chương 1, tác giả khẳng định ―Trung Quốc là nước văn minh phương Đông lớn nhất, Mỹ là nước văn minh phương Tây lớn nhất‖; ―Trung Quốc đại diện cho mặt trời văn minh phương Đông, Mỹ đại diện cho mặt trời văn min phương Tây‖. Và kết luận, quan hệ Trung - Mỹ cố nhiên là mối quan hệ nước lớn hiện thực, và là một mối quan hệ lịch sử vĩ đại giữa văn minh phương Đông và văn minh phương Tây. Tác giả kêu gọi Trung Quốc trở thành một ―nước lớn văn minh‖ và phát triển một mối ―quan hệ văn minh‖ Trung - Mỹ, tiến tới cùng sáng tạo ra một ―thế giới văn minh‖. Lập luận này thể hiện đậm nét quan điểm phổ biến trong giới nghiên cứu, hoạch định và thực thi chính sách đối ngoại của Trung Quốc hiện nay.
(2) Tại Mỹ: Nghiên cứu của Mỹ thời gian qua về quan hệ Trung - Mỹ có đặc điểm: 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Ảnh hưởng tới việc nghiên cứu và hoạch định chính sách đối ngoại của Trung Quốc, trong đó có sáng kiến quan hệ nước lớn kiểu mới Trung - Mỹ, đặc biệt là Henry Kissinger - cựu Ngoại trưởng Mỹ, Zbigniew Brzezinski - cựu Cố vấn An ninh quốc gia Mỹ và Hillary Clinton - cựu Ngoại trưởng Mỹ. - Nhấn mạnh mâu thuẫn và lợi ích quốc gia của Trung Quốc và Mỹ; hoặc nỗ lực tìm ra điểm đồng, hoặc có xu hướng khai thác điểm bất đồng Trung - Mỹ. - Hướng tới xây dựng trật tự thế giới mới, trong đó Mỹ và Trung Quốc giữ vai trò trung tâm. - Dự báo tương lai của Trung Quốc, Mỹ và quan hệ Trung - Mỹ theo nhiều chiều hướng khác nhau.
Henry Kissinger - cựu Cố vấn An ninh quốc gia, cựu Ngoại trưởng Mỹ, là người trực tiếp tham gia hoạch định và thực thi chính sách của Mỹ đối với Trung Quốc trong suốt nửa thế kỷ qua, từng hơn 80 lần đến Trung Quốc. Về học thuật, ông được giới nghiên cứu quốc tế của Trung Quốc tôn làm bậc thầy về chiến lược (chiến lược đại sư). Về thực tiễn chính sách, ảnh hưởng của Henry Kissinger không chỉ dừng ở Mỹ, mà còn bao trùm tới cả Trung Quốc, nhất là trong việc hình thành “quan hệ nước lớn kiểu mới Trung - Mỹ”. Các công trình nghiên cứu, bài viết, phát biểu… của Kissinger luôn là nguồn tham khảo có giá trị cao về lý luận và thực tiễn trong nghiên cứu về quan hệ Mỹ - Trung… Luận văn xin điểm tương đối kỹ một số công trình nghiên cứu quan trọng nhất của Kissinger liên quan tới quan hệ Trung - Mỹ, coi đó như là một trong những quan điểm điển hình, có ảnh hưởng sâu rộng nhất tới quan hệ Trung - Mỹ trong nửa thế kỷ qua cũng như trong thế kỷ 21.
Tiêu biểu, khái quát và sâu sắc nhất trong các thành quả nghiên cứu của Kissinger về Trung Quốc và quan hệ Trung - Mỹ đã được công bố là cuốn “Bàn về Trung Quốc” (On China, NXB Công an nhân dân, 2015). Theo giới nghiên cứu Trung Quốc, “Bàn về Trung Quốc” của Kissinger được công 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhận là trước tác quan trọng nhất về quan hệ Trung - Mỹ. Về xu hướng quan hệ Mỹ - Trung trong thế kỷ 21, Kissinger đề xuất ý tưởng Trung - Mỹ cùng hướng tới Cộng đồng Thái Bình Dương; cảnh báo nếu Chiến tranh lạnh diễn ra giữa các quốc gia thì nó ―sẽ trói buộc tiến bộ của cả một thế hệ ở hai bờ TBD‖ và ―lan truyền các cuộc xung đột về chính trị nội bộ tại mỗi vùng vào thời điểm các vấn đề toàn cầu như giải trừ vũ khí hạt nhân, môi trường, an ninh năng lượng và biến đổi khí hậu đòi hỏi phải có hợp tác toàn cầu‖. Kissinger cho rằng, quan hệ Trung - Mỹ ―không nhất thiết phải và không nên trở thành một trò chơi triệt hạ lẫn nhau‖.
Sẽ là thiếu sót nếu không nghiên cứu cuốn “World Order” (Trật tự thế giới) của Henry Kissinger (Penguin Press - Mỹ, 9/2014). Về quan hệ Trung - Mỹ, “World Order” đề cập nguy cơ chiến tranh Trung - Mỹ như một quy luật thường lặp lại giữa các cường quốc cũ và mới khi trật tự của quan hệ quốc tế đang vận động. Ông trích lại nghiên cứu của Đại học Harvard chỉ ra rằng trong lịch sử, 10/15 lần có sự cạnh tranh giữa một cường quốc mới và một cường quốc cũ có kết cục là chiến tranh. Ông thừa nhận dù hai ông Obama và Tập Cận Bình đều tuyên bố muốn xóa bỏ căng thẳng giữa hai siêu cường cũ - mới nhưng thực tế không thể hiện được điều này.
Về căng thẳng ở Biển Đông trong bối cảnh tương tác Trung - Mỹ, Kissinger cho rằng ―sớm hay muộn một trong những căng thẳng này sẽ dẫn tới đối đầu. Tôi không muốn Trung Quốc và Mỹ giống như Đức và Anh hồi năm 1914, nhưng tôi không nghĩ chúng ta có thể cưỡng lại điều này chỉ bằng cách đưa quân tới dọc biên giới Trung Quốc. Câu hỏi thật sự là: liệu chúng ta có thể tạo được khoảng trống giữa chúng ta và Trung Quốc. với sự hiện diện của quân đội từ xa mà chúng ta có thể cạnh tranh bằng một số luật chơi được xác định rõ‖.
Không nên bỏ qua những nghiên cứu, nhận định của Zbigniew Brzezinski - cựu Cố vấn An ninh quốc gia Mỹ, chiến lược gia có ảnh hưởng hàng đầu của Mỹ trong 50 năm qua. Trong cuốn sách nổi tiếng “Bàn cờ lớn” 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Vai trò siêu cường và tính ưu việt của Mỹ trong thế kỷ 21, ưu tiên và trọng tâm chiến lược toàn cầu của Mỹ, quan hệ của Mỹ với các quốc gia, khu vực, trong đó có Trung Quốc mà Brzezinski đặt ra hơn 20 năm trước đến nay vẫn còn giá trị. Với Trung Quốc, Brzezinski đặt câu hỏi: Tại sao xem Trung Quốc như một mối đe dọa có thể tự trở thành hiện thực (self-fulfilling prophecy12)? Brzezinski cũng là người cổ vũ cho khái niệm về nhóm G2 gồm Mỹ và Trung Quốc.
Có thông tin, ông đã mang ý tưởng này sang đề xuất với Trung Quốc trong tư cách phái viên không chính thức của ông Obama chỉ vài ngày trước khi Obama nhậm chức Tổng thống Mỹ. Trong cuốn “Tầm nhìn chiến lược: Mỹ và cuộc khủng hoảng quyền lực toàn cầu” (Strategic Vision: America and the Crisis of Global Power, Basic Books, 9/2013), Brzezinski cho rằng tranh giành quyền lực tối cao ở châu Á sẽ không diễn ra giữa Mỹ và Trung Quốc, mà là giữa Trung Quốc và Ấn Độ. Do cường quốc biển có những hạn chế trong tranh đua trên đất liền, Brzezinski khuyên Mỹ thực hiện chiến lược ―cân bằng ngoài khơi‖, không liên minh chiến lược với Ấn Độ để tránh bị lôi kéo vào một cam kết quan trọng trên đất liền, giúp Mỹ trở thành tác nhân cân bằng ngoài khơi, có thể tuỳ cơ ủng hộ nước này chống nước kia, hoặc ―toạ sơn quan hổ đấu‖.Clinton - cựu Ngoại trưởng Mỹ, ứng cử viên Tổng thống Mỹ nhiệm kỳ tới, người phụ nữ có ảnh hưởng hàng đầu trên chính trường Mỹ hiện nay cũng có nhiều phát biểu, bài viết, sách… đề cập quan hệ Mỹ - Trung. Đây là những tài liệu tham khảo quý cho việc nghiên cứu đề tài này cũng như cho giới nghiên cứu quan hệ quốc tế.
Tiêu biểu là cuốn hồi ký “Hard Choices” (Lựa chọn khó khăn, NXB Simon & Schuster, 6/2014), thể hiện 11 Xem: http://www.com/gp/reader/0465027261 12 Xem: http://www.org/stable/4609267?seq=1#page_scan_tab_contents 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quan điểm cứng rắn đối với Trung Quốc. “Hard Choices” đang bị cấm phát hành ở Trung Quốc. “Hồi ký Hillary Clinton và chính trường nước Mỹ” (Living History, NXB Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh, 9/2014) không bàn chuyên về quan hệ Trung - Mỹ, song những gì nó đề cập về quan hệ Trung - Mỹ rất có ích cho các công trình nghiên cứu về quan hệ Trung - Mỹ cũng như các vấn đề quốc tế, là căn cứ góp phần củng cố các lập luận và dự báo. Hillary Clinton viết13: ―Đường lối tương lai của Trung Quốc sẽ có tác động trực tiếp đến lợi ích của nước Mỹ.
Bill ủng hộ việc hợp tác với Trung Quốc nhưng theo những gì tôi học được vào năm 1995, nói thì dễ hơn làm rất nhiều‖, ―Trung Quốc đang thay đổi, đó là điều chắc chắn; những tiến đến sự tự do rộng lớn hơn thì không‖, ―Tôi đã chứng kiến sự hé nở của chế độ dân chủ đang bắt đầu bám rễ ở Trung Quốc…‖. Bà cũng cho thấy vấn đề Đài Loan, Tây Tạng, dân chủ, nhân quyền… luôn là mối quan tâm của chính quyền Mỹ trong quan hệ với Trung Quốc.Shirk, chuyên gia uy tín của Mỹ về các vấn đề Trung Quốc, cựu Phó trợ lý Ngoại trưởng Mỹ thời Bill Clinton, thành viên ban lãnh đạo Ủy ban Quốc gia về quan hệ Mỹ - Trung của Mỹ trong cuốn “Gã khổng lồ mất ngủ” (China: The Fragile Superpower, NXB Văn học, 2015) cho rằng 14: ―Ngăn chặn chiến tranh với một nước Trung Quốc đang lên là một trong các thách thức đối ngoại khó khăn nhất của Hoa Kỳ‖, ―Việc xem xét Trung Quốc một cách khách quan thông qua nhận thức được những yếu kém nội tại của siêu cường đang nổi lên này sẽ giúp chúng ta tránh khỏi các sai lầm dẫn tới đối đấu‖, ―Hy vọng lớn nhất của chúng ta là khi lãnh đạo Trung Quốc giải quyết được các vấn đề nội bộ, họ sẽ có thể ứng xử theo cách ngày càng có trách nhiệm đối với thế giới‖, ―viễn cảnh về một quan hệ đối tác theo đó Hoa Kỳ và 13 Hillary Rodham Clinton (2014), Hồi ký Hillary Clinton và chính trường nước Mỹ (Living History), NXB Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh, thành phố Hồ Chí Minh, tr.Shirk, tlđd, tr. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trung Quốc chia sẻ trách nhiệm lãnh đạo khu vực và thế giới có thể trở thành hiện thực nếu Hoa Kỳ đủ thông minh để đánh giá đúng những điểm yếu của Trung Quốc và đủ trưởng thành để không đơn phương hành động‖. Không thể khái quát đầy đủ thành quả nghiên cứu về quan hệ Trung - Mỹ và quan hệ nước lớn kiểu mới Trung - Mỹ của Mỹ.
Chỉ xin điểm thêm một số học giả hàng đầu khác của Mỹ như Josehp Nye - ―cha đẻ‖ thuyết sức mạnh mềm, Noam Chomsky - Viện Công nghệ Massachusetts, David M.Lampton - Đại học Johns Hopkins, Brantly Womack - Đại học Virginia, Kenneth Lieberthal - Viện Brookings, Bonnie Glaser - Trung tâm Nghiên cứu chiến lược và quốc tế (CSIS), Gordon G.Chang - học giả Mỹ gốc Hoa, Robert Ross - Trường Boston v.