Khóa luận: Mối liên hệ quan tâm có điều kiện mẹ & lo âu, trầm cảm con cái

Khóa luận tìm hiểu mối liên hệ giữa sự quan tâm có điều kiện của mẹ với mức độ lo âu và trầm cảm của con cái. Phân tích tác động tâm lý ở sinh viên.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Quang
• Người hướng dẫn: TS. Đặng Hoàng Ngân
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Tâm lý học
• Đề tài: Mối liên hệ giữa sự quan tâm có điều kiện của mẹ với mức độ lo âu và trầm cảm của con cái
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về quan tâm có điều kiện của mẹ với lo âu trầm cảm

Sự quan tâm có điều kiện của mẹ là khái niệm chỉ việc mẹ thể hiện tình yêu thương và sự chăm sóc dựa trên việc con cái có đáp ứng được kỳ vọng hay không. Khi con đạt yêu cầu, mẹ dành nhiều yêu thương hơn. Khi con không đạt, mẹ có thể lạnh nhạt hoặc rút lại tình cảm. Đây là cách nuôi dạy con phổ biến trong nhiều gia đình Việt Nam. Nghiên cứu của Nguyễn Ngọc Quang (2019) tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn chỉ ra mối liên hệ đáng lo ngại giữa hình thức nuôi dạy này với sức khỏe tâm thần của con cái. Theo đó, sự quan tâm có điều kiện từ mẹ có thể thúc đẩy mức độ lo âu và trầm cảm ở con. Cơ chế hoạt động thông qua quá trình nội hóa: con cái học cách sống theo kỳ vọng bên ngoài thay vì phát triển động lực nội tại lành mạnh. Điều này tạo ra áp lực tâm lý kéo dài, ảnh hưởng sâu sắc đến cảm xúc, nhận thức và hành vi của trẻ.

1.1. Định nghĩa quan tâm có điều kiện trong nuôi dạy con

Quan tâm có điều kiện là cách thức cha mẹ điều chỉnh mức độ yêu thương dựa trên hành vi của con. Theo lý thuyết của Assor và cộng sự (2004), hình thức này gồm hai dạng chính. Quan tâm tích cực có điều kiện là khi mẹ tăng cường yêu thương khi con làm đúng. Quan tâm tiêu cực có điều kiện là khi mẹ lạnh nhạt, xa cách khi con không đạt kỳ vọng. Cả hai dạng đều tạo ra môi trường nuôi dạy không ổn định về mặt cảm xúc. Con cái phải liên tục cố gắng đáp ứng để duy trì tình thương từ mẹ.

1.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu mối liên hệ với lo âu trầm cảm

Lo âu và trầm cảm ở trẻ em, thanh thiếu niên đang gia tăng tại Việt Nam. Nhiều yếu tố góp phần vào xu hướng này, trong đó cách nuôi dạy con của cha mẹ đóng vai trò then chốt. Nghiên cứu về mối liên hệ giữa quan tâm có điều kiện và các vấn đề tâm lý giúp hiểu rõ nguyên nhân gốc rễ. Từ đó, các chuyên gia tâm lý và phụ huynh có thể xây dựng phương pháp can thiệp hiệu quả hơn. Việc phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ cũng giúp phòng ngừa các rối loạn tâm thần ở giai đoạn đầu.

II. Phân tích mối liên hệ giữa quan tâm có điều kiện và lo âu trầm cảm

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự quan tâm tích cực có điều kiện và quan tâm tiêu cực có điều kiện đều có mối tương quan với mức độ lo âu và trầm cảm của con cái. Cụ thể, khi mẹ tăng cường yêu thương vì con đạt kỳ vọng, con có thể phát triển nỗi sợ thất bại. Khi mẹ rút lại tình cảm vì con không đạt yêu cầu, con cảm thấy bị từ chối và bất an. Hai dạng quan tâm có điều kiện này tạo ra môi trường nuôi dạy bất ổn. Con cái phải liên tục lo lắng về việc liệu mình có xứng đáng được yêu thương hay không. Điều này dẫn đến sự hình thành niềm tin tiêu cực về bản thân. Theo Assor và cộng sự (2004), hành vi tuân thủ từ bên ngoài không đảm bảo sức khỏe tâm thần bên trong. Con cái có thể cư xử đúng kỳ vọng nhưng bên trong đầy lo lắng và trầm uất. Mức độ quan tâm có điều kiện càng cao, nguy cơ rối loạn tâm lý càng lớn.

2.1. Tác động của quan tâm tích cực có điều kiện lên lo âu trầm cảm

Quan tâm tích cực có điều kiện看似 tích cực nhưng thực chất tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Khi mẹ chỉ yêu thương khi con đạt thành tích, con học được rằng giá trị bản thân phụ thuộc vào kết quả. Điều này tạo ra áp lực thành công liên tục. Mỗi lần đối mặt thử thách, con lo sợ thất bại sẽ dẫn đến mất tình thương từ mẹ. Nghiên cứu chỉ ra rằng cơ chế này thúc đẩy hành vi rập khuôn, thiếu sáng tạo. Con cái trở nên ngại thử nghiệm, sợ sai và luôn trong trạng thái căng thẳng.

2.2. Tác động của quan tâm tiêu cực có điều kiện lên lo âu trầm cảm

Quan tâm tiêu cực có điều kiện gây hại trực tiếp hơn cho sức khỏe tâm thần. Khi mẹ lạnh nhạt, xa cách hoặc trừng phạt bằng cách rút lại tình cảm, con cảm thấy bị từ chối. Cảm giác bị từ chối này kích hoạt phản ứng stress mạnh mẽ trong não bộ. Con cái hình thành nỗi sợ bị bỏ rơi và liên tục lo lắng về sự an toàn trong mối quan hệ với mẹ. Về lâu dài, điều này dẫn đến triệu chứng trầm cảm như buồn bã, mất hứng thú và cảm giác vô giá trị.

III. Giải pháp giảm thiểu tác động tiêu cực của quan tâm có điều kiện

Để giảm thiểu ảnh hưởng xấu của quan tâm có điều kiện, nhiều giải pháp có thể áp dụng từ gia đình đến cộng đồng. Trước hết, phụ huynh cần nhận thức về cách thức nuôi dạy con của mình. Việc thay đổi từ quan tâm có điều kiện sang quan tâm vô điều kiện đòi hỏi nỗ lực và thời gian. Phụ huynh nên học cách thể hiện tình yêu thương ổn định, không phụ thuộc vào hành vi hay thành tích của con. Các chương trình tập huấn kỹ năng làm cha mẹ đóng vai trò quan trọng trong quá trình này. Giáo viên và nhà trường cũng có thể hỗ trợ bằng cách tạo môi trường học tập không áp lực thành tích. Các chuyên gia tâm lý nên cung cấp dịch vụ tư vấn cho cả phụ huynh và trẻ em. Việc can thiệp sớm giúp ngăn ngừa các rối loạn lo âu, trầm cảm phát triển nặng hơn. Xây dựng hệ thống hỗ trợ cộng đồng cũng là yếu tố then chốt để giải quyết vấn đề này ở quy mô rộng.

3.1. Xây dựng phong cách nuôi dạy con vô điều kiện

Nuôi dạy con vô điều kiện nghĩa là thể hiện tình yêu thương ổn định bất kể hành vi hay kết quả của con. Phụ huynh cần tách biệt giữa việc không đồng ý hành vi và việc chấp nhận con người. Con cần hiểu rằng cha mẹ luôn yêu thương ngay cả khi mắc sai lầm. Thực hành này đòi hỏi cha mẹ nhận diện được phản ứng có điều kiện của bản thân. Kỹ thuật giao tiếp tích cực, lắng nghe không phán xét và bày tỏ cảm xúc lành mạnh là công cụ hữu ích. Phụ huynh có thể tham gia các khóa học kỹ năng làm cha mẹ để cải thiện.

3.2. Can thiệp tâm lý cho trẻ em bị ảnh hưởng

Trẻ em đã chịu ảnh hưởng từ quan tâm có điều kiện cần được hỗ trợ tâm lý kịp thời. Liệu pháp nhận thức hành vi giúp trẻ nhận diện và thay đổi niềm tin tiêu cực về bản thân. Trẻ học cách xây dựng giá trị bản thân không phụ thuộc vào sự chấp nhận bên ngoài. Liệu pháp gia đình cũng hiệu quả vì giúp cả cha mẹ và con thay đổi cách tương tác. Nhà trường nên tổ chức chương trình phát triển kỹ năng cảm xúc xã hội cho học sinh. Việc can thiệp sớm ngăn ngừa các rối loạn tâm lý trở nên mãn tính.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu mối liên hệ

Nghiên cứu về mối liên hệ giữa sự quan tâm có điều kiện của mẹ với lo âu và trầm cảm của con cái mang lại nhiều phát hiện có giá trị. Kết quả khẳng định rằng cách nuôi dạy con dựa trên điều kiện có thể gây hại cho sức khỏe tâm thần của trẻ. Cả hai dạng quan tâm tích cực và tiêu cực có điều kiện đều góp phần gia tăng mức độ lo âu và trầm cảm. Phát hiện này có ý nghĩa quan trọng đối với nhiều lĩnh vực. Trong giáo dục, các chương trình tập huấn phụ huynh nên nhấn mạnh nuôi dạy con vô điều kiện. Trong lâm sàng, chuyên gia tâm lý cần đánh giá yếu tố gia đình khi điều trị rối loạn lo âu, trầm cảm ở trẻ. Chính sách xã hội cũng cần quan tâm đến hỗ trợ gia đình trong nuôi dạy con. Tuy nhiên, nghiên cứu còn một số hạn chế về mẫu và phương pháp. Các nghiên cứu tương lai nên mở rộng đối tượng và áp dụng phương pháp dọc để theo dõi lâu dài tác động.

4.1. Ứng dụng trong giáo dục và phòng ngừa tâm lý

Kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng rộng rãi trong lĩnh vực giáo dục. Các trường học nên tích hợp kiến thức về nuôi dạy con vào chương trình phụ huynh. Giáo viên cần được đào tạo nhận diện dấu hiệu trẻ bị ảnh hưởng bởi quan tâm có điều kiện. Chương trình phòng ngừa rối loạn tâm lý ở trường nên tập trung vào xây dựng lòng tự trọng lành mạnh cho học sinh. Cộng đồng cũng cần nâng cao nhận thức về tác hại của việc đặt điều kiện cho tình thương. Phòng ngừa luôn hiệu quả hơn chữa trị.

4.2. Hướng nghiên cứu tương lai và hạn chế hiện tại

Nghiện cứu hiện tại có một số hạn chế cần khắc phục trong tương lai. Mẫu nghiên cứu chủ yếu là sinh viên đại học, chưa đại diện cho toàn bộ dân số trẻ. Phương pháp nghiên cứu ngang không thể xác định mối nhân quả giữa các biến số. Nghiên cứu tương lai nên áp dụng thiết kế dọc để theo dõi tác động lâu dài. Việc bổ sung góc nhìn từ cha và các thành viên gia đình khác cũng cần thiết. Nghiên cứu đa văn hóa sẽ giúp hiểu rõ hơn vai trò của yếu tố văn hóa trong mối liên hệ này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu Lý do chọn đề tài Trầm cảm và lo âu đang ngày càng trở nên phổ biến ở trẻ em và thanh thiếu niên. Thống kê dịch tễ được thực hiện trên mẫu đại diện quốc gia với 10 trên tổng số 63 tỉnh/thành phố cho thấy tỷ lệ trẻ em đang gặp phải những vấn đề tâm lý nghiêm trọng, trong đó có cả trầm cảm và lo âu, là khoảng 12% (Weiss và c. Nghiên cứu của Nguyen, Dedding, Pham, Wright, và Bunders (2013) cho thấy tỷ lệ mắc phải lo âu và trầm cảm ở học sinh cấp hai lần lượt là 22. Theo Điều tra Quốc gia về Vị thành niên và Thanh niên Việt Nam, có tới 73.10% vị thành niên và thanh niên trong độ tuổi từ 14 đến 25 từng cảm thấy buồn, 27.70% cảm thấy buồn hoặc bất lực tới mức không thể thực hiện các hoạt động bình thường, và 21.30% từng cảm thấy mất niềm tin vào tương lai.

Nhiều nghiên cứu trước đây đã cho thấy trầm cảm và lo âu không chỉ tác động tiêu cực tới sức khỏe thể chất và tâm lý của cá nhân (chẳng hạn như làm suy giảm hệ miễn dịch, làm tăng nguy cơ mắc phải các triệu chứng loạn thần, nghiện chất, hay tự sát) mà còn gây ra những gánh nặng về kinh tế và xã hội (làm mất khả năng lao động, đòi hỏi chi phí chữa trị cao; Baxter, Vos, Scott, Ferrari, & Whiteford, 2014; Johnson, Dupuis, Piche, Clayborne, & Colman, 2018; Lynch & Clarke, 2006; Naicker, Galambos, Zeng, Senthilselvan, & Colman, 2013). Trong số những yếu tố có ảnh hưởng đến khả năng mắc phải trầm cảm và lo âu ở trẻ em và thanh thiếu niên, cách nuôi dạy con của cha mẹ có thể trở thành yếu tố bảo vệ nhưng cũng có thể là yếu tố nguy cơ (Huberty, 2012). Sự quan tâm có điều kiện của cha mẹ, trong đó tình cảm hay sự quan tâm của cha mẹ phụ thuộc vào việc con cái có đáp ứng được các kỳ vọng của cha mẹ hay không, là một trong những cách nuôi dạy con phổ biến của các cha mẹ. Mặc dù có nhiều quan điểm và lý thuyết ủng hộ cho cách nuôi dạy con này, nhiều tác giả cho rằng sự quan tâm có điều kiện của cha mẹ là một dạng kiểm soát tâm lý và tất yếu sẽ để lại những hệ quả tiêu cực đối với sức khỏe tinh thần của con cái (Assor, Roth, & Deci, 2004; Soenens & Vansteenkiste, 2010).

Ủng hộ quan điểm này, các nghiên cứu trước đây đã cho thấy sự quan tâm có điều kiện của cha mẹ có mối liên hệ với sự nội hóa theo hướng tiêu cực các giá trị mà cha mẹ mong muốn đối với con cái, cảm giác ép buộc phải thực hiện các hành vi mà cha mẹ kỳ vọng, sự dồn nén các cảm xúc tiêu cực, sự suy giảm năng lực xúc cảm, cùng với tính ái kỷ (Assor và c., 2004; Roth & Assor, 2010, 2012; Roth, Assor, 1 Niemiec, 2 Ryan, & Deci, 2009). Hơn thế nữa, sự quan tâm có điều kiện của cha mẹ còn tạo cho con cái cảm giác không được chập nhận và do đó dẫn tới sự oán giận đối với cha mẹ (Assor và c., 2004), làm suy giảm chất lượng mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái (Kanat-Maymon, Roth, Assor, & Raizer, 2016). Sự quan tâm có điều kiện của cha mẹ cũng có mối liên hệ với lòng tự trọng thấp và lòng tự trọng có điều kiện mà qua đó làm xuất hiện tính cầu toàn thiếu thích ứng, cùng với sự bất ổn trong cảm nhận về bản thân của con cái (Curran, 2018; Wouters, Colpin, Luyckx, & Verschueren, 2018). Trong khi đó, nhiều nghiên cứu đã chứng minh có mối liên hệ giữa sự dồn nén các cảm xúc (Campbell-Sills, Barlow, Brown, & Hofmann, 2006), chất lượng mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái (Raudino, Fergusson, & Horwood, 2013), lòng tự trọng có điều kiện, lòng tự trọng thấp (Sowislo & Orth, 2013), tính cầu toàn (O’Connor, Rasmussen, & Hawton, 2010), và sự dao động của lòng tự trọng (M.

Kernis, Cornell, Sun, Berry, & Harlow, 1993) với trầm cảm và lo âu. Phân tích trong nghiên cứu của Wouters và c. (2018) cho thấy sự quan tâm có điều kiện của cha mẹ làm tăng lòng tự trọng có điều kiện và qua đó làm tăng các triệu chứng lo âu ở con cái. Bên cạnh đó, sự quan tâm có điều kiện của cha mẹ cũng làm suy giảm lòng tự trọng và qua đó làm tăng mức độ trầm cảm và lo âu.

Nghiên cứu của Perrone, Borelli, Smiley, Rasmussen, và Hilt (2016) cũng cho thấy sự quan tâm có điều kiện của mẹ có mối liên hệ với các triệu chứng trầm cảm. Như vậy, các bằng chứng gián tiếp đã gợi ý mối quan hệ giữa sự quan tâm có điều kiện của cha mẹ và mức độ trầm cảm và lo âu ở con cái. Tuy nhiên chưa có nhiều nghiên cứu cung cấp bằng chứng trực tiếp về mối liên hệ này. Mặt khác, các nghiên cứu trước đây chỉ dựa vào việc đo lường sự quan tâm có điều kiện trên một vài lĩnh vực (chẳng hạn học tập, thể thao, kiểm soát cảm xúc, hành vi ủng hộ xã hội, hay tôn giáo) nên có thể không phản ánh hết được ảnh hưởng của sự quan tâm có điều kiện của cha mẹ đối với mức độ trầm cảm và lo âu ở con cái.

Do đó, cần có thêm các nghiên cứu với cách đo lường chung về tính có điều kiện của sự quan tâm của cha mẹ đối với con cái để tìm hiểu về mối liên hệ trực tiếp này. Cụ thể, thay vì đề cập đến những yêu cầu trong từng lĩnh vực cụ thể, thang đo có thể yêu cầu người trả lời đánh giá tính điều kiện của sự quan tâm của cha mẹ dựa trên việc họ có đáp ứng được các kỳ vọng, mong muốn, hay yêu cầu nói chung của cha mẹ hay không. Các nghiên cứu trước đây về sự quan tâm có điều kiện chủ yếu tập trung vào hệ quả của cách nuôi dạy con này. Chưa có nhiều nghiên cứu tìm hiểu về các yếu tố về tâm 3 lý xã hội ảnh hưởng tới sự quan tâm có điều kiện của cha mẹ.

Trong khi đó, mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái luôn luôn chịu sự chi phối của bối cảnh văn hóa xã hội. Chẳng hạn, sự quan tâm có điều kiện của cha mẹ dành cho con trai và con gái có thể khác biệt do định kiến về giới. Giữa cha mẹ ở khu vực thành thị và khu vực nông thôn cũng có thể có sức khác biệt trong việc sử dụng sự quan tâm có điều kiện để thúc đẩy con cái đạt được các kỳ vọng. Áp lực của đời sống đô thị có thể khiến cho cha mẹ có nhiều kỳ vọng vào con cái hơn và do đó làm gia tăng khả năng cha mẹ sử dụng sự quan tâm có điều kiện.

Nghiên cứu cho thấy những cha mẹ nhìn nhận xã hội là có tính cạnh tranh cao thì càng có xu hướng sử dụng sự quan tâm có điều kiện đối với con cái (Assor, Kanat- Maymon, & Roth, 2014). Bên cạnh đó, trình độ học vấn của cha mẹ cũng là một yếu tố có thể tác động đến sự quan tâm có điều kiện của cha mẹ. Cha mẹ có trình độ học vấn cao hơn có thể có xu hướng nuôi dạy con theo phong cách dân chủ hơn thay vì kiểm soát hay độc đoán, và do đó ít có khả năng sử dụng sự quan tâm có điều kiện hơn. Ngoài ra, khoảng cách thế hệ giữa cha mẹ và con cái cũng có thể là nguyên nhân dẫn tới sự quan tâm có điều kiện của cha mẹ.

Những cha mẹ thế hệ trước đây có thể có tính áp đặt nhiều hơn so với những cha mẹ thế hệ gần đây và khoảng cách tuổi tác giữa cha mẹ và con cái có thể là rào cản (Shapiro, 2004) để cha mẹ có thể nuôi dạy con theo hướng ủng hộ sự tự chủ trong đó đòi hỏi phải có khả năng lắng nghe và thấu hiểu các cảm nhận của con cái thay vì áp đặt. Tại Việt Nam, khi các thế hệ cha mẹ gần đây đang ngày càng ý thức được những tác động tiêu cực của các hình thức trừng phạt thể xác đối với con cái, sự quan tâm có điều kiện có thể coi là một trong những cách nuôi dạy con thay thế phổ biến. Mặc dù các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra tác động không mong muốn của sự quan tâm có điều kiện của cha mẹ đối với con cái, phần lớn những kết quả này thu được từ những mẫu khách thể ở phương Tây và do đó đặt ra câu hỏi về khả năng suy rộng đối với bối cảnh văn hóa phương Đông như tại Việt Nam. Theo lý thuyết Tự quyết, tác động tiêu cực của sự quan tâm có điều kiện của cha mẹ đối với sức khỏe tinh thần của con cái trước hết xuất phát tự sự xung đột giữa mong muốn thỏa mãn nhu cầu gắn kết và nhu cầu tự chủ (Ryan & Deci, 2017) do về bản chất, cách nuôi dạy con này cũng là một hình thức kiểm soát tâm lý (Soenens & Vansteenkiste, 2010).

Tuy nhiên, sự xung đột này có thể không xảy ra trong những nền văn hóa mà ở đó công nhận thẩm quyền của cha mẹ đối với con cái và coi việc con cái vâng lời cha mẹ như là một biểu hiện của lòng hiếu thảo (McHale, 4 Dinh, & Rao, 2014). Nghiên cứu của Kwak và Jang (2014) trên nhóm khách thể người Hàn Quốc, một nước có nhiều giá trị gia đình tương đồng với văn hóa Việt Nam do chịu ảnh hưởng của Khổng giáo, cho thấy sự quan tâm có điều kiện của mẹ dựa trên việc kiểm soát cảm xúc của con cái có mối liên hệ nghịch chiều với niềm tin vào năng lực bản thân, khả năng tự ý thức về cảm xúc, và sự dao động lòng tự trọng của con cái. Mặc dù kết quả này tương đồng với những nghiên cứu ở nhóm khách thể phương Tây, vẫn cần có thêm các nghiên cứu về sự quan tâm có điều kiện của cha mẹ ở văn hóa phương Đông. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu này được tiến hành nhằm tìm hiểu về mối liên hệ giữa sự quan tâm có điều kiện của mẹ và mức độ lo âu và trầm cảm ở con cái.

Nghiên cứu tìm hiểu về sự quan tâm có điều kiện của mẹ do một mặt hạn chế về nguồn lực và mặt khác ở Việt Nam, vai trò nuôi dưỡng và giáo dục con cái của người mẹ vẫn lớn hơn so với người cha (McHale và c., 2014; Mestechkina, Son, & Shin, 2014).