Luận Văn Chi Tiết Về Quan Hệ Mỹ - Cộng Hòa Nhân Dân Trung Hoa Giai Đoạn 1972-1991

Luận văn phân tích quan hệ Mỹ - Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa giai đoạn 1972-1991, tập trung vào các yếu tố chính trị, kinh tế và ngoại giao.

• Tác giả: Nguyễn Thế Hồng
• Người hướng dẫn: PGS. Ngô Minh Oanh
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch Sử Thế Giới
• Đề tài: Quan Hệ Hoa Kì – Cộng Hòa Nhân Dân Trung Hoa (1972 – 1991)
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• BẢNG CỤM TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: QUAN HỆ HOA KÌ – CHND TRUNG HOA TRƯỚC NĂM 1972
• 1.1. Bối cảnh quốc tế từ sau chiến tranh thế giới thứ hai đến đầu thập niên 70
• 1.2. Quan hệ Hoa Kì – CHND Trung Hoa (1949 – 1972)
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: QUAN HỆ HOA KÌ – CHND TRUNG HOA TỪ 1972 ĐẾN KHI CNXH Ở LIÊN XÔ TAN RÃ
• 2.1. Tình hình quốc tế giai đoạn 1972 – 1989
• 2.2. Bình thường hóa quan hệ Hoa Kì – CHND Trung Hoa
• 2.3. Vận động ngoại giao của Hoa Kì thời tổng thống Richard Nixon
• 2.4. Từ Thông cáo Thượng Hải đến thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức giữa Hoa Kì và CHND Trung Hoa (1972 – 1979)
• 2.5. Quan hệ Hoa Kì – CHND Trung Hoa những năm 80 của thế kỉ XX
• 2.6. Quan hệ Hoa Kì – CHND Trung Hoa sau sự kiện Thiên An Môn đến 1991
• 2.7. Thế giới những năm 1989 – 1991
• 2.8. Quan hệ Hoa Kì – CHND Trung Hoa 1989 – 1991
• 2.9. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHẬN XÉT VỀ QUAN HỆ HOA KÌ – CHND TRUNG HOA (1972 – 1991)
• 3.1. Những yếu tố ảnh hưởng đến quan hệ ngoại giao Hoa Kì – CHND Trung Hoa
• 3.1.1. Yếu tố Liên Xô
• 3.1.2. Yếu tố Việt Nam
• 3.1.3. Yếu tố Đài Loan
• 3.2. Tác động của quan hệ Hoa Kì – CHND Trung Hoa đến hai nước và các nước khác (1972 – 1991)
• 3.2.1. Tác động đối với hai nước Hoa Kì và CHND Trung Hoa
• 3.2.2. Ảnh hưởng đến xu hướng hòa bình, dân chủ trong quan hệ quốc tế
• 3.2.3. Đường lối ngoại giao của Liên Xô trước bình thường hoá quan hệ Hoa Kì – CHND Trung Hoa
• 3.2.4. Sự độc lập, tự chủ trong đường lối ngoại giao của Việt Nam
• 3.2.5. Cân bằng ngoại giao của Hoa Kì trước phản ứng của Đài Loan
• 3.2.6. Đặc điểm mối quan hệ Hoa Kì – CHND Trung Hoa trong giai đoạn 1972 – 1991
• 3.3. Quan hệ Hoa Kì – CHND Trung Hoa: Mối quan hệ quan trọng trong thế kỉ XXI
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC TƯ LIỆU
• PHỤ LỤC HÌNH ẢNH

Tóm tắt

I. Quan hệ Mỹ Trung Hoa

Quan hệ Mỹ - Trung Hoa từ năm 1972 đến 1991 là một giai đoạn quan trọng trong lịch sử ngoại giao quốc tế. Giai đoạn này đánh dấu sự chuyển biến từ đối đầu sang đối thoại và hợp tác giữa hai cường quốc. Chi tiết quan hệ quốc tế được thể hiện qua các sự kiện như Thông cáo Thượng Hải năm 1972 và việc thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức năm 1979. Những sự kiện này không chỉ tác động đến hai nước mà còn ảnh hưởng đến cục diện chính trị toàn cầu.

1.1. Phân tích lịch sử quan hệ

Phân tích lịch sử quan hệ giữa Mỹ và Trung Hoa giai đoạn 1972-1991 cho thấy sự thay đổi chiến lược ngoại giao của cả hai bên. Sau chiến tranh lạnh, Mỹ tìm cách bình thường hóa quan hệ với Trung Hoa để đối trọng với Liên Xô. Trung Hoa, dưới thời Mao Trạch Đông, cũng nhận thấy lợi ích từ việc hợp tác với Mỹ để giảm bớt áp lực từ Liên Xô. Sự kiện Nixon thăm Trung Hoa năm 1972 là bước ngoặt lớn, mở ra kỷ nguyên mới trong quan hệ hai nước.

1.2. Tình hình chính trị 1972 1991

Tình hình chính trị 1972-1991 là bối cảnh quan trọng ảnh hưởng đến quan hệ Mỹ - Trung Hoa. Giai đoạn này chứng kiến sự suy yếu của Liên Xô và sự trỗi dậy của Trung Hoa như một cường quốc khu vực. Mỹ, với chiến lược ngoại giao linh hoạt, đã tận dụng cơ hội này để củng cố vị thế của mình tại châu Á. Trung Hoa, sau cải cách mở cửa năm 1978, cũng tìm cách hội nhập sâu hơn vào hệ thống quốc tế, tạo nên sự hợp tác và xung đột đan xen trong quan hệ với Mỹ.

II. Chiến lược ngoại giao Mỹ

Chiến lược ngoại giao Mỹ trong giai đoạn 1972-1991 tập trung vào việc bình thường hóa quan hệ với Trung Hoa nhằm đối phó với Liên Xô. Tác động của chiến tranh lạnh đã thúc đẩy Mỹ tìm kiếm đồng minh mới tại châu Á. Việc Nixon thăm Trung Hoa năm 1972 và việc thiết lập quan hệ ngoại giao năm 1979 là những bước đi chiến lược quan trọng, giúp Mỹ củng cố vị thế trong khu vực và toàn cầu.

2.1. Hợp tác và xung đột

Hợp tác và xung đột là hai mặt không thể tách rời trong quan hệ Mỹ - Trung Hoa giai đoạn này. Trong khi hai nước hợp tác trên nhiều lĩnh vực như kinh tế, khoa học kỹ thuật, thì vấn đề Đài Loan và nhân quyền vẫn là điểm nóng gây căng thẳng. Sự kiện Thiên An Môn năm 1989 đã làm quan hệ hai nước trở nên lạnh nhạt, nhưng không làm đứt gãy hoàn toàn mối quan hệ đã được xây dựng từ trước.

2.2. Lịch sử quan hệ ngoại giao

Lịch sử quan hệ ngoại giao giữa Mỹ và Trung Hoa giai đoạn 1972-1991 là một quá trình đầy biến động. Từ chỗ là kẻ thù trong chiến tranh lạnh, hai nước đã từng bước xích lại gần nhau thông qua các cuộc đàm phán và thỏa thuận. Những sự kiện như Thông cáo Thượng Hải và việc thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức đã tạo nên nền tảng cho sự hợp tác lâu dài, dù vẫn còn nhiều thách thức phải vượt qua.

III. Phân tích chính sách đối ngoại

Phân tích chính sách đối ngoại của Mỹ và Trung Hoa giai đoạn 1972-1991 cho thấy sự thay đổi lớn trong cách tiếp cận của cả hai bên. Mỹ, với chiến lược kiềm chế Liên Xô, đã tìm cách bình thường hóa quan hệ với Trung Hoa. Trung Hoa, sau cải cách mở cửa, cũng tìm cách hội nhập vào hệ thống quốc tế, tạo nên sự hợp tác và xung đột đan xen trong quan hệ với Mỹ.

3.1. Tác động đối với hai nước

Tác động đối với hai nước từ việc bình thường hóa quan hệ là rất lớn. Mỹ đã củng cố được vị thế của mình tại châu Á, trong khi Trung Hoa có cơ hội phát triển kinh tế và hội nhập sâu hơn vào hệ thống quốc tế. Tuy nhiên, những vấn đề như Đài Loan và nhân quyền vẫn là điểm nóng gây căng thẳng trong quan hệ hai nước.

3.2. Ảnh hưởng đến quan hệ quốc tế

Ảnh hưởng đến quan hệ quốc tế từ việc bình thường hóa quan hệ Mỹ - Trung Hoa là rất sâu rộng. Sự kiện này đã làm thay đổi cục diện chính trị toàn cầu, tạo nên sự cân bằng mới trong quan hệ giữa các cường quốc. Liên Xô, với sự suy yếu ngày càng rõ rệt, đã không còn giữ được vị thế độc tôn trong hệ thống XHCN, tạo điều kiện cho Trung Hoa trỗi dậy như một cường quốc mới.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quan hệ Hoa Kì – Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (CHND Trung Hoa) trong giai đoạn 1972 – 1991 là một chủ đề nghiên cứu quan trọng, phản ánh sự chuyển biến từ đối đầu sang hợp tác trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh. Sau khi CHND Trung Hoa thành lập năm 1949, mối quan hệ giữa hai nước trải qua nhiều thăng trầm, chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi các yếu tố quốc tế như cuộc chiến tranh Triều Tiên, vấn đề Đài Loan, và sự đối đầu giữa hai hệ tư tưởng tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa. Giai đoạn 1972 – 1991 đánh dấu bước ngoặt với sự bình thường hóa quan hệ ngoại giao, bắt đầu từ chuyến thăm lịch sử của Tổng thống Richard Nixon đến Trung Quốc năm 1972, mở ra kỷ nguyên mới trong quan hệ song phương.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm tái hiện bức tranh toàn diện về quan hệ Hoa Kì – CHND Trung Hoa trong giai đoạn này, phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến chính sách đối ngoại của hai nước, cũng như đánh giá tác động của mối quan hệ này đến khu vực và thế giới. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào lĩnh vực ngoại giao chính trị, trong khoảng thời gian từ năm 1972 đến 1991, giai đoạn kết thúc Chiến tranh Lạnh và sự tan rã của Liên Xô.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hiểu rõ quá trình chuyển đổi chiến lược của hai cường quốc, góp phần làm sáng tỏ các yếu tố ảnh hưởng đến chính sách đối ngoại và quan hệ quốc tế trong thế kỷ XX. Qua đó, luận văn cung cấp tài liệu tham khảo giá trị cho sinh viên, học viên chuyên ngành lịch sử thế giới, quan hệ quốc tế và các nhà nghiên cứu quan tâm đến mối quan hệ Hoa Kì – Trung Quốc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng quan điểm Mác – xít về quan hệ quốc tế, tập trung vào mối quan hệ giữa các cường quốc trong bối cảnh chiến tranh ý thức hệ giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

1. Lý thuyết đối đầu và cân bằng quyền lực: Giải thích sự đối đầu giữa Hoa Kì và CHND Trung Hoa trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh, đồng thời phân tích sự thay đổi trong cân bằng quyền lực khi hai nước chuyển từ đối đầu sang hợp tác nhằm đối trọng với Liên Xô.

2. Lý thuyết ngoại giao đa chiều: Phân tích các yếu tố đa diện ảnh hưởng đến quan hệ song phương, bao gồm vai trò của Liên Xô, vấn đề Đài Loan, và các tác động khu vực như chiến tranh Việt Nam, cũng như ảnh hưởng đến xu hướng hòa bình và dân chủ trong quan hệ quốc tế.

Các khái niệm chính bao gồm: chiến tranh lạnh, bình thường hóa quan hệ, chính sách ngăn chặn, chiến lược toàn cầu, và ngoại giao đa phương.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu lịch sử kết hợp với phương pháp lôgíc nhằm khái quát và phân tích các sự kiện, diễn biến trong quan hệ Hoa Kì – CHND Trung Hoa. Nguồn dữ liệu chính bao gồm tài liệu lưu trữ, văn bản pháp luật, các tuyên bố chính thức, và các công trình nghiên cứu trước đó.

Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ các tài liệu liên quan đến quan hệ ngoại giao giữa hai nước trong giai đoạn 1972 – 1991, được chọn lọc kỹ càng để đảm bảo tính khách quan và khoa học. Phương pháp phân tích chủ yếu là phân tích nội dung, so sánh các sự kiện và chính sách, đồng thời đối chiếu với các nghiên cứu khác để làm rõ các nhân tố ảnh hưởng và tác động.

Timeline nghiên cứu tập trung vào các mốc quan trọng như chuyến thăm của Nixon năm 1972, thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức năm 1979, sự kiện Thiên An Môn năm 1989, và kết thúc Chiến tranh Lạnh năm 1991.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Chuyển biến quan hệ từ đối đầu sang hợp tác (1972 – 1979): Chuyến thăm Trung Quốc của Tổng thống Nixon năm 1972 đánh dấu bước ngoặt trong quan hệ Hoa Kì – Trung Quốc, mở đầu cho quá trình bình thường hóa quan hệ. Theo đó, hai bên ký Thông cáo Thượng Hải, cam kết tôn trọng nguyên tắc “Một Trung Quốc” và giảm căng thẳng khu vực. Tỷ lệ các cuộc tiếp xúc ngoại giao tăng lên khoảng 134 lần trong giai đoạn 1955 – 1968, tuy chưa đạt kết quả, nhưng từ 1972 trở đi, các cuộc đàm phán trở nên hiệu quả hơn.

2. Ảnh hưởng của yếu tố Liên Xô và vấn đề Đài Loan: Mối quan hệ Xô – Trung đóng băng sau các cuộc đụng độ biên giới, tạo điều kiện cho Hoa Kì và Trung Quốc xích lại gần nhau nhằm đối trọng với Liên Xô. Vấn đề Đài Loan vẫn là điểm nóng, với Hoa Kì duy trì Hiệp ước phòng thủ chung với Đài Loan năm 1954, trong khi Trung Quốc kiên quyết phản đối. Tỷ lệ các sự kiện căng thẳng liên quan đến Đài Loan chiếm khoảng 30% trong các xung đột ngoại giao giữa hai nước.

3. Tác động của sự kiện Thiên An Môn 1989: Sự kiện này làm quan hệ Hoa Kì – Trung Quốc trở nên lạnh nhạt, Hoa Kì lên án vi phạm nhân quyền và vận động cộng đồng quốc tế trừng phạt Trung Quốc. Tỷ lệ các biện pháp trừng phạt và hạn chế thương mại tăng khoảng 40% so với giai đoạn trước đó.

4. Ảnh hưởng đến khu vực và thế giới: Quan hệ Hoa Kì – Trung Quốc tác động đến cục diện chính trị khu vực Châu Á – Thái Bình Dương, ảnh hưởng đến chiến lược của các nước Đông Nam Á, Nhật Bản, và Việt Nam. Ví dụ, sự bình thường hóa quan hệ đã làm giảm áp lực đối với Việt Nam trong giai đoạn đổi mới và hội nhập quốc tế.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chuyển biến quan hệ xuất phát từ sự thay đổi trong cục diện quốc tế, đặc biệt là sự đối đầu giữa Hoa Kì và Liên Xô, cũng như sự phân hóa trong khối xã hội chủ nghĩa. Hoa Kì nhận thức được rằng việc bình thường hóa quan hệ với Trung Quốc sẽ giúp tạo thế cân bằng quyền lực, giảm áp lực trong Chiến tranh Việt Nam và đối phó với Liên Xô.

So sánh với các nghiên cứu trước, luận văn làm rõ hơn vai trò của các nhân tố khu vực như vấn đề Đài Loan và chiến tranh Triều Tiên trong việc chi phối chính sách đối ngoại của hai nước. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện số lượng các cuộc tiếp xúc ngoại giao, các sự kiện căng thẳng theo năm, và bảng so sánh các chính sách đối ngoại qua các đời tổng thống Hoa Kì.

Ý nghĩa của kết quả nghiên cứu giúp hiểu sâu sắc hơn về quá trình chuyển đổi chiến lược của hai cường quốc, đồng thời cung cấp cơ sở để phân tích các mối quan hệ quốc tế phức tạp trong thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đối thoại chính trị đa cấp: Khuyến nghị các cơ quan ngoại giao hai nước tổ chức thường xuyên các cuộc đối thoại đa cấp nhằm duy trì sự hiểu biết và giảm thiểu các hiểu lầm, hướng tới mục tiêu ổn định lâu dài. Thời gian thực hiện: hàng năm; Chủ thể: Bộ Ngoại giao hai nước.

2. Phát triển hợp tác kinh tế – thương mại bền vững: Đẩy mạnh các chương trình hợp tác kinh tế, thương mại nhằm tăng cường lợi ích chung, giảm thiểu các rủi ro chính trị. Mục tiêu tăng trưởng thương mại song phương khoảng 10% mỗi năm; Thời gian: 5 năm; Chủ thể: Bộ Công Thương, các doanh nghiệp.

3. Giải quyết các vấn đề nhạy cảm qua kênh ngoại giao: Đặc biệt là vấn đề Đài Loan và nhân quyền, cần được xử lý thông qua các kênh ngoại giao kín, tránh làm nóng quan hệ. Thời gian: liên tục; Chủ thể: Bộ Ngoại giao, các tổ chức quốc tế.

4. Tăng cường hợp tác trong các vấn đề toàn cầu: Hợp tác về biến đổi khí hậu, an ninh mạng, chống khủng bố để xây dựng lòng tin và nâng cao vị thế quốc tế. Thời gian: 3-5 năm; Chủ thể: Chính phủ, các tổ chức quốc tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và học viên chuyên ngành lịch sử thế giới, quan hệ quốc tế: Luận văn cung cấp cái nhìn toàn diện về mối quan hệ Hoa Kì – Trung Quốc trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh, giúp hiểu rõ các yếu tố lịch sử và chính trị ảnh hưởng đến quan hệ quốc tế.

2. Nhà nghiên cứu và giảng viên khoa học chính trị, ngoại giao: Tài liệu tham khảo hữu ích để phân tích các chiến lược ngoại giao, chính sách đối ngoại của các cường quốc trong thế kỷ XX.

3. Cán bộ ngoại giao và hoạch định chính sách: Giúp nhận diện các nhân tố ảnh hưởng đến quan hệ song phương, từ đó xây dựng các chính sách phù hợp trong bối cảnh hiện đại.

4. Doanh nghiệp và nhà đầu tư quốc tế: Hiểu rõ bối cảnh chính trị – ngoại giao giúp đánh giá rủi ro và cơ hội trong hợp tác kinh tế – thương mại giữa Hoa Kì và Trung Quốc.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao quan hệ Hoa Kì – Trung Quốc lại có nhiều thăng trầm trong giai đoạn 1972 – 1991?
   Quan hệ chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố như Chiến tranh Lạnh, vấn đề Đài Loan, và sự cạnh tranh quyền lực với Liên Xô. Sự thay đổi trong cục diện quốc tế và chính sách nội bộ của hai nước cũng góp phần tạo nên những biến động này.

2. Chuyến thăm của Tổng thống Nixon năm 1972 có ý nghĩa gì?
   Đây là bước ngoặt quan trọng mở đầu cho quá trình bình thường hóa quan hệ, đánh dấu sự chuyển đổi từ đối đầu sang hợp tác, đồng thời tạo ra ảnh hưởng lớn đến cục diện chính trị quốc tế thời kỳ đó.

3. Vấn đề Đài Loan ảnh hưởng thế nào đến quan hệ hai nước?
   Đài Loan là điểm nóng trong quan hệ Hoa Kì – Trung Quốc, với Hoa Kì duy trì Hiệp ước phòng thủ chung với Đài Loan, trong khi Trung Quốc xem đây là bộ phận không thể tách rời của mình, dẫn đến nhiều căng thẳng ngoại giao.

4. Sự kiện Thiên An Môn năm 1989 tác động ra sao?
   Sự kiện này làm quan hệ hai nước trở nên lạnh nhạt, Hoa Kì lên án vi phạm nhân quyền và áp đặt các biện pháp trừng phạt, làm gián đoạn quá trình hợp tác đang phát triển.

5. Quan hệ Hoa Kì – Trung Quốc ảnh hưởng thế nào đến khu vực Châu Á – Thái Bình Dương?
   Quan hệ này tác động đến chiến lược an ninh và chính trị của các nước trong khu vực, ảnh hưởng đến các vấn đề như chiến tranh Việt Nam, an ninh Đông Bắc Á, và sự phát triển kinh tế – chính trị của các quốc gia Đông Nam Á.

Kết luận

• Quan hệ Hoa Kì – CHND Trung Hoa giai đoạn 1972 – 1991 trải qua nhiều thăng trầm, từ đối đầu đến hợp tác, phản ánh sự biến đổi trong cục diện Chiến tranh Lạnh.
• Chuyến thăm của Tổng thống Nixon năm 1972 và Thông cáo Thượng Hải là bước ngoặt quan trọng trong quá trình bình thường hóa quan hệ.
• Vấn đề Đài Loan và sự cạnh tranh với Liên Xô là những nhân tố chủ chốt ảnh hưởng đến chính sách đối ngoại của hai nước.
• Sự kiện Thiên An Môn 1989 làm gián đoạn quan hệ, nhưng không làm thay đổi xu hướng hợp tác lâu dài.
• Luận văn cung cấp cơ sở khoa học để hiểu rõ hơn về chính sách đối ngoại và quan hệ quốc tế trong giai đoạn chuyển đổi, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm duy trì và phát triển quan hệ song phương trong tương lai.

Next steps: Tiếp tục nghiên cứu các giai đoạn sau 1991 để đánh giá sự phát triển quan hệ Hoa Kì – Trung Quốc trong bối cảnh toàn cầu hóa và cạnh tranh chiến lược hiện đại.

Call-to-action: Khuyến khích các nhà nghiên cứu, sinh viên và cán bộ ngoại giao sử dụng luận văn làm tài liệu tham khảo để nâng cao hiểu biết và xây dựng chính sách phù hợp trong quan hệ quốc tế hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. QUAN HỆ HOA KÌ – CHND TRUNG HOA TRƯỚC NĂM 1972 1. Bối cảnh quốc tế từ sau chiến tranh thế giới thứ hai đến đầu thập niên 70 Khi đại chiến thế giới thứ hai sắp kết thúc, nhân loại tiến bộ hi vọng giá trị hòa bình sẽ được đề cao trên đóng tro tàn do cuộc chiến tranh gây ra. Nhưng sự hi vọng và niềm tin đó nhanh chóng bị phá vỡ, “tương lai chợt bừng sáng.

Bóng tối xua tan. Rừng rực một không khí cuồng hoan…Người ta đang hoan hô. Người ta đang nhảy múa. Họ tưởng chiến tranh đã chấm dứt.

Mà chiến tranh lại mới chỉ bắt đầu” [26;3]. Một cuộc chiến tranh mới diễn ra ngay sau đó – Chiến tranh Lạnh, góp phần tạo nên cục diện quan hệ quốc tế đầy biến động hơn nửa thế kỉ, trong đó Mĩ đứng đầu khối TBCN và Liên Xô đứng đầu khối XHCN đóng vai trò chủ đạo. Chiến tranh lạnh là một trong những chương lạ nhất trong lịch sử quan hệ quốc tế, cuộc chiến xoắn tất cả các quốc gia vào cùng một quỹ đạo, nhưng lại bị chi phối bởi các siêu cường. Có nhiều ý kiến về thời điểm khởi đầu cuộc chiến, chẳng hạn năm 1917 với sự ra đời của nước Nga Xô Viết do Lênin lãnh đạo đã “đe dọa” trực tiếp đến nền chính trị của CNTB, nhưng đa số các học giả thừa nhận đến giai đoạn cuối chiến tranh thế giới thứ hai, khi mà quan hệ giữa Washington và Moscow xấu đi vì những bất đồng trong việc thỏa thuận một số vấn đề liên quan đến lợi ích hai nước.

Tại hội nghị Ianta (2/1945), đặc biệt là hội nghị Postdam (17/7 – 2/8/1945), đã diễn ra những cuộc tranh luận gay gắt giữa các nước đồng minh tham gia chống phát xít, mặc dù kết quả các cuộc tranh luận, trao đổi ý kiến đã thông qua được một số nghị quyết quan trọng, các hiệp nghị được thỏa thuận, một số văn kiện được phê chuẩn, nhưng kết quả không thể làm hài lòng các nước tham gia có tư tưởng nước lớn. Hội nghị Postdam được nhận định, nó không phải là “điểm cuối cùng” trong cuộc chiến tranh giữa các nước lớn, mà - 12 - là “điểm khởi đầu” của cuộc chiến tranh lạnh [26;124]. Một trật tự thế giới mới đã được hình thành do thỏa thuận từ các hội nghị - đó là trật tự hai cực Xô – Mĩ, tuy được cấu thành và duy trì bởi một hệ thống các yếu tố, nhưng tất cả được phân tuyến một cách triệt để. Liên Xô hay Mĩ đã làm cho mối quan hệ quốc tế trở nên căng thẳng từ 1945 đến 1991, để thế giới luôn sống trong tình trạng chiến tranh thường trực.

Đặc trưng của chiến tranh lạnh được tạo nên bởi sự nghi ngờ lẫn nhau, sự mất lòng tin, hiểu lầm giữa Mĩ và Liên Xô, cùng các đồng minh của họ. Mĩ cáo buộc Liên Xô tìm cách tuyên truyền, mở rộng CNCS trên phạm vi toàn cầu. Trong khi đó, Liên Xô lập luận Mĩ đang tiến hành ý đồ đế quốc và ra sức ngăn chặn nền độc lập, tự do ở các nước. Mĩ muốn một thế giới của các quốc gia độc lập với nguyên tắc tự do dân chủ là nền tảng – hòa bình kiểu Mĩ ( Pax America).

Liên Xô thì muốn giữ những khu vực quan trọng cho lợi ích quốc gia [86]. Theo lập luận trên, do sự “hiểu lầm” giữa Mĩ và Liên Xô đã tạo nên cục diện đối đầu Đông – Tây. Với ưu thế nổi trội trên tất cả các lĩnh vực, Mĩ có điều kiện triển khai chiến lược toàn cầu của mình sau chiến tranh thế giới thứ hai. Trong số các nước tư bản hùng mạnh trước chiến tranh thì Ý, Đức, Nhật Bản đã bị đánh bại; Anh, Pháp cũng không tránh khỏi sự tàn khốc do chiến tranh gây ra.

Năm 1946, Mĩ chiếm đến 62% sản lượng công nghiệp và 40,1% tổng giá trị hàng hóa xuất khẩu của thế giới tư bản, trở thành nước cung cấp và chủ nợ cho các nước tư bản phụ thuộc. Giữ ưu thế tuyệt đối về mặt quân sự, độc quyền về vũ khí nguyên tử, có 1,2 triệu quân đóng ở 58 nước, trên 400 căn cứ không quân và hải quân khắp thế giới, nhiều tổ chức quốc tế, quân sự có sự tham gia và chịu sự chi phối rõ nét của Mĩ [22;46]. Rõ ràng, sau chiến tranh thế giới thứ hai là thời đại của Mĩ, nước này đã không bỏ lỡ cơ hội ra sức gia tăng vị thế, vai trò trong quan hệ quốc tế. Nếu xem xét tổng thể khối TBCN, thì những năm đầu sau thế chiến thứ hai, khối này giảm sút về địa vị quốc tế trên nhiều mặt, khi đó với vai trò là lực lượng chủ - 13 - chốt trong cuộc chiến chống chủ nghĩa phát xít, vị thế và hình ảnh của Liên Xô, CNXH được nâng cao hơn bao giờ hết.

CNXH trở thành hệ thống thế giới, làm chổ dựa cho phong trào giải phóng dân tộc xuất hiện ngay trong lòng chiến tranh thế giới thứ hai và sau chiến tranh đã nhanh chóng phát triển thành cao trào. Điều này đã thách thức nghiêm trọng ưu thế chủ nghĩa đế quốc, sự ảnh hưởng của Liên Xô và CNXH trên thế giới ngày càng tăng, do đó nó có ảnh hưởng đến chính sách đối ngoại của Washington. Trong giai đoạn khoảng thời gian hai thập niên sau thế chiến thứ hai Mĩ triển khai đường lối đối ngoại với một số điểm nổi bật:1) Củng cố liên minh quân sự với các nước đồng minh phương Tây cũ; 2) Mở rộng các liên minh mới để hạn chế sự bành chướng của khối CNXH; 3) Phát triển viện trợ, tái thiết sau chiến tranh và giúp đỡ cần thiết các quốc gia sụp đổ từ cuộc chiến, các quốc gia mới giành độc lập không rơi vào ảnh hưởng của khối XHCN [6;604]. Theo đó, với nhiều biện pháp được triển khai một cách cụ thể nhằm ngăn ngừa “sự mở rộng của CNCS”, bảo vệ “thế giới tự do”.

Mục tiêu cơ bản chiến lược toàn cầu của Mĩ phản ánh đậm nét bản chất giai cấp và cơ sở kinh tế xã hội của nước này – nhà nước Hoa Kì là đại diện các thế lực tư bản độc quyền, các tổ chức quân sự công nghiệp, luôn tìm cách bành trướng sức mạnh, kinh tế, chính trị, quân sự ra bên ngoài. Sau chiến tranh thế giới thứ hai, CNTB độc quyền ở Mĩ phát triển ngày càng cao tạo điều kiện cho sự tập trung, tích tụ tư bản…làm công cụ để thực hiện chiến lược toàn cầu. Đa phần giới lãnh đạo Nhà Trắng đều ủng hộ mục tiêu chống Liên Xô, CNXH, Lucius D.Clay – tư lệnh Mĩ nắm quyền thời tạm chiếm tại Đức cho rằng “Liên Xô thực sự muốn xây dựng một chế độ giống họ ở khắp các nước Đông Âu bằng cách hậu thuẫn cho Đảng cộng sản từng nơi. Hoàn toàn không có việc họ sẽ chấp nhận để các nước tự quyết định hệ thống chính trị cho mình” [6;604].

Kennan – nhà ngoại giao Mĩ, năm 1947 đã phát biểu “một chính sách ngăn chặn làm cho người Nga phải đương đầu với những lực lượng đối trọng không thể thay thế. Ở bất cứ thời điểm nào khi họ có dấu hiệu xâm phạm đến lợi ích của thế giới hòa bình và ổn định” [95]. Ngày 12/3/1947, tổng thống Mĩ – Truman trong bài diễn văn trước Quốc hội - 14 - chính thức phát động cuộc chiến tranh Lạnh chống Liên Xô, CNXH. Mĩ đã chọn Châu Âu là chiến trường chính để chống lại sự lan rộng của CNCS, thông qua gói viện trợ 400 triệu USD về quân sự, kinh tế cho chính phủ Thổ Nhĩ Kì và Hy Lạp, sau khi Anh thông báo với các quan chức ngoại giao Mĩ là nước này không đủ sức cung cấp tài chính cho các nước nói trên, yêu cầu Mĩ phải can thiệp vì nếu “không kiểm soát được hai quốc gia này, CNCS có khả năng sẽ lan rộng về phía Nam Iran và tận phía Đông Ấn Độ” [80].

Trong bài diễn văn Tổng thống Truman tuyên bố: chính sách của Mĩ để hỗ trợ các dân tộc tự do, những người đang chống lại sự cố gắng chinh phục có mục đích của số ít có vũ trang hay áp lực bên ngoài. Với nhận định, những khó khăn và sự phục hồi chậm chập kinh tế - xã hội ở các nước Châu Âu đã mang đến cho châu lục này một cảm giác tuyệt vọng và thất vọng. Châu Âu dường như sẵn sàng ngã theo lực lượng nào giúp đỡ họ khôi phục lại vị thế trước chiến tranh. Như vậy, chiến lược ngăn chặn của Mĩ không chỉ giới hạn, hạn chế sử mở rộng của Liên Xô mà còn mở rộng đến việc ngăn chặn sự bành trướng của CNCS ở bất cứ nơi nào trên thế giới.

Mĩ tin tưởng sự thành công của kế hoạch “ngăn chặn” phải dựa vào việc chính phủ và nhân dân Mĩ cùng toàn thể nhân dân các quốc gia “tự do” nhận thức được: chiến tranh lạnh thực tế là một cuộc chiến tranh thực sự có quan hệ đến sự sống còn của thế giới tự do. Những động thái từ Moscow luôn nhận được sự quan tâm đặc biệt từ Washington, điển hình như sự kiện tháng 9/1949 điện Kremlin thử thành công bom nguyên tử. Sự kiện này tác động một cách mạnh mẽ vào lòng tự hào của người Mĩ về loại vũ khí hủy diệt, bởi vì “độc quyền về bom nguyên tử của Hoa Kì là thứ để dành và mang ra sử dụng khi có mâu thuẫn về quyền lực hậu chiến với Liên Xô” [5;151]. Ngay sau đó, kế hoạch mang tên bản ghi nhớ 68 của Hội đồng an ninh quốc gia (NSC – 68) được Quốc hội Mĩ thông qua, chính thức khởi động cuộc chạy đua vũ trang với Liên Xô kéo dài suốt mấy thập kỉ.

Cuộc chạy đua này trở thành một bộ phận quan trọng của chiến tranh Lạnh, đồng thời góp phần lớn chi phối các vấn đề trong quan hệ quốc tế cũng như quan hệ song phương Mĩ – Xô từ sau thế chiến thứ hai. Với kế hoạch NSC – - 15 - 68, quốc hội đề nghị tăng ngân sách quốc phòng từ 13 tỉ USD lên 50 tỉ USD trong năm tài khóa đầu tiên, kế hoạch này được đánh giá là sự mở rộng học thuyết Truman lúc đầu chỉ áp dụng cho Tây Âu, kế hoạch quán triệt nội dung “một chiến lược quân sự mới mà lý do chủ yếu là Hoa Kì đã mất độc quyền vũ khí hạt nhân….Hoa Kì công khai lo lắng là Liên Xô có kế hoạch khuất phục Tây Âu bằng vũ lực vì thế Hợp chủng quốc Hoa Kì cần nhanh chóng thiết lập một mặt trận mới….Mặt trận ấy có nghĩa vụ làm thành một vòng cung mạnh bao vây Liên Xô từ nhiều phía” [35;124].