu hết các nƣớc Đông Nam Á lục địa nhƣ Thái Lan, Myanma, Campuchia và Lào, đạo phật đã giữ đƣợc vị trí quốc giáo.

Với vai trò quốc giáo, Phật giáo đã có những ảnh hƣởng mạnh mẽ tới mọi lĩnh vực trong đời sống văn hóa và chính trị của các quốc gia trên. Cùng với sự du nhập của Ấn Độ giáo và Phật giáo vào khu vực Đông Nam Á thì ngôn ngữ và văn tự cũng đi theo những tôn giáo này. Một nền văn học phong phú mang ảnh hƣởng rõ nét của Ấn Độ giáo và Phật giáo cũng xuất hiện. Ngoài ra sự du nhập của nền nghệ thuật Ấn Độ giáo và Phật giáo cũng phát triển mạnh mẽ và nhiều công trình kiến trúc còn tồn tại cho đến ngày nay.

Nhƣ vậy ta có thể thấy tôn giáo Ấn Độ đã du nhập vào Đông Nam Á ngay từ đầu công nguyên mà đại biểu là hai tôn giáo lớn Ấn Độ Giáo và Phật Giáo. Dù có qui chế nghiêm ngặt nhƣ Ấn Độ giáo hay khoan hòa nhƣ đạo phật thì cả hai tôn giáo đều xâm nhập một cách hòa bình vào Đông Nam Á, đã đƣợc cƣ dân Đông Nam Á đón nhận và chính cƣ dân Đông Nam Á đã góp phần đƣa hai tôn giáo này phát triển đến đỉnh cao. Trong quá trình phát triển của lịch sử các quốc gia Đông Nam Á, văn hóa Ấn Độ đã có những đóng góp nhất định đối với sự ra đời của một số vƣơng quốc. Nó cũng giữ vai trò quan trọng đối với sự hƣng thịnh của một số quốc gia.

Những dấu ấn và đặc trƣng quan trọng của hai tôn giáo này đã để lại rõ nét trong nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc, hội họa của cƣ dân Đông Nam Á. Nó cũng ảnh hƣởng mạnh mẽ tới sự ra đời của ngôn ngữ - văn tự của nền văn học Đông Nam Á. Khi đã ăn sâu bám rễ vào mảnh đất Đông Nam Á, Ấn Độ giáo và Phật giáo đã đƣợc bản địa hóa khiến cho ở nhiều nơi nó đã trở thành gần nhƣ một phong tục tập quán của nhân dân. Và cũng chính tại ngay ở những nơi mà nó đã du nhập đến, hai tôn giáo này đã phát triển đôi khi còn mạnh hơn cả ở Ấn Độ, nơi quê hƣơng đã khai sinh ra các tôn giáo này.

Đó là đặc biệt nhất mà văn minh Ấn Độ đã đem đến cho cƣ dân trong khu vực Đông Nam Á. Ảnh hưởng về nghệ thuật kiến trúc: “nghệ thuật Ấn Độ đã có một ảnh hưởng vô cùng sâu sắc đối với nền nghệ thuật của các quốc gia Đông Nam Á thời kỳ trung đại. Ảnh hưởng này sâu sắc tới mức mà có lúc người ta đã xem nghệ thuật của các quốc gia này như là một nền nghệ thuật phái sinh của nghệ thuật Ấn Độ” [7 tr 188]. 13 z Kiến trúc Phật giáo ở Ấn Độ phát triển rực rỡ vào thời Asoka, dƣới vƣơng triều Maurya.

Thời kỳ này nghệ thuật kiến trúc phật giáo thƣờng gồm 3 phần: tháp phật, tịnh xá và những tăng viện. Các công trình nghệ thuật Đông Nam Á sau này chủ yếu dựa vào nghệ thuật của các tháp Phật nhƣ đền tháp Borobudur của Indonesia, Thạt Luổng của Lào, đền Angkor Vat của Campuchia, An Nam tứ đại khí, tƣợng phật Quỳnh Lâm, tháp Báo Thiên, chuông Quy Điền, vạc Phổ Minh của Việt Nam… Nhƣ vậy, ảnh hƣởng to lớn của văn hoá Ấn Độ đối với các quốc gia khu vực Đông Nam Á là không phải bàn cãi. Điều này chứng tỏ sự giàu có của cái nôi văn hoá phƣơng Đông cũng nhƣ sự gần gũi giữa Ấn Độ và Đông Nam Á trong lịch sử phát triển. Từ quá khứ xa xôi Thời gian chính xác mà ngƣời Ấn Độ đặt chân đến Đông Nam Á cho đến nay vẫn còn là một dấu hỏi lớn.

Tuy nhiên, dựa vào những cứ liệu khoa học, các sử gia đã đƣa ra những giả thiết về những chuyến đi đầu tiên của ngƣời Ấn Độ tới khu vực này. Sử gia Nicholas Tarling đã viết “các sử gia không biết chính xác là vào lúc nào những con thuyền Ấn Độ đầu tiên tới Đông Nam Á, nhƣng nhiều ngƣời đã tin là vào khoảng thế kỷ thứ hai trƣớc công nguyên”. Ngƣời ta cho rằng vào thời kỳ Maurya, nguồn cung cấp vàng chính của Ấn Độ đến từ Siberi và từ vùng bắc Trung Á. Nhƣng sau khi vƣơng triều Maurya sụp đổ, các cƣ dân thảo nguyên đã cắt đứt nguồn cung này và buộc ngƣời Ấn Độ phải tìm vàng ở các nơi khác.

Sau đó các thƣơng gia Ấn Độ bắt đầu tới Đông Nam Á theo đƣờng thủy để tìm các đảo vàng. Ở Miến Điện, ngoài đoàn truyền giáo của các nhà sƣ Phật giáo Sona và Uttara do vua Asoka thế kỷ 3 trƣớc công nguyên gửi tới vùng đất vàng, không còn dấu tích nào khác về quá trình xâm nhập của ngƣời Ấn Độ cho tới năm 500 sau 14 z công nguyên, niên đại mà những tác phẩm dở dang của kinh sách bằng tiếng Pali đƣợc tìm thấy ở Moza và Maungun trên di chỉ cổ Prome. Ở lƣu vực sông Chao Phraya (Thái Lan), di chỉ Phra Pathom và xa hơn nữa về phía tây, di chỉ Phong Tuk trên sông Kanburi đã có nền móng của các dinh thự và các tác phẩm điêu khắc Phật giáo thuộc các phong cách Gupta và hậu Gupta. Một tƣợng Phật bằng đồng nhỏ lần đầu tiên đƣợc cho là thuộc trƣờng phái Amaravati và do vậy ngƣời ta xác định niên đại là thế kỷ 3 và 4 sau công nguyên nhƣng về sau ngƣời ta mới thực sự công nhận niên đại này.

Ở phía nam Việt Nam, ngƣời Trung Quốc coi sự thiết lập vƣơng quốc Phù Nam là do Brahma Kaundinya ở thế kỷ I sau công nguyên. Trung Quốc có quan hệ với Phù Nam ở thế kỷ 3 sau công nguyên, và bản cổ nhất trong số những bản khắc bằng chữ Sanskrit mà chúng ta có đƣợc có niên đại vào thời gian này. Tƣợng Poseidon bằng đồng đƣợc tìm thấy ở Trà Vinh, vốn đƣợc lấy cảm hứng từ một bức tƣợng nổi tiếng của Lysippus ở Óc Eo thuộc Tây Nam Bộ. Trong số các hiện vật cổ nhất là một huy hiệu (medallion) bằng vàng giống nhƣ của Antonius Piusm có niên đại là năm 152 SCN ko tạo nên những chứng cứ về sự Ấn Độ hóa.