Sự Chuyển Biến Quan Hệ Ngoại Giao Giữa Việt Nam và Trung Quốc Từ Năm 1802 Đến Năm 1885

Luận án tiến sĩ nghiên cứu sự chuyển biến của quan hệ ngoại giao giữa việt nam và trung quốc từ năm 1802 đến năm 1885, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Thị Mỹ Hạnh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Thị Vinh
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Sự Chuyển Biến Quan Hệ Ngoại Giao Giữa Việt Nam Và Trung Quốc Từ Năm 1802 Đến Năm 1885
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ TRONG NỘI DUNG LUẬN ÁN
• BẢNG CHỮ CÁI VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. Lí do chọn đề tài
• 2. Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu
• 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 4. Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu
• 5. Đóng góp của luận án
• 7. Bố cục của luận án
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước và ngoài nước có liên quan đến đề tài luận án
• 1.1.1. Những công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước
• 1.1.2. Những công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài
• 1.2. Những vấn đề còn tồn tại và hướng nghiên cứu tiếp theo của đề tài luận án
• 2. Chương 2: QUAN HỆ NGOẠI GIAO GIỮA VIỆT NAM VÀ TRUNG QUỐC GIAI ĐOẠN 1802 – 1858
• 2.1. Hoàn cảnh lịch sử tác động đến quan hệ ngoại giao Việt – Trung giai đoạn 1802 – 1858
• 2.2. Nội dung của hoạt động ngoại giao Việt – Trung giai đoạn 1802 – 1858
• 2.2.1. Xin đổi quốc hiệu
• 2.2.2. Cầu phong, thụ phong
• 2.2.3. Triều cống, lễ sính
• 2.2.4. Giải quyết các vấn đề về biên giới, lãnh thổ
• 2.2.5. Trao đổi văn thơ bang giao
• 2.2.6. Thương mại triều cống
• 2.2.7. Buôn bán trên bộ
• 2.2.8. Buôn bán trên biển
• 2.3. Đóng góp của những vị chánh, phó sứ tiêu biểu giai đoạn 1802 – 1858
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. Chương 3: QUAN HỆ NGOẠI GIAO GIỮA VIỆT NAM VÀ TRUNG QUỐC GIAI ĐOẠN 1858 – 1885
• 3.1. Hoàn cảnh lịch sử tác động đến quan hệ ngoại giao Việt – Trung giai đoạn 1858 – 1885
• 3.2. Nội dung của hoạt động ngoại giao Việt – Trung giai đoạn 1858-1885
• 3.2.1. Cầu phong, thụ phong
• 3.2.2. Triều cống, lễ sính
• 3.2.3. Giải quyết các vấn đề về biên giới, lãnh thổ
• 3.2.4. Trao đổi văn thơ bang giao
• 3.2.5. Thương mại triều cống
• 3.2.6. Buôn bán trên bộ
• 3.2.7. Buôn bán trên biển
• 3.3. Đóng góp của những vị chánh, phó sứ tiêu biểu giai đoạn 1858 – 1885
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. Chương 4: ĐÁNH GIÁ VỀ NHỮNG CHUYỂN BIẾN CỦA QUAN HỆ NGOẠI GIAO VIỆT – TRUNG (1802 - 1885)
• 4.1. Về những chuyển biến trong hoạt động ngoại giao Việt – Trung trước và sau khi thực dân Pháp xâm lược (1858)
• 4.1.1. Trong hoạt động cầu phong, thụ phong
• 4.1.2. Trong hoạt động triều cống, lễ sính
• 4.1.3. Trong việc giải quyết các vấn đề biên giới, lãnh thổ
• 4.1.4. Trong hoạt động trao đổi văn thơ bang giao
• 4.1.5. Trong hoạt động thương mại triều cống
• 4.1.6. Trong hoạt động buôn bán trên bộ, trên biển
• 4.2. Về những chuyển biến trong thái độ giữa nhà Nguyễn và nhà Thanh trước hoạt động quân sự của thực dân Pháp ở Việt Nam
• 4.2.1. Từ những nỗ lực tự chủ chống Pháp đến sự cầu viện triều Thanh của nhà Nguyễn
• 4.2.2. Từ thái độ giằng co, tranh chấp sang thái độ thỏa hiệp với Pháp về vấn đề Việt Nam của nhà Thanh
• 4.3. Tiểu kết chương 4
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• PHỤ LỤC
• Phụ lục I: Một số khái niệm có liên quan đến luận án
• Phụ lục II: Bản đồ Việt Nam thời Nguyễn
• Đại Nam nhất thống toàn đồ (大南ー統全圖) (1838)
• Bản đồ thế giới xác nhận chủ quyền của Việt Nam trên quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa thế kỷ XIX
• Phụ lục III: Các bảng thống kê về những hoạt động ngoại giao giữa Việt Nam và Trung Quốc (1802 - 1885)
• Bảng thống kê các sứ bộ Việt Nam dưới triều Nguyễn sang cầu phong Trung Quốc
• Bảng thống kê các sứ bộ Trung Quốc sang sắc phong cho các vua triều Nguyễn (1802 - 1858)
• Bảng các sứ bộ Việt Nam sang triều cống nhà Thanh (1802 – 1858) (Qua Đại Nam thực lục)
• Bảng các sứ bộ Việt Nam sang triều cống nhà Thanh (1802 – 1858) (Qua 清代中越宗藩关系研究)
• Bảng thống kê các sứ bộ Việt Nam sang lễ sính nhà Thanh (1802 – 1858)
• Bảng thống kê số lần sứ bộ Việt Nam sang Trung Hoa thuần túy mua hàng theo lệnh của triều đình (1802 - 1858)
• Bảng thống kê các sứ đoàn Việt Nam sang triều cống Trung Hoa (1858 - 1885)
• Bảng thống kê các sứ đoàn Việt Nam sang triều cống Trung Hoa (1858 - 1885) (Qua 清代中越宗藩关系研究)
• Bảng thống kê các sứ bộ Việt Nam sang lễ sính Trung Hoa (1858 - 1885)
• Bảng ngạch thuế nhập cảng của các thuyền buôn Trung Hoa sang buôn bán ở Bắc Kỳ theo quy định của Tự Đức
• Phụ lục IV: Những tư liệu bổ sung cho các hoạt động ngoại giao giữa Việt Nam và Trung Quốc (1802 - 1885)
• Sứ thuyền thời Nguyễn
• Thể thức việc tiếp sứ
• Đại lễ tuyên phong
• Thiết tiệc
• Tặng phẩm
• Hộ tống
• Thơ văn bang giao trong quan hệ Việt – Trung thế kỷ XIX
• Hiệp ước Thiên Tân Pháp – Trung Hoa 1885

Tóm tắt

I. Tổng quan về sự chuyển biến quan hệ ngoại giao Việt Nam Trung Quốc 1802 1885

Sự chuyển biến trong quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và Trung Quốc từ năm 1802 đến 1885 phản ánh những biến động lịch sử quan trọng. Thời kỳ này chứng kiến sự hình thành và phát triển của triều Nguyễn, đồng thời là giai đoạn mà các mối quan hệ quốc tế bắt đầu có những thay đổi lớn. Mối quan hệ này không chỉ đơn thuần là sự giao tiếp giữa hai quốc gia mà còn là sự phản ánh của những thách thức chính trị, kinh tế và văn hóa trong bối cảnh lịch sử phức tạp.

1.1. Bối cảnh lịch sử và chính trị của quan hệ Việt Trung

Giai đoạn 1802 - 1885 là thời kỳ mà triều Nguyễn khẳng định quyền lực và độc lập của mình. Tuy nhiên, sự hiện diện của thực dân Pháp đã tạo ra nhiều thách thức cho mối quan hệ này. Các cuộc chiến tranh và xung đột biên giới đã làm gia tăng căng thẳng giữa hai nước.

1.2. Đặc điểm nổi bật trong quan hệ ngoại giao Việt Trung

Mối quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và Trung Quốc trong giai đoạn này được đặc trưng bởi các hoạt động cầu phong, triều cống và các lễ nghi ngoại giao. Những hoạt động này không chỉ thể hiện sự tôn trọng lẫn nhau mà còn phản ánh sự phụ thuộc và ảnh hưởng lẫn nhau giữa hai quốc gia.

II. Những thách thức trong quan hệ ngoại giao Việt Nam Trung Quốc giai đoạn 1802 1858

Giai đoạn 1802 - 1858 là thời kỳ mà mối quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và Trung Quốc phải đối mặt với nhiều thách thức. Những vấn đề về biên giới, lãnh thổ và các cuộc xung đột quân sự đã làm gia tăng căng thẳng giữa hai nước. Sự can thiệp của phương Tây cũng đã tạo ra những biến động lớn trong quan hệ này.

2.1. Vấn đề biên giới và lãnh thổ giữa Việt Nam và Trung Quốc

Các cuộc tranh chấp biên giới đã diễn ra thường xuyên, đặc biệt là ở các khu vực phía Bắc. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến an ninh quốc gia mà còn tác động đến mối quan hệ ngoại giao giữa hai nước.

2.2. Tác động của chiến tranh Trung Pháp đến quan hệ Việt Trung

Chiến tranh Trung - Pháp đã làm thay đổi cục diện chính trị trong khu vực. Việt Nam phải đối mặt với sự xâm lược của thực dân Pháp, trong khi Trung Quốc cũng phải đối phó với áp lực từ các cường quốc phương Tây.

III. Phương pháp giải quyết các vấn đề trong quan hệ ngoại giao Việt Trung

Để duy trì mối quan hệ ngoại giao ổn định, triều Nguyễn đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các hoạt động ngoại giao như cầu phong, triều cống và các lễ nghi đã được thực hiện để thể hiện sự tôn trọng và hợp tác giữa hai nước.

3.1. Hoạt động cầu phong và triều cống

Hoạt động cầu phong và triều cống là những hình thức ngoại giao chính yếu trong mối quan hệ Việt - Trung. Những hoạt động này không chỉ thể hiện sự tôn trọng mà còn là cách để duy trì mối quan hệ hòa bình.

3.2. Các lễ nghi ngoại giao và văn hóa

Các lễ nghi ngoại giao đóng vai trò quan trọng trong việc củng cố mối quan hệ giữa hai nước. Những buổi lễ này không chỉ mang tính chất nghi thức mà còn là cơ hội để hai bên trao đổi văn hóa và tăng cường hiểu biết lẫn nhau.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về quan hệ Việt Trung

Nghiên cứu về sự chuyển biến trong quan hệ ngoại giao Việt - Trung không chỉ giúp hiểu rõ hơn về lịch sử mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc xây dựng chính sách đối ngoại hiện nay. Những bài học từ quá khứ có thể giúp Việt Nam định hình mối quan hệ với Trung Quốc trong bối cảnh hiện đại.

4.1. Bài học từ lịch sử cho chính sách đối ngoại hiện nay

Việc hiểu rõ về mối quan hệ Việt - Trung trong quá khứ giúp các nhà lãnh đạo có cái nhìn sâu sắc hơn về cách thức xây dựng và duy trì mối quan hệ ngoại giao trong bối cảnh hiện đại.

4.2. Tác động của quan hệ Việt Trung đến an ninh khu vực

Mối quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc có ảnh hưởng lớn đến an ninh khu vực. Việc duy trì hòa bình và ổn định trong quan hệ này là điều cần thiết để đảm bảo an ninh cho cả hai quốc gia.

V. Kết luận và tương lai của quan hệ ngoại giao Việt Nam Trung Quốc

Sự chuyển biến trong quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và Trung Quốc từ năm 1802 đến 1885 đã để lại nhiều bài học quý giá. Tương lai của mối quan hệ này phụ thuộc vào khả năng giải quyết các vấn đề còn tồn tại và xây dựng một nền tảng hợp tác bền vững.

5.1. Tương lai của quan hệ Việt Trung trong bối cảnh hiện đại

Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, mối quan hệ Việt - Trung cần được củng cố và phát triển theo hướng hợp tác và cùng có lợi.

5.2. Những thách thức và cơ hội trong quan hệ Việt Trung

Mặc dù còn nhiều thách thức, nhưng cũng có nhiều cơ hội để hai nước phát triển mối quan hệ ngoại giao. Việc tìm kiếm sự đồng thuận và hợp tác sẽ là chìa khóa cho tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử với đề tài "Sự chuyển biến của quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và Trung Quốc từ năm 1802 đến năm 1885" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Mỹ Hạnh thực hiện (chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam – Học viện Khoa học Xã hội, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Trần Thị Vinh, bảo vệ năm 2014) là công trình nghiên cứu sử học tiên phong, tái hiện toàn diện và có hệ thống bức tranh bang giao Việt – Trung trong hơn tám thập kỷ đầy biến động của thế kỷ XIX. Đặt trong bối cảnh lịch sử thế giới chuyển mình mạnh mẽ từ chế độ phong kiến sang thời đại tư bản chủ nghĩa và làn sóng bành trướng thuộc địa của các cường quốc phương Tây tại Đông Á, mối quan hệ giữa nhà Nguyễn (Việt Nam) và nhà Thanh (Trung Quốc) đại diện cho bước chuyển giao mang tính quy luật lịch sử: từ trật tự thế giới quan Nho giáo truyền thống phương Đông (Pax Sinica) đến việc sụp đổ hoàn toàn trước trật tự công pháp quốc tế phương Tây sau Hiệp ước Thiên Tân năm 1885.

Khoảng trống học thuật (research gap) mà luận án giải quyết bắt nguồn từ những thiên kiến chủ quan, phiến diện trong lịch sử học: một bộ phận học giả quốc tế và Trung Quốc thường tuyệt đối hóa địa vị "phiên thần/phiên thuộc" của Việt Nam nhằm khẳng định sự phụ thuộc toàn diện vào "tôn chủ" Mãn Thanh; ngược lại, không ít nghiên cứu truyền thống trong nước lại giản lược hóa mối quan hệ này vào bức tranh kinh tế "u ám" do định kiến về chính sách "ức thương" và "bế quan tỏa cảng". Luận án xác lập 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 3 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) cốt lõi:

• RQ1: Hoàn cảnh lịch sử và cấu trúc quyền lực khu vực đã định hình đường lối đối ngoại của triều Nguyễn đối với triều Thanh qua từng giai đoạn ra sao?
• RQ2: Thực chất của các hoạt động ngoại giao chính trị (cầu phong, thụ phong, triều cống, lễ sính, biên giới), kinh tế (thương mại triều cống, mậu dịch biên giới và duyên hải) và văn hóa (thơ văn bang giao) diễn ra như thế nào?
• RQ3: Mốc phân kỳ năm 1858 (thực dân Pháp nổ súng xâm lược Việt Nam) tạo ra những chuyển biến cấu trúc căn bản nào trong thái độ chính trị và tần suất bang giao giữa hai triều đình?
• RQ4: Bản chất của mối quan hệ này là "độc lập thực chất" hay "lệ thuộc chính trị"?
• H1: Nghi thức triều cống - phong vương chỉ là công cụ ngoại giao mang tính biểu tượng ("lấy nhu thắng cương", "bề ngoài thần phục") nhằm bảo toàn nền độc lập thực chất và tự chủ nội trị của Đại Nam.
• H2: Hoạt động kinh tế mậu dịch Việt – Trung thế kỷ XIX không hề bế tắc mà diễn ra sôi động dưới hình thức thương mại triều cống kiêm nhiệm và ưu đãi thương nhân Hoa kiều có kiểm soát.
• H3: Sự can thiệp quân sự của nhà Thanh trong giai đoạn 1858–1885 không nhằm bảo vệ "phiên thuộc" mà cốt bảo vệ vùng đệm an ninh địa chính trị của chính mình, dẫn đến sự thỏa hiệp tất yếu với thực dân Pháp tại Hiệp ước Thiên Tân năm 1885.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp Lý thuyết Hệ thống Triều cống Đông Á (Tribute System Theory), Lý thuyết Ngoại giao Bất đối xứng (Asymmetric Diplomacy Theory) và Lý luận Hiện thực Cổ điển về Cân bằng Quyền lực. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ không gian lãnh thổ Việt Nam thời Nguyễn và Trung Quốc thời Thanh trong khung thời gian 83 năm (1802–1885), sử dụng cơ sở dữ liệu định lượng đồ sộ gồm 4 triều vua đầu Nguyễn (Gia Long, Minh Mệnh, Thiệu Trị, Tự Đức), đối chiếu qua hàng trăm văn bản Châu bản, Hội điển và Thực lục.

Literature Review và Positioning

Tổng quan lịch sử nghiên cứu quan hệ ngoại giao Việt – Trung thế kỷ XIX phản ánh những luồng quan điểm đa chiều và các cuộc tranh luận học thuật kéo dài:

Tổng hợp các dòng nghiên cứu lớn trong và ngoài nước

Trong nước, các công trình đầu thế kỷ XX như Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim (1921), Lịch sử Việt Nam của Đào Duy Anh (1955) đã khái quát sơ lược về ngoại giao thời Nguyễn nhưng chưa đào sâu quan hệ với nhà Thanh. Các nghiên cứu chuyên biệt bắt đầu xuất hiện với Thành Thế Vỹ (1961) về ngoại thương, Đặng Thai Mai (1961) về giao lưu văn học, Văn Phong (1979) phân tích quy luật "cá lớn nuốt cá bé" và quy luật "quan hệ đẳng cấp giữa nước lớn và nước nhỏ", Trương Thị Yến (1981) về chính sách ưu đãi có kiềm chế với Hoa thương, Văn Tạo (1985) và Trịnh Nhu (1989, 1991) phân tích sự can thiệp và thỏa hiệp phản bội của nhà Thanh qua Hiệp ước 1874, chiến tranh Trung – Pháp (1883–1885). Bước sang thời kỳ Đổi mới, các công trình đi sâu vào từng khía cạnh cụ thể: Tạ Ngọc Liễn (1995) về cơ chế triều cống, Đỗ Bang (1997) và Nguyễn Minh Hằng (2001) về thương mại biên mậu, Nguyễn Nhã (2002) về xác lập chủ quyền Hoàng Sa – Trường Sa, Trần Đức Anh Sơn (2004, 2007) về sứ trình và thương mại sứ bộ, Phạm Xuân Nam (2008) về đối thoại văn hóa, Vũ Dương Ninh và Nguyễn Minh Tường (2010) về biên giới đất liền.

Trên bình diện quốc tế, học giả phương Tây như Henri Cordier (1883) trong Le Conflit entre la France et la Chine và Castonnet des Fosses (1883) lập luận Việt Nam không lệ thuộc Trung Quốc để phục vụ tính chính danh thuộc địa của Pháp. Alexander Woodside (1971) trong Vietnam and the Chinese Model (Đại học Harvard) chỉ ra triều Nguyễn vừa tiếp thu mô hình định chế và thế giới quan đẳng cấp của Trung Hoa, vừa tự kiến tạo một "Trung Quốc thu nhỏ" ở phương Nam. Yoshiharu Tsuboi trong Nước Đại Nam đối diện với Pháp và Trung Hoa 1847–1885 đào sâu bối cảnh triều Tự Đức. Ngược lại, nhóm học giả Đại học Sơn Đông và Đại học Sư phạm Bắc Kinh (1977) trong Lịch sử cận đại Trung Quốc kiên quyết bảo lưu luận điểm Việt Nam là "phiên thuộc toàn diện", hoàn toàn phụ thuộc vào thiên triều.

Định vị học thuật và tính tiên phong của luận án

So với 2 nghiên cứu quốc tế điển hình là công trình của Woodside (1971) (chỉ giới hạn nửa đầu thế kỷ XIX trên khía cạnh thể chế) và Tsuboi (chỉ nghiên cứu thời kỳ 1847–1885), luận án của Nguyễn Thị Mỹ Hạnh tạo ra bước đột phá khi:

1. Bao quát chỉnh thể liên tục 83 năm (1802–1885), chia tách và đối sánh định lượng khoa học hai giai đoạn tiền/hậu 1858.
2. Tích hợp đồng thời ba trụ cột: chính trị - an ninh, kinh tế - thương mại và văn hóa - ngôn từ bang giao.
3. Giải mã toàn diện chân dung các sứ thần và sức mạnh của văn thơ đi sứ – khía cạnh vốn bị các nghiên cứu lịch sử ngoại giao truyền thống bỏ ngỏ.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Ngoại giao Bất đối xứng của Brantly Womack và Lý thuyết Hệ thống Triều cống của John K. Fairbank khi áp dụng vào không gian quan hệ nước lớn - nước nhỏ tại Đông Á thế kỷ XIX. Tác giả chứng minh rằng mối quan hệ triều cống không phải là sự áp đặt đơn phương của "thượng quốc" lên "chư hầu", mà là một khế ước chính trị ngầm lưỡng diện (dual-faceted political contract):

• Phía Trung Hoa: Tiếp nhận triều cống và ban sắc phong để củng cố tính chính danh thiên tử và duy trì vành đai trật tự an ninh biên cương.
• Phía Việt Nam: Vận dụng linh hoạt nghi thức thần phục danh nghĩa như một công cụ chi phí thấp để ngăn chặn nguy cơ xâm lăng quân sự, củng cố tính chính thống đối nội và duy trì quyền độc lập tác chiến, tự chủ nội trị tuyệt đối.

Luận án khẳng định mô hình lý thuyết: "Độc lập thực chất dưới vỏ bọc quy thuận danh nghĩa" (De facto Autonomy within De jure Tributary Framework).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành giữa Sử liệu học văn bản Hán Nôm, Địa chính trị học và Xã hội học văn hóa ngoại giao, triển khai trên 4 biến số tương tác:

Khung phân tích xác lập rõ các điều kiện biên (boundary conditions): cơ chế này vận hành ổn định khi hai quốc gia duy trì cấu trúc quyền lực quân chủ Nho giáo khép kín; cơ chế lập tức biến dạng và sụp đổ khi xuất hiện nhân tố can thiệp thứ ba mang tính vượt trội về quân sự và công nghệ (chủ nghĩa thực dân phương Tây).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan duy vật lịch sử và lập trường nhận thức luận hiện thực phê phán (Critical Realism). Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa:

• Phương pháp lịch sử cụ thể: Đặt mọi diễn biến ngoại giao vào đúng bối cảnh không - thời gian thế kỷ XIX.
• Phương pháp so sánh đa chiều: Kết hợp so sánh lịch đại (diễn tiến qua 2 giai đoạn: 1802–1858 và 1858–1885) và so sánh đồng đại (thái độ, tiềm lực, hành vi đối ứng giữa hai phía Việt Nam và Trung Quốc).
• Phương pháp liên ngành: Khảo cứu đồng thời lịch sử chính trị, lịch sử kinh tế thương mại, lịch sử tư tưởng và văn học bang giao.

Quy trình nghiên cứu rigorous và xử lý nguồn tư liệu gốc

Nghiên cứu thực hiện quy trình giám định sử liệu nghiêm ngặt, đối chiếu chéo (triangulation) giữa các nguồn văn bản độc lập:

1. Nguồn sử liệu gốc sơ cấp triều Nguyễn: Khai thác triệt để hệ thống Châu bản triều Nguyễn (các bản tấu sớ có ngự phê của vua, sắc, dụ, chỉ, công văn của bộ Công, bộ Hộ, bộ Binh), Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ (đặc biệt mục Bang giao từ quyển 128 đến 130), Đại Nam thực lục (chính biên các kỷ), Đại Nam liệt truyện, Minh Mệnh chính yếu, Việt sử thông giám cương mục.
2. Nguồn tư liệu Hán Nôm chép tay: Các tập văn kiện, thi tập đi sứ lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm như Bang giao lục (邦交錄), Vũ Đông Dương văn tập (武東暘文集), Như Yên văn thảo (如燕文草), Văn tập (文集).
3. Nguồn sử liệu đối chiếu từ Trung Quốc: Thanh thực lục, Thanh sử cảo, các công trình nghiên cứu chuyên khảo như Nghiên cứu quan hệ tông phiên Trung – Việt thời Thanh (清代中越宗藩关系研究).
4. Nghiên cứu điền dã (Fieldwork): Khảo sát thực địa tại Cố đô Huế và quê hương của các vị chánh sứ, phó sứ tiêu biểu (Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhân Tĩnh, Nguyễn Du, Lý Văn Phức, Đặng Huy Trứ, Nguyễn Tư Giản).

Data và phân tích định lượng

Luận án xây dựng hệ thống 10 bảng biểu và sơ đồ thống kê chi tiết hóa toàn bộ các hoạt động ngoại giao trong 83 năm:

• Thống kê cầu phong - thụ phong (1802–1858): Xác lập chính xác 4 lần Việt Nam cử sứ bộ sang Trung Quốc cầu phong (Gia Long năm 1802, Minh Mệnh năm 1820, Thiệu Trị năm 1841, Tự Đức năm 1848) và 4 lần sứ thần nhà Thanh mang sắc ấn sang tuyên phong tận kinh đô Huế (năm 1804 phong Gia Long, năm 1822 phong Minh Mệnh, năm 1842 phong Thiệu Trị, năm 1849 phong Tự Đức).
• Định lượng cống phẩm và lễ sính: Định lượng cụ thể cống phẩm xin phong năm Gia Long thứ nhất: "2 cân kỳ nam, 2 đôi ngà voi, 4 cỗ tê giác, 100 cân trầm hương, 200 cân tốc hương, trừu, lụa nõn, lụa mộc, vải, mỗi thứ đều 200 tấm"; từ thời Minh Mệnh trở đi được quy chuẩn giảm 50% gồm "2 đôi ngà voi, 4 cỗ tê giác, trầm hương 50 cân, tốc hương 100 cân, trừu, lụa nõn, lụa mộc, vải, mỗi thứ 100 tấm".
• Phân tích đối sánh tần suất: Định lượng sự sụt giảm rõ rệt về tần số triều cống, lễ sính giữa giai đoạn 1802–1858 (trung bình 2 năm/lần triều cống hoặc lễ sính) so với giai đoạn 1858–1885 (bị gián đoạn nghiêm trọng do chiến sự, triều đình Thanh suy yếu và giao thông trắc trở).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Đấu tranh ngoại giao xác lập quốc hiệu "Việt Nam" (1802–1804)

Luận án làm sáng tỏ cuộc đấu tranh ngoại giao quyết liệt của vua Gia Long. Ban đầu, nhà vua cử Lê Quang Định mang quốc thư sang xin đổi quốc hiệu là "Nam Việt" để "khôi phục hiệu cũ để chính danh tốt". Vua Gia Khánh nhà Thanh lo sợ chữ "Nam Việt" trùng với quốc hiệu của Triệu Đà thời cổ (bao gồm cả đất Lưỡng Quảng: Quảng Đông, Quảng Tây). Vua Gia Long kiên quyết bảo lưu lập trường, dâng biểu ngụ ý "nếu không công nhận quốc hiệu này sẽ không thụ phong". Trước thái độ cứng rắn của triều Nguyễn, triều Thanh buộc phải nhượng bộ bằng cách đảo trật tự hai chữ thành "Việt Nam" (chính thức tuyên cáo ngày 17 tháng 2 năm 1804), vừa thừa nhận quyền tự chủ của vương triều mới vừa bảo vệ thể diện của thiên triều.

2. Khẳng định chủ quyền không thể chối cãi trên quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa

Luận án phát hiện và phân tích các cứ liệu vô giá từ Châu bản triều Nguyễn (như các bản tấu của bộ Công năm Minh Mệnh thứ 19 - 1838, năm Thiệu Trị thứ 7 - 1847) và Đại Nam nhất thống toàn đồ (1838), chứng minh việc triều Nguyễn hàng năm phái thủy quân và dân binh đi vãng thám, đo đạc thủy trình, cắm mốc, vẽ họa đồ, lập chùa miếu và trồng cây trên quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa. Việc thực thi chủ quyền này diễn ra liên tục, hòa bình và không gặp phải bất kỳ sự phản kháng hay tranh chấp nào từ phía nhà Thanh suốt thế kỷ XIX.

3. Bác bỏ định kiến về bức tranh kinh tế "u ám" do chính sách "ức thương"

Luận án chứng minh quan hệ mậu dịch Việt – Trung thế kỷ XIX diễn ra hết sức sôi động qua 3 kênh chính:

• Thương mại triều cống kiêm nhiệm: Các sứ đoàn ngoại giao được phép mang theo hàng hóa, thuyền buôn để giao thương miễn thuế tại Quảng Đông, Bắc Kinh.
• Buôn bán đường biển (hải thương): Triều Nguyễn áp dụng chính sách kép: ban hành ngạch thuế ưu đãi đối với tàu buôn Hoa kiều từ Quảng Đông, Phúc Kiến, Giang Nam vào các cảng Đà Nẵng, Gia Định, Phố Hiến; đồng thời kiểm soát nghiêm ngặt các mặt hàng chiến lược (gạo, súng đạn, tiền đồng, quặng sắt).
• Buôn bán đường bộ (biên mậu): Hệ thống chợ cửa khẩu tại Lạng Sơn, Cao Bằng, Tuyên Quang duy trì việc trao đổi nông lâm sản và khoáng sản liên tục.

4. Sự biến chuyển thái độ và sự đổ vỡ của quan hệ tông phiên (1858–1885)

Luận án chỉ ra bước ngoặt sau năm 1858: Trước nguy cơ mất nước, triều đình Tự Đức chuyển từ thế nỗ lực tự chủ kháng Pháp sang trông chờ, cầu viện triều Thanh. Ngược lại, triều Thanh từ thái độ giằng co, đưa quân sang Bắc Kỳ nhằm bảo vệ vùng đệm an ninh sát sườn và tranh giành quyền lợi với Pháp, đã nhanh chóng chuyển sang thỏa hiệp, phản bội quyền lợi của Việt Nam. Hiệp ước Thiên Tân ký ngày 9/6/1885 giữa Pháp và Thanh đã chính thức xóa bỏ vĩnh viễn quan hệ tông chủ - phiên thuộc kéo dài hàng ngàn năm, đặt Việt Nam dưới quyền bảo hộ của thực dân Pháp.

Khái quát các chuyển biến then chốt giữa hai giai đoạn

Tiêu chí so sánh	Giai đoạn 1802 – 1858	Giai đoạn 1858 – 1885
Bối cảnh địa chính trị	Quan hệ song phương độc lập, chưa có sự can thiệp trực tiếp của phương Tây	Xuất hiện nhân tố thứ ba: thực dân Pháp nổ súng xâm lược (1858)
Cầu phong & Sắc phong	Diễn ra đều đặn, đầy đủ nghi thức (4 lần cầu phong, 4 lần tuyên phong)	Suy giảm nghiêm trọng, bị gián đoạn; nghi lễ thụ phong đơn giản hóa
Tần suất Triều cống & Lễ sính	Duy trì định kỳ (khoảng 2 năm/lần); cống phẩm phong phú, đúng điển lệ	Bị gián đoạn liên tục do chiến sự, chi phí sứ bộ bị cắt giảm
Thương mại triều cống	Mậu dịch sứ bộ kết hợp thuyền buôn phát triển mạnh mẽ, thu hút nguồn lực	Bị thu hẹp do hải trình bị kiểm soát bởi tàu chiến Pháp và nạn giặc biển
Thái độ chiến lược của nhà Thanh	Tôn trọng quyền tự chủ nội trị; duy trì vai trò "tôn chủ" hòa hảo	Tranh đoạt vùng đệm an ninh, dùng quân sự can thiệp rồi thỏa hiệp với Pháp
Chính sách đối ngoại của nhà Nguyễn	Tự chủ, mềm dẻo ("lấy nhu thắng cương"), kiên quyết bảo vệ biên cương	Bế tắc, chuyển từ tự lực sang cầu viện Mãn Thanh; bất lực trước thỏa hiệp Pháp – Thanh

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp khung giải thích thực chứng cho hành vi ngoại giao của các quốc gia quy mô trung bình và nhỏ trước các siêu cường láng giềng.
• Về phương pháp luận: Xác lập chuẩn mực mẫu mực trong việc khai thác kết hợp Châu bản, Hội điển và văn thơ đi sứ trong nghiên cứu lịch sử ngoại giao.
• Về thực tiễn và chính sách: Rút ra bài học kinh nghiệm sâu sắc cho chiến lược đối ngoại của Việt Nam hiện nay: kiên định nguyên tắc độc lập tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, không ảo tưởng dựa dẫm vào bất kỳ thế lực ngoại bang nào để bảo vệ chủ quyền quốc gia.

Limitations và Future Research

1. Hạn chế về nguồn tư liệu đối ứng: Do điều kiện khách quan, luận án chủ yếu khai thác các nguồn tài liệu lưu trữ từ phía Việt Nam; mức độ tiếp cận các hồ sơ lưu trữ nội bộ chưa công bố tại Văn khố Quốc gia Trung Quốc (Bắc Kinh và Đài Bắc) còn ở mức độ nhất định.
2. Không gian nghiên cứu địa phương: Sự tương tác giữa chính quyền các tỉnh giáp biên (Quảng Đông, Quảng Tây, Vân Nam) với các tỉnh biên giới phía Bắc Việt Nam cần được đào sâu hơn trên bình diện vi mô (micro-history).
3. Định hướng nghiên cứu tương lai:
   • Mở rộng so sánh trường hợp Việt Nam với Vương quốc Triều Tiên (Joseon) và Vương quốc Lưu Cầu (Ryukyu) trong cùng khung thời gian thế kỷ XIX.
   • Ứng dụng công nghệ số hóa bản đồ GIS để tái dựng mạng lưới các cung đường sứ trình và các tuyến hải thương duyên hải Việt – Trung.
   • Nghiên cứu sâu hơn về tâm thức văn hóa của đội ngũ sứ thần qua việc giải mã toàn bộ khối lượng thi tập Hán Nôm đi sứ.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng, được trích dẫn rộng rãi trong các nghiên cứu về lịch sử triều Nguyễn, lịch sử ngoại giao Việt Nam và quan hệ quốc tế Đông Á cận đại.
• Bảo vệ chủ quyền quốc gia: Các bằng chứng khai thác từ Châu bản và thư tịch cổ trong luận án cung cấp luận cứ lịch sử - pháp lý đanh thép chứng minh chủ quyền liên tục của Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa.
• Tư vấn chính sách đối ngoại: Đóng góp luận cứ khoa học cho các cơ quan nghiên cứu chiến lược (Ban Đối ngoại Trung ương, Học viện Ngoại giao, Bộ Ngoại giao) trong việc hoạch định chính sách bang giao hòa bình, hữu nghị nhưng kiên quyết giữ vững độc lập chủ quyền với Trung Quốc.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Học viên Cao học: Khai thác phương pháp luận xử lý sử liệu Hán Nôm và khung lý thuyết ngoại giao bất đối xứng.
• Giảng viên & Nhà nghiên cứu Lịch sử: Sử dụng làm giáo trình chuyên đề về lịch sử ngoại giao Việt Nam thời Nguyễn và lịch sử quan hệ quốc tế Đông Á.
• Chuyên gia Hoạch định Chính sách: Vận dụng bài học lịch sử về thuật bang giao "dĩ bất biến, ứng vạn biến" trong xử lý các tranh chấp biên giới và chủ quyền biển đảo đương đại.
• Nhà nghiên cứu Văn hóa & Hán Nôm: Khai thác tư liệu về văn học sứ trình và các hình thức đối thoại văn hóa cổ truyền.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
   Luận án đã mở rộng Lý thuyết Hệ thống Triều cống (Tribute System) bằng cách chứng minh cấu trúc "độc lập thực chất dưới vỏ bọc quy thuận danh nghĩa". Luận án đập tan luận điểm coi Việt Nam là phiên thuộc tuyệt đối, khẳng định hoạt động cầu phong - triều cống chỉ là công cụ nghi lễ ngoại giao nhằm vô hiệu hóa mưu đồ bành trướng của phong kiến phương Bắc, bảo đảm quyền tự chủ tuyệt đối về chính trị, quân sự và tư pháp nội trị.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với các nghiên cứu trước đây?
   So với công trình của Woodside (1971) và Tsuboi, luận án đã lượng hóa toàn diện hệ thống dữ liệu bang giao qua 10 bảng thống kê chi tiết; đồng thời áp dụng phương pháp tam giác hóa dữ liệu (triangulation) đối chiếu đồng thời ba nguồn: Châu bản triều Nguyễn, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ và các thi tập Hán Nôm của sứ thần.

3. Phát hiện bất ngờ và thuyết phục nhất từ dữ liệu sử liệu là gì?
   Đó là việc giải mã cuộc đấu tranh ngoại giao kiên quyết của vua Gia Long buộc vua Gia Khánh nhà Thanh phải công nhận quốc hiệu "Việt Nam" vào năm 1804 (thông qua việc dọa từ chối thụ phong), cùng việc chứng minh quan hệ kinh tế Việt – Trung thế kỷ XIX diễn ra rất năng động qua hình thức thương mại triều cống kiêm nhiệm, hoàn toàn trái ngược với định kiến về một nền kinh tế bế quan tỏa cảng.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không?
   Có. Luận án cung cấp hệ thống phụ lục đồ sộ từ trang 170 đến 222, bao gồm danh mục văn bản Hán Nôm, trích lục Châu bản theo từng năm trị vì của các vua Nguyễn, tọa độ thư mục lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm và Trung tâm Lưu trữ Quốc gia, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tra cứu, kiểm chứng và tái lập hoàn toàn quy trình phân tích sử liệu.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?
   Chương trình nghiên cứu mở rộng tập trung vào: (1) Khai thác đối chiếu toàn diện với Văn khố Minh - Thanh tại Bắc Kinh và Đài Bắc; (2) Nghiên cứu mạng lưới hải thương Đông Á kết nối Đại Nam - Thanh triều - Ryukyu - Nagasaki; (3) Số hóa di sản văn thơ bang giao Hán Nôm phục vụ giáo dục lịch sử và ngoại giao văn hóa.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Mỹ Hạnh đã xác lập các đóng góp khoa học đặc biệt xuất sắc:

1. Hệ thống hóa toàn diện 83 năm lịch sử ngoại giao: Phục dựng trọn vẹn tiến trình bang giao Việt – Trung từ khi xác lập triều Nguyễn (1802) đến khi chấm dứt trật tự triều cống theo Hiệp ước Thiên Tân (1885).
2. Khẳng định bản lĩnh độc lập tự chủ: Chứng minh bằng hệ thống sử liệu chuẩn xác rằng nền độc lập dân tộc luôn được giữ vững đằng sau các nghi thức bang giao truyền thống.
3. Giải mã sức mạnh của văn thơ bang giao: Tôn vinh đóng góp kiệt xuất của các sứ thần (Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhân Tĩnh, Nguyễn Du, Lý Văn Phức, Nguyễn Tư Giản, Đặng Huy Trứ) trong việc sử dụng sức mạnh ngôn từ để bảo vệ quốc thể.
4. Đột phá trong nghiên cứu kinh tế bang giao: Bác bỏ định kiến về sự trì trệ mậu dịch, chứng minh tính linh hoạt của thương mại triều cống và chính sách ưu đãi có kiểm soát với Hoa thương.
5. Cung cấp bằng chứng pháp lý chủ quyền Hoàng Sa – Trường Sa: Củng cố hệ thống chứng cứ lịch sử khẳng định chủ quyền biển đảo của Việt Nam thời Nguyễn.
6. Tổng kết bài học bang giao lịch sử vô giá: Đúc kết kinh nghiệm đối ngoại quý báu cho công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên hội nhập quốc tế hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Chương 2: Quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và Trung Quốc giai đoạn 1802 – 1858 Chương 3: Quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và Trung Quốc giai đoạn 1858 – 1885 Chương 4: Đánh giá về những chuyển biến của quan hệ ngoại giao Việt – Trung (1802 - 1885) 9 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ngoại giao giữa hai nước Việt Nam – Trung Quốc từ lâu đã trở thành mối quan tâm của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. Đặc biệt, trong mấy chục năm gần đây, khi mà giới sử học đang không ngừng nỗ lực để có cái nhìn khách quan nhất về công và tội của triều Nguyễn – vương triều cuối cùng trong diễn trình lịch sử phong kiến Việt Nam thì mối quan hệ ngoại giao Việt – Trung lại càng được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đi sâu tìm hiểu. Các công trình nghiên cứu của các tác giả trong nƣớc và ngoài nƣớc có liên quan đến đề tài luận án 1. Những công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước * Những công trình nghiên cứu trước thập niên 90 của thế kỷ XX Bước sang thế kỷ XX, nhiều bộ thông sử về lịch sử Việt Nam, trong đó có triều Nguyễn đã ra đời.

Trước hết phải kể đến cuốn Việt Nam sử lược của tác giả Trần Trọng Kim. Đây là bộ lịch sử đầu tiên được viết bằng chữ quốc ngữ tại Việt Nam, xuất bản lần thứ nhất vào năm 1921. Tác giả đã nghiên cứu lịch sử dân tộc suốt từ thời thượng cổ đến khi Pháp xâm lược và cai trị (tính đến năm 1902), trong đó có các chương nghiên cứu về triều Nguyễn dưới các đời vua: Gia Long, Minh Mệnh, Thiệu Trị và Tự Đức. Tác phẩm này đã giúp cho chúng ta có cái nhìn khái quát về mọi mặt xã hội Việt Nam duới vương triều Nguyễn, trong đó có lĩnh vực ngoại giao.

Hơn 20 năm sau đó (1943), tại Hà Nội, Sông Bằng đã dựa trên nhiều tài liệu quý hiếm sưu tầm được trong thư viện trường Viễn Đông Bác Cổ cho biên soạn cuốn Việt Hoa thông sứ sử lược, tủ sách Quốc học thư xã. Qua cuốn sách này, chúng ta bước đầu được biết về những hành vi, tiết tháo của các vị Tuế - Cống sứ Việt Nam, những mối duyên văn ràng buộc sĩ phu Trung Hoa với các bậc khoa – hoạn nước nhà. Tuy tác phẩm không đề cập trực tiếp đến ngoại giao Việt – Trung thế kỷ XIX, song qua đó chúng ta có thể hình dung phần nào sự vận dụng đầy linh hoạt các hình thức đối thoại văn hoá của các nhà ngoại giao thời phong kiến. Đến năm 1955, Nxb Xây Dựng đã cho ra đời bộ Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến cuối thế kỷ XIX của tác giả Đào Duy Anh, bao gồm 2 quyển: quyển thượng và quyển hạ.

Đến nay, bộ sách này đã qua nhiều lần tái bản và lần tái bản gần đây nhất là vào năm 2011 của Nxb Khoa học xã hội. Cuốn sách đã tái hiện lại bức tranh 10 toàn cảnh về tiến trình phát triển của lịch sử dân tộc suốt từ thời nguyên thủy cho đến cuối thế kỷ XIX, trong đó, chương XLIX tập trung bàn về chính sách đối ngoại của nhà Nguyễn. Tuy nhiên, ở đây, Đào Duy Anh mới chỉ đi vào tìm hiểu chính sách đối ngoại của nhà Nguyễn đối với các nước ở biên giới phía Tây, Nam và với thực dân Pháp chứ chưa có dịp nghiên cứu về chính sách đối ngoại của triều Nguyễn đối với nước Trung Hoa láng giềng. Sáu năm sau đó (năm 1961), Thành Thế Vỹ đã cho ra đời cuốn sách Ngoại thương Việt Nam hồi thế kỷ XVII – XVIII đầu thế kỷ XIX, Nxb Sử học, Hà Nội.

Cuốn sách tái hiện lại nền ngoại thương Việt Nam trong những thế kỷ trước khi thực dân Pháp xâm lược (cụ thể từ thế kỷ XVII đến hết đời vua Thiệu Trị). Tuy nhiên, tác giả mới chỉ đề cập đến một vài khía cạnh riêng lẻ của lĩnh vực ngoại thương ở những thế kỷ này như: các mặt hàng hóa (bao gồm hàng bán ra, hàng mua vào: từ trang 97 đến trang 125); thể lệ ngoại thương, thủ tục, bộ máy, thuế khóa (từ trang 126 đến trang 138); cách thức mua bán, đổi chác, trả tiền (từ trang 139 đến 181); phương tiện đi lại (từ trang 182 đến trang 193)…chứ chưa đi sâu phân tích và tổng hợp những khía cạnh đó để đưa ra cái nhìn hệ thống về quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Trung Quốc. Cũng trong năm 1961, tạp chí Văn học, số 7 đã cho công bố bài viết Mối quan hệ lâu đời và mật thiết giữa văn học Việt Nam và văn học Trung Quốc với độ dài 22 trang (từ trang 1 đến trang 22) của tác giả Đặng Thai Mai. Tác giả đã phân chia công cuộc bang giao giữa hai nước Việt – Trung ra làm 4 thời kỳ với những tính chất và sắc thái khác nhau: thời kỳ Bắc thuộc, thời kỳ phong kiến, thời kỳ Pháp thuộc và thời kỳ hiện nay (từ ngày thành lập chế độ dân chủ cộng hoà).

Trong mỗi thời kỳ ấy đều diễn ra sự tiếp xúc văn hoá nói chung và văn học nói riêng giữa hai nước. Qua những phân tích và luận giải sắc sảo của Đặng Thai Mai, có thể thấy rằng, chính sự giao thoa, đối thoại văn hoá, văn học này đã góp phần giải quyết nhiều vấn đề nảy sinh trong quan hệ ngoại giao giữa hai nước qua các thời kỳ lịch sử. Bước sang thập niên 70, 80 của thế kỷ XX, có một loạt bài viết được đăng tải trên các tạp chí chuyên ngành bàn về những biểu hiện mới trong quan hệ Việt – Trung ở nửa sau thế kỷ XIX, như “Quan hệ Trung - Việt và Việt - Trung” của tác giả Văn Phong đăng trên tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 4 năm 1979. Bằng những lập luận sắc bén, tác giả đã phác thảo trên những bình diện lớn về tính chất của quan hệ Việt - Trung qua các thời kì lịch sử.

Trong đó ở mục III, tác giả tập trung khái quát "Quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc từ Tần đến Mãn Thanh". Ở mục IV, 11 tác giả tiếp tục khai thác "Quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc từ nửa cuối thế kỷ XIX đến nửa đầu thế kỷ XX". Đặc biệt, Văn Phong đã lí giải tại sao dưới thời đại phong kiến, trong quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc, quy luật "cá lớn nuốt cá bé" và quy luật "quan hệ đẳng cấp giữa nước lớn và nước nhỏ" lại thường xuyên chi phối hai nước. Song cũng theo Văn Phong, trên thực tế, Việt Nam đã không chịu để cho các quy luật ấy phát huy tác dụng.

Đến năm 1981, tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 3 năm 1981 tiếp tục cho công bố bài viết Nhà Nguyễn với các thương nhân người Hoa thế kỷ XIX của tác giả Trương Thị Yến bàn về chính sách của triều Nguyễn với thương nhân người Hoa cũng như về vai trò của họ trong nền kinh tế Việt Nam. Phải nói rằng, bài viết đã nêu bật thái độ vừa kiềm chế, vừa ưu ái (đặc biệt nhấn mạnh đến sự ưu ái) đối với Hoa thương của triều Nguyễn trong tương quan so sánh với thương nhân các nước khác trong khu vực cũng như trên thế giới. Tất nhiên, thái độ đó, chính sách ấy sẽ ảnh hưởng không nhỏ đến quan hệ kinh tế Việt – Trung thời kỳ này. Cũng trong năm 1981, cuốn sách về thân thế, sự nghiệp của nhà ngoại giao nổi tiếng thế kỷ XIX – Lý Văn Phức đã ra đời.

Đó là tác phẩm Lý Văn Phức: Cây bút luận chiến ngoại giao cứng cỏi in trong Văn học Việt Nam trên những chặng đường chống phong kiến Trung Quốc xâm lược của Nguyễn Đổng Chi, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1981. Song, tác phẩm mới chỉ dừng lại giới thiệu về một số áng thơ, bài văn bang giao tiêu biểu mà chưa đi vào phân tích và tổng hợp chúng để thấy được sức mạnh ngôn từ trong đối thoại văn hóa. Đặc biệt, chân dung của nhân vật lịch sử nổi tiếng này trong tư cách là những nhà ngoại giao cũng chưa được tái hiện một cách hoàn chỉnh. Đến năm 1985, tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 3 đã cho công bố bài viết Một trăm năm phản bội Việt Nam từ Hiệp ước Pháp - Hoa (1885) của Văn Tạo.

Ở đây, tác giả đã chỉ ra đằng sau cái gọi là tinh thần "thân thiện", "hữu nghị" của thế lực bành trướng, bá quyền phương Bắc đối với nhân dân Việt Nam và vạch rõ những ảnh hưởng của Hiệp ước Thiên Tân (1885) đến quan hệ ngoại giao giữa hai nước Việt - Trung thời bấy giờ. Về vấn đề này, tác giả Trịnh Nhu cũng đã góp thêm tiếng nói của mình với bài nghiên cứu Nhà Thanh đối với Việt Nam qua sự phản kháng Hiệp ước năm 1874, đăng tải trên tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 3 và 4 năm 1989. Bài viết đã tập trung đi vào phân tích thái độ của nhà Thanh đối với Việt Nam qua sự phản kháng Hiệp ước năm 1874 kí kết giữa Pháp và triều Nguyễn, đồng thời, tác giả xem đó là 12 một biểu hiện đầy tham vọng của nhà nước phong kiến Trung Hoa trước nguy cơ Việt Nam bị đế quốc Pháp biến thành thuộc địa và vai trò “tôn chủ” của nó đang bị đe dọa. Theo tác giả, cũng từ bước khởi đầu ấy, mâu thuẫn Trung – Pháp ngày càng phát triển và đẫn đến cuộc chiến tranh giữa hai bên (1883 - 1885) như một lẽ tất yếu.

Bài viết đã thực sự góp tiếng nói của mình vào việc phơi bày bản chất của triều đình Mãn Thanh trong quan hệ với Việt Nam nửa sau thế kỷ XIX. * Những công trình nghiên cứu từ thập niên 90 của thế kỷ XX đến nay Sau Đổi mới, nhất là từ đầu những năm 1990 trở lại đây, xuất phát từ yêu cầu thực tiễn của đất nước và cùng với sự phát triển của nền sử học nước nhà, mối quan hệ ngoại giao Việt – Trung thực sự trở thành một đề tài thu hút sự quan tâm, chú ý của nhiều nhà nghiên cứu với mong muốn đưa ra cái nhìn thỏa đáng hơn về vương triều Nguyễn – triều đại phong kiến cuối cùng trong tiến trình lịch sử Việt Nam. Từ đây, mối quan hệ đó dần được phục dựng lại một cách sâu sắc và toàn diện trên nhiều phương diện khác nhau.