Sự Chuyển Biến Quan Hệ Ngoại Giao Giữa Việt Nam và Trung Quốc Từ Năm 1802 Đến Năm 1885

Luận án tiến sĩ nghiên cứu sự chuyển biến của quan hệ ngoại giao giữa việt nam và trung quốc từ năm 1802 đến năm 1885, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Thị Mỹ Hạnh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Thị Vinh
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Sự Chuyển Biến Quan Hệ Ngoại Giao Giữa Việt Nam Và Trung Quốc Từ Năm 1802 Đến Năm 1885
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về sự chuyển biến quan hệ ngoại giao Việt Nam Trung Quốc 1802 1885

Sự chuyển biến trong quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và Trung Quốc từ năm 1802 đến 1885 phản ánh những biến động lịch sử quan trọng. Thời kỳ này chứng kiến sự hình thành và phát triển của triều Nguyễn, đồng thời là giai đoạn mà các mối quan hệ quốc tế bắt đầu có những thay đổi lớn. Mối quan hệ này không chỉ đơn thuần là sự giao tiếp giữa hai quốc gia mà còn là sự phản ánh của những thách thức chính trị, kinh tế và văn hóa trong bối cảnh lịch sử phức tạp.

1.1. Bối cảnh lịch sử và chính trị của quan hệ Việt Trung

Giai đoạn 1802 - 1885 là thời kỳ mà triều Nguyễn khẳng định quyền lực và độc lập của mình. Tuy nhiên, sự hiện diện của thực dân Pháp đã tạo ra nhiều thách thức cho mối quan hệ này. Các cuộc chiến tranh và xung đột biên giới đã làm gia tăng căng thẳng giữa hai nước.

1.2. Đặc điểm nổi bật trong quan hệ ngoại giao Việt Trung

Mối quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và Trung Quốc trong giai đoạn này được đặc trưng bởi các hoạt động cầu phong, triều cống và các lễ nghi ngoại giao. Những hoạt động này không chỉ thể hiện sự tôn trọng lẫn nhau mà còn phản ánh sự phụ thuộc và ảnh hưởng lẫn nhau giữa hai quốc gia.

II. Những thách thức trong quan hệ ngoại giao Việt Nam Trung Quốc giai đoạn 1802 1858

Giai đoạn 1802 - 1858 là thời kỳ mà mối quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và Trung Quốc phải đối mặt với nhiều thách thức. Những vấn đề về biên giới, lãnh thổ và các cuộc xung đột quân sự đã làm gia tăng căng thẳng giữa hai nước. Sự can thiệp của phương Tây cũng đã tạo ra những biến động lớn trong quan hệ này.

2.1. Vấn đề biên giới và lãnh thổ giữa Việt Nam và Trung Quốc

Các cuộc tranh chấp biên giới đã diễn ra thường xuyên, đặc biệt là ở các khu vực phía Bắc. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến an ninh quốc gia mà còn tác động đến mối quan hệ ngoại giao giữa hai nước.

2.2. Tác động của chiến tranh Trung Pháp đến quan hệ Việt Trung

Chiến tranh Trung - Pháp đã làm thay đổi cục diện chính trị trong khu vực. Việt Nam phải đối mặt với sự xâm lược của thực dân Pháp, trong khi Trung Quốc cũng phải đối phó với áp lực từ các cường quốc phương Tây.

III. Phương pháp giải quyết các vấn đề trong quan hệ ngoại giao Việt Trung

Để duy trì mối quan hệ ngoại giao ổn định, triều Nguyễn đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các hoạt động ngoại giao như cầu phong, triều cống và các lễ nghi đã được thực hiện để thể hiện sự tôn trọng và hợp tác giữa hai nước.

3.1. Hoạt động cầu phong và triều cống

Hoạt động cầu phong và triều cống là những hình thức ngoại giao chính yếu trong mối quan hệ Việt - Trung. Những hoạt động này không chỉ thể hiện sự tôn trọng mà còn là cách để duy trì mối quan hệ hòa bình.

3.2. Các lễ nghi ngoại giao và văn hóa

Các lễ nghi ngoại giao đóng vai trò quan trọng trong việc củng cố mối quan hệ giữa hai nước. Những buổi lễ này không chỉ mang tính chất nghi thức mà còn là cơ hội để hai bên trao đổi văn hóa và tăng cường hiểu biết lẫn nhau.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về quan hệ Việt Trung

Nghiên cứu về sự chuyển biến trong quan hệ ngoại giao Việt - Trung không chỉ giúp hiểu rõ hơn về lịch sử mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc xây dựng chính sách đối ngoại hiện nay. Những bài học từ quá khứ có thể giúp Việt Nam định hình mối quan hệ với Trung Quốc trong bối cảnh hiện đại.

4.1. Bài học từ lịch sử cho chính sách đối ngoại hiện nay

Việc hiểu rõ về mối quan hệ Việt - Trung trong quá khứ giúp các nhà lãnh đạo có cái nhìn sâu sắc hơn về cách thức xây dựng và duy trì mối quan hệ ngoại giao trong bối cảnh hiện đại.

4.2. Tác động của quan hệ Việt Trung đến an ninh khu vực

Mối quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc có ảnh hưởng lớn đến an ninh khu vực. Việc duy trì hòa bình và ổn định trong quan hệ này là điều cần thiết để đảm bảo an ninh cho cả hai quốc gia.

V. Kết luận và tương lai của quan hệ ngoại giao Việt Nam Trung Quốc

Sự chuyển biến trong quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và Trung Quốc từ năm 1802 đến 1885 đã để lại nhiều bài học quý giá. Tương lai của mối quan hệ này phụ thuộc vào khả năng giải quyết các vấn đề còn tồn tại và xây dựng một nền tảng hợp tác bền vững.

5.1. Tương lai của quan hệ Việt Trung trong bối cảnh hiện đại

Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, mối quan hệ Việt - Trung cần được củng cố và phát triển theo hướng hợp tác và cùng có lợi.

5.2. Những thách thức và cơ hội trong quan hệ Việt Trung

Mặc dù còn nhiều thách thức, nhưng cũng có nhiều cơ hội để hai nước phát triển mối quan hệ ngoại giao. Việc tìm kiếm sự đồng thuận và hợp tác sẽ là chìa khóa cho tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Chương 2: Quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và Trung Quốc giai đoạn 1802 – 1858 Chương 3: Quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và Trung Quốc giai đoạn 1858 – 1885 Chương 4: Đánh giá về những chuyển biến của quan hệ ngoại giao Việt – Trung (1802 - 1885) 9 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ngoại giao giữa hai nước Việt Nam – Trung Quốc từ lâu đã trở thành mối quan tâm của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. Đặc biệt, trong mấy chục năm gần đây, khi mà giới sử học đang không ngừng nỗ lực để có cái nhìn khách quan nhất về công và tội của triều Nguyễn – vương triều cuối cùng trong diễn trình lịch sử phong kiến Việt Nam thì mối quan hệ ngoại giao Việt – Trung lại càng được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đi sâu tìm hiểu. Các công trình nghiên cứu của các tác giả trong nƣớc và ngoài nƣớc có liên quan đến đề tài luận án 1. Những công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước * Những công trình nghiên cứu trước thập niên 90 của thế kỷ XX Bước sang thế kỷ XX, nhiều bộ thông sử về lịch sử Việt Nam, trong đó có triều Nguyễn đã ra đời.

Trước hết phải kể đến cuốn Việt Nam sử lược của tác giả Trần Trọng Kim. Đây là bộ lịch sử đầu tiên được viết bằng chữ quốc ngữ tại Việt Nam, xuất bản lần thứ nhất vào năm 1921. Tác giả đã nghiên cứu lịch sử dân tộc suốt từ thời thượng cổ đến khi Pháp xâm lược và cai trị (tính đến năm 1902), trong đó có các chương nghiên cứu về triều Nguyễn dưới các đời vua: Gia Long, Minh Mệnh, Thiệu Trị và Tự Đức. Tác phẩm này đã giúp cho chúng ta có cái nhìn khái quát về mọi mặt xã hội Việt Nam duới vương triều Nguyễn, trong đó có lĩnh vực ngoại giao.

Hơn 20 năm sau đó (1943), tại Hà Nội, Sông Bằng đã dựa trên nhiều tài liệu quý hiếm sưu tầm được trong thư viện trường Viễn Đông Bác Cổ cho biên soạn cuốn Việt Hoa thông sứ sử lược, tủ sách Quốc học thư xã. Qua cuốn sách này, chúng ta bước đầu được biết về những hành vi, tiết tháo của các vị Tuế - Cống sứ Việt Nam, những mối duyên văn ràng buộc sĩ phu Trung Hoa với các bậc khoa – hoạn nước nhà. Tuy tác phẩm không đề cập trực tiếp đến ngoại giao Việt – Trung thế kỷ XIX, song qua đó chúng ta có thể hình dung phần nào sự vận dụng đầy linh hoạt các hình thức đối thoại văn hoá của các nhà ngoại giao thời phong kiến. Đến năm 1955, Nxb Xây Dựng đã cho ra đời bộ Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến cuối thế kỷ XIX của tác giả Đào Duy Anh, bao gồm 2 quyển: quyển thượng và quyển hạ.

Đến nay, bộ sách này đã qua nhiều lần tái bản và lần tái bản gần đây nhất là vào năm 2011 của Nxb Khoa học xã hội. Cuốn sách đã tái hiện lại bức tranh 10 toàn cảnh về tiến trình phát triển của lịch sử dân tộc suốt từ thời nguyên thủy cho đến cuối thế kỷ XIX, trong đó, chương XLIX tập trung bàn về chính sách đối ngoại của nhà Nguyễn. Tuy nhiên, ở đây, Đào Duy Anh mới chỉ đi vào tìm hiểu chính sách đối ngoại của nhà Nguyễn đối với các nước ở biên giới phía Tây, Nam và với thực dân Pháp chứ chưa có dịp nghiên cứu về chính sách đối ngoại của triều Nguyễn đối với nước Trung Hoa láng giềng. Sáu năm sau đó (năm 1961), Thành Thế Vỹ đã cho ra đời cuốn sách Ngoại thương Việt Nam hồi thế kỷ XVII – XVIII đầu thế kỷ XIX, Nxb Sử học, Hà Nội.

Cuốn sách tái hiện lại nền ngoại thương Việt Nam trong những thế kỷ trước khi thực dân Pháp xâm lược (cụ thể từ thế kỷ XVII đến hết đời vua Thiệu Trị). Tuy nhiên, tác giả mới chỉ đề cập đến một vài khía cạnh riêng lẻ của lĩnh vực ngoại thương ở những thế kỷ này như: các mặt hàng hóa (bao gồm hàng bán ra, hàng mua vào: từ trang 97 đến trang 125); thể lệ ngoại thương, thủ tục, bộ máy, thuế khóa (từ trang 126 đến trang 138); cách thức mua bán, đổi chác, trả tiền (từ trang 139 đến 181); phương tiện đi lại (từ trang 182 đến trang 193)…chứ chưa đi sâu phân tích và tổng hợp những khía cạnh đó để đưa ra cái nhìn hệ thống về quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Trung Quốc. Cũng trong năm 1961, tạp chí Văn học, số 7 đã cho công bố bài viết Mối quan hệ lâu đời và mật thiết giữa văn học Việt Nam và văn học Trung Quốc với độ dài 22 trang (từ trang 1 đến trang 22) của tác giả Đặng Thai Mai. Tác giả đã phân chia công cuộc bang giao giữa hai nước Việt – Trung ra làm 4 thời kỳ với những tính chất và sắc thái khác nhau: thời kỳ Bắc thuộc, thời kỳ phong kiến, thời kỳ Pháp thuộc và thời kỳ hiện nay (từ ngày thành lập chế độ dân chủ cộng hoà).

Trong mỗi thời kỳ ấy đều diễn ra sự tiếp xúc văn hoá nói chung và văn học nói riêng giữa hai nước. Qua những phân tích và luận giải sắc sảo của Đặng Thai Mai, có thể thấy rằng, chính sự giao thoa, đối thoại văn hoá, văn học này đã góp phần giải quyết nhiều vấn đề nảy sinh trong quan hệ ngoại giao giữa hai nước qua các thời kỳ lịch sử. Bước sang thập niên 70, 80 của thế kỷ XX, có một loạt bài viết được đăng tải trên các tạp chí chuyên ngành bàn về những biểu hiện mới trong quan hệ Việt – Trung ở nửa sau thế kỷ XIX, như “Quan hệ Trung - Việt và Việt - Trung” của tác giả Văn Phong đăng trên tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 4 năm 1979. Bằng những lập luận sắc bén, tác giả đã phác thảo trên những bình diện lớn về tính chất của quan hệ Việt - Trung qua các thời kì lịch sử.

Trong đó ở mục III, tác giả tập trung khái quát "Quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc từ Tần đến Mãn Thanh". Ở mục IV, 11 tác giả tiếp tục khai thác "Quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc từ nửa cuối thế kỷ XIX đến nửa đầu thế kỷ XX". Đặc biệt, Văn Phong đã lí giải tại sao dưới thời đại phong kiến, trong quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc, quy luật "cá lớn nuốt cá bé" và quy luật "quan hệ đẳng cấp giữa nước lớn và nước nhỏ" lại thường xuyên chi phối hai nước. Song cũng theo Văn Phong, trên thực tế, Việt Nam đã không chịu để cho các quy luật ấy phát huy tác dụng.

Đến năm 1981, tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 3 năm 1981 tiếp tục cho công bố bài viết Nhà Nguyễn với các thương nhân người Hoa thế kỷ XIX của tác giả Trương Thị Yến bàn về chính sách của triều Nguyễn với thương nhân người Hoa cũng như về vai trò của họ trong nền kinh tế Việt Nam. Phải nói rằng, bài viết đã nêu bật thái độ vừa kiềm chế, vừa ưu ái (đặc biệt nhấn mạnh đến sự ưu ái) đối với Hoa thương của triều Nguyễn trong tương quan so sánh với thương nhân các nước khác trong khu vực cũng như trên thế giới. Tất nhiên, thái độ đó, chính sách ấy sẽ ảnh hưởng không nhỏ đến quan hệ kinh tế Việt – Trung thời kỳ này. Cũng trong năm 1981, cuốn sách về thân thế, sự nghiệp của nhà ngoại giao nổi tiếng thế kỷ XIX – Lý Văn Phức đã ra đời.

Đó là tác phẩm Lý Văn Phức: Cây bút luận chiến ngoại giao cứng cỏi in trong Văn học Việt Nam trên những chặng đường chống phong kiến Trung Quốc xâm lược của Nguyễn Đổng Chi, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1981. Song, tác phẩm mới chỉ dừng lại giới thiệu về một số áng thơ, bài văn bang giao tiêu biểu mà chưa đi vào phân tích và tổng hợp chúng để thấy được sức mạnh ngôn từ trong đối thoại văn hóa. Đặc biệt, chân dung của nhân vật lịch sử nổi tiếng này trong tư cách là những nhà ngoại giao cũng chưa được tái hiện một cách hoàn chỉnh. Đến năm 1985, tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 3 đã cho công bố bài viết Một trăm năm phản bội Việt Nam từ Hiệp ước Pháp - Hoa (1885) của Văn Tạo.

Ở đây, tác giả đã chỉ ra đằng sau cái gọi là tinh thần "thân thiện", "hữu nghị" của thế lực bành trướng, bá quyền phương Bắc đối với nhân dân Việt Nam và vạch rõ những ảnh hưởng của Hiệp ước Thiên Tân (1885) đến quan hệ ngoại giao giữa hai nước Việt - Trung thời bấy giờ. Về vấn đề này, tác giả Trịnh Nhu cũng đã góp thêm tiếng nói của mình với bài nghiên cứu Nhà Thanh đối với Việt Nam qua sự phản kháng Hiệp ước năm 1874, đăng tải trên tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 3 và 4 năm 1989. Bài viết đã tập trung đi vào phân tích thái độ của nhà Thanh đối với Việt Nam qua sự phản kháng Hiệp ước năm 1874 kí kết giữa Pháp và triều Nguyễn, đồng thời, tác giả xem đó là 12 một biểu hiện đầy tham vọng của nhà nước phong kiến Trung Hoa trước nguy cơ Việt Nam bị đế quốc Pháp biến thành thuộc địa và vai trò “tôn chủ” của nó đang bị đe dọa. Theo tác giả, cũng từ bước khởi đầu ấy, mâu thuẫn Trung – Pháp ngày càng phát triển và đẫn đến cuộc chiến tranh giữa hai bên (1883 - 1885) như một lẽ tất yếu.

Bài viết đã thực sự góp tiếng nói của mình vào việc phơi bày bản chất của triều đình Mãn Thanh trong quan hệ với Việt Nam nửa sau thế kỷ XIX. * Những công trình nghiên cứu từ thập niên 90 của thế kỷ XX đến nay Sau Đổi mới, nhất là từ đầu những năm 1990 trở lại đây, xuất phát từ yêu cầu thực tiễn của đất nước và cùng với sự phát triển của nền sử học nước nhà, mối quan hệ ngoại giao Việt – Trung thực sự trở thành một đề tài thu hút sự quan tâm, chú ý của nhiều nhà nghiên cứu với mong muốn đưa ra cái nhìn thỏa đáng hơn về vương triều Nguyễn – triều đại phong kiến cuối cùng trong tiến trình lịch sử Việt Nam. Từ đây, mối quan hệ đó dần được phục dựng lại một cách sâu sắc và toàn diện trên nhiều phương diện khác nhau.