Luận Văn Thạc Sĩ Về Lịch Sử Quan Hệ Kinh Tế Việt Nam Với Trung Hoa Trong Thế Kỷ 19

Luận văn Thạc sĩ Lịch sử nghiên cứu quan hệ kinh tế Việt Nam - Trung Hoa từ thế kỷ XI đến XIX. Tìm hiểu giao thương, chính sách, ảnh hưởng qua các thời kỳ.

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngọc Yến
• Người hướng dẫn: Trần Thị Thanh Thanh
• Trường học: Đại học Sư phạm Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Quan hệ kinh tế của Việt Nam với Trung Hoa trong các thế kỷ XI – XIX
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Quan hệ kinh tế Việt Nam Trung Hoa thời kỳ phong kiến Tổng quan

Luận văn thạc sĩ "Quan hệ kinh tế của Việt Nam với Trung Hoa trong các thế kỷ XI-XIX" của Nguyễn Thị Ngọc Yến đặt ra vấn đề nghiên cứu về mối quan hệ kinh tế phức tạp và quan trọng giữa Việt Nam và Trung Hoa trong thời kỳ phong kiến. Luận văn tập trung vào việc phân tích các yếu tố tự nhiên, xã hội tác động đến quan hệ kinh tế, tình hình kinh tế - xã hội của hai nước, diễn biến quan hệ kinh tế qua các thời kỳ lịch sử, và vai trò của mối quan hệ này đối với lịch sử Việt Nam. Tác giả khẳng định tầm quan trọng của việc nghiên cứu này trong bối cảnh hội nhập quốc tế, giúp rút ra bài học lịch sử quý báu cho sự phát triển kinh tế hiện nay và tương lai.

Luận văn chỉ ra vị trí địa lý đặc biệt của Việt Nam, nằm trên tuyến đường biển quốc tế, là cầu nối giữa phương Đông và phương Tây, tạo điều kiện thuận lợi cho giao lưu kinh tế, văn hóa. Biên giới đất liền dài và chung chế độ bán nhật triều cũng thúc đẩy giao thương giữa hai nước, hình thành các tụ điểm buôn bán dọc biên giới và các hải cảng sầm uất. Nguồn tài nguyên phong phú của Việt Nam, như "An Nam nơi đô hội lớn ở phía Nam, ruộng tốt lúa, đất tốt dâu, núi chứa vàng bạc, biển sinh châu ngọc" [103, tr. 330], trở thành đối tượng thu hút sự quan tâm của Trung Hoa. Điều này đặt nền móng cho sự giao thương giữa hai nước, thể hiện qua các hoạt động buôn bán, trao đổi hàng hóa, cống phẩm, và tiếp thu kinh nghiệm sản xuất nông nghiệp, thủ công nghiệp.

II. Các hình thức giao thương và hoạt động kinh tế chính

Luận văn nêu rõ các hình thức trao đổi kinh tế chủ yếu giữa Việt Nam và Trung Hoa bao gồm buôn bán của người dân dọc biên giới, tại các hải cảng, và thông qua các hoạt động ngoại giao như cống phẩm. Bên cạnh việc trao đổi hàng hóa, vật phẩm, quan hệ kinh tế còn thể hiện qua việc lĩnh hội kinh nghiệm sản xuất nông nghiệp, thủ công nghiệp, và cách thức mua bán.

1.2. Buôn bán biên mậu và tại các hải cảng: Hoạt động buôn bán diễn ra sôi nổi tại các bấc dịch trường như Vĩnh Bình, Hoàng Sơn (Việt Nam) và Khâm Châu, Liêm Châu (Trung Hoa), cũng như tại các hải cảng Phố Hiến, Hội An, Hà Tiên.

1.3. Cống phẩm và ngoại giao: Cống phẩm là một hình thức quan trọng trong quan hệ ngoại giao giữa hai nước. Thông qua cống phẩm, Việt Nam thể hiện sự thần phục, mong muốn tránh xung đột và duy trì ổn định. Đồng thời, đây cũng là một kênh trao đổi hàng hóa, vật phẩm giữa hai nước.

1.4. Trao đổi kinh nghiệm sản xuất: Việt Nam tiếp thu nhiều kinh nghiệm từ Trung Hoa trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp và thủ công nghiệp. Việc học hỏi kỹ thuật, công nghệ mới từ Trung Hoa góp phần nâng cao năng suất và chất lượng sản xuất tại Việt Nam.

III. Nguồn sử liệu và những nghiên cứu trước đó

Luận văn đã khảo sát và sử dụng nhiều nguồn sử liệu quan trọng như Đại Việt sử ký toàn thư, Lịch triều hiến chương loại chí, các tác phẩm của Quốc sử quán triều Nguyễn (Đại Nam thực lục, Quốc triều chính biên toát yếu, Đại Nam nhất thống chí, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ), Ngoại thương Việt Nam hoài thế kỷ XVII, XVIII và đầu XIX của Thành Thế Vy. Ngoài ra, luận văn còn tham khảo nhiều công trình nghiên cứu khác về kinh tế, xã hội Việt Nam thời phong kiến.

Tác giả nhận thấy, mặc dù quan hệ kinh tế Việt Nam - Trung Hoa có vai trò quan trọng, nhưng các ghi chép về vấn đề này còn khá ít ỏi, thường chỉ được đề cập lẻ tẻ hoặc trong bối cảnh ngoại thương chung của Việt Nam. Chính vì vậy, luận văn này được thực hiện với mục tiêu cung cấp thêm tư liệu, làm phong phú tri thức lịch sử về quan hệ kinh tế Việt Nam - Trung Hoa, đáp ứng nhu cầu nghiên cứu và học tập lịch sử.

IV. Giá trị và ứng dụng thực tiễn của luận văn

Luận văn có giá trị trong việc hệ thống hóa và làm rõ bức tranh quan hệ kinh tế Việt Nam - Trung Hoa trong thời kỳ phong kiến. Việc phân tích các hình thức giao thương, hoạt động kinh tế, và ảnh hưởng của mối quan hệ này đến lịch sử Việt Nam cung cấp cái nhìn toàn diện và sâu sắc về vấn đề.

Về ứng dụng thực tiễn, luận văn giúp rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu cho việc phát triển kinh tế đối ngoại của Việt Nam hiện nay. Bằng việc phân tích những mặt tích cực và hạn chế của quan hệ kinh tế với Trung Hoa trong quá khứ, luận văn góp phần định hướng cho việc xây dựng chính sách kinh tế đối ngoại phù hợp, hiệu quả, đảm bảo lợi ích quốc gia và hội nhập quốc tế thành công. Đặc biệt, trong bối cảnh quan hệ kinh tế Việt Nam - Trung Hoa ngày càng được đẩy mạnh, những bài học lịch sử càng trở nên thiết thực và ý nghĩa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

THƯ BOÄ GIAÙO DUÏC VAØ ÑAØO TAÏO VIỆN TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC SÖ PHAÏM TP.HOÀ CHÍ MINH Nguyeãn Thò Ngoïc Yeán QUAN HEÄ KINH TEÁ CUÛA VIEÄT NAM VÔÙI TRUNG HOA TRONG CAÙC THEÁ KÆ XI – XIX Chuyeân ngaønh: Lòch söû Vieät Nam Maõ soá: 60 22 54 LUAÄN VAÊN THAÏC SÓ LÒCH SÖÛ NGÖÔØI HÖÔÙNG DAÃN KHOA HOÏC: TS. TRAÀN THÒ THANH THANH Thaønh phoá Hoà Chí Minh – 2010 LÔØI CAM ÑOAN Toâi xin cam ñoan ñaây laø coâng trình nghieân cöùu cuûa rieâng toâi. Caùc soá lieäu, keát quaû neâu trong Luaän aùn laø trung thöïc vaø chöa töøng ñöôïc ai coâng boá trong baát kyø coâng trình naøo khaùc. Taùc giaû luaän aùn Nguyeãn Thò Ngoïc Yeán MÔÛ ÑAÀU 1.

Lí do choïn ñeà taøi: Trong lòch söû phaùt trieån cuûa daân toäc Vieät Nam, moái quan heä cuûa Vieät Nam vôùi caùc nöôùc beân ngoaøi, ñaëc bieät laø vôùi Trung Hoa laùng gieàng laø heát söùc quan troïng vaø phöùc taïp. Vieät Nam luoân laø ñoái töôïng bò xaâm laán trong chính saùch baønh tröôùng laõnh thoå xuoáng phía nam cuûa caùc trieàu ñaïi phong kieán Trung Hoa. Moãi khi chieán tranh xaûy ra, quan heä laùng gieàng giöõa hai nöôùc laïi trôû neân raát caêng thaúng. Khi chieán tranh keát thuùc, duø thaéng traän nhöng Vieät Nam thöôøng chuû ñoäng giaûng hoaø, thieát laäp moái quan heä thaân thieát trôû laïi vôùi Trung Hoa.

Trong quan heä ngoaïi giao vôùi Trung Hoa, Vieät Nam luoân toû ra laø nöôùc nhoû, thaàn phuïc Trung Hoa ñeå mong traùnh xung ñoät, giöõ vöõng söï oån ñònh cuûa quoác gia, taäp trung löïc löôïng cho coâng cuoäc xaây döïng ñaát nöôùc, baûo veä laâu daøi neàn ñoäc laäp töï chuû cuûa mình. Ñoàng thôøi vôùi moái quan heä chính trò ngoaïi giao, moái quan heä veà kinh teá giöõa hai nöôùc cuõng luoân ñöôïc duy trì. Trung Hoa coù neàn vaên minh laâu ñôøi, aûnh höôûng raát lôùn ñoái vôùi caùc nöôùc beân ngoaøi, trong ñoù coù Vieät Nam. Söï giao löu, aûnh höôûng veà kinh teá, chính trò, vaên hoaù giöõa hai nöôùc Vieät Nam – Trung Hoa ñaõ dieãn ra lieân tuïc do coù nhieàu thuaän lôïi veà ñaëc ñieåm cö daân vaø laõnh thoå.

Hieän nay, vieäc nhaän thöùc lòch söû Vieät Nam moät caùch ñaày ñuû, chính xaùc ñoøi hoûi ngöôøi nghieân cöùu caàn tieáp caän nhieàu nguoàn tö lieäu lòch söû khaùc nhau, caàn coù theâm nhöõng kieán giaûi khoa hoïc, nhöõng nhaän ñònh thoûa ñaùng. Vieäc nghieân cöùu veà moái quan heä kinh teá cuûa Vieät Nam vôùi Trung Hoa trong moät thôøi kyø lòch söû seõ goùp phaàn cung caáp theâm tö lieäu, laøm phong phuù theâm tri thöùc lòch söû trong lónh vöïc naøy, ñoàng thôøi ñoái vôùi taùc giaû luaän vaên coù theå goùp phaàn naâng cao kieán thöùc, trình ñoä chuyeân moân, phuïc vuï hieäu quaû coâng taùc nghieân cöùu vaø giaûng daïy. Trong quaù trình hoäi nhaäp cuûa Vieät Nam vôùi theá giôùi hieän nay, quan heä veà kinh teá ñöôïc ñaåy maïnh seõ thuùc ñaåy moái quan heä hôïp taùc cuøng phaùt trieån kinh teá vôùi caùc nöôùc, giuùp Vieät Nam coù theâm nhöõng böôùc tieán môùi veà kinh teá – xaõ hoäi, töøng böôùc naâng cao chaát löôïng cuoäc soáng cho ngöôøi daân, ñoàng thôøi baûo veä ñöôïc neàn ñoäc laäp töï chuû cuûa mình. Nhöõng baøi hoïc lòch söû veà moái quan heä kinh teá cuûa Vieät Nam vôùi Trung Hoa trong thôøi phong kieán cuõng goùp phaàn giuùp Vieät Nam ruùt ra nhöõng kinh nghieäm quí baùu vaän duïng vaøo vieäc phaùt trieån neàn kinh teá hieän nay vaø töông lai.

Beân caïnh ñoù, caùc nöôùc beân ngoaøi cuõng coù cô hoäi hieåu bieát saâu saéc hôn veà caùc chính saùch kinh teá ñoái ngoaïi cuûa nhaø nöôùc Vieät Nam, töø ñoù coù caùc keá hoaïch, chính saùch thieát laäp caùc moái quan heä hôïp taùc laâu daøi vôùi Vieät Nam. Vôùi yù nghóa khoa hoïc vaø thöïc tieãn treân, toâi quyeát ñònh choïn vaán ñeà quan heä kinh teá cuûa Vieät Nam vôùi Trung Hoa trong thôøi kì phong kieán laøm ñeà taøi nghieân cöùu cho luaän vaên toát nghieäp chöông trình cao hoïc cuûa mình. Lòch söû nghieân cöùu vaán ñeà: Moái quan heä kinh teá cuûa Vieät Nam vôùi Trung Hoa chuû yeáu ñöôïc ñeà caäp vôùi noäi dung trao ñoåi haøng hoaù, vaät phaåm giöõa hai nöôùc, trong ñoù coù nhieàu hình thöùc trao ñoåi nhö sau: - Nhaân daân thöïc hieän vieäc buoân baùn, trao ñoåi haøng hoaù doïc theo bieân giôùi cuûa hai nöôùc vaø haûi caûng, giang caûng cuûa Vieät Nam. - Nhaø nöôùc thöïc hieän vieäc trao ñoåi haøng hoaù, vaät phaåm qua hình thöùc coáng phuù, trong caùc hoaït ñoäng ngoaïi giao.

Ngoaøi ra, quan heä kinh teá cuûa Vieät Nam vôùi Trung Hoa coøn theå hieän qua vieäc lónh hoäi vaø tieáp thu nhöõng kinh nghieäm trong saûn xuaát noâng nghieäp vaø thuû coâng nghieäp, trong caùch thöùc mua baùn, trao ñoåi haøng hoùa,… Vôùi quan nieäm veà noäi dung quan heä kinh teá cuûa Vieät Nam vôùi Trung Hoa nhö treân, nhöõng thaêng traàm trong moái quan heä veà chính trò cuûa Vieät Nam vôùi Trung Hoa vaø do nhaän thöùc haïn cheá cuûa thôøi phong kieán veà kinh teá thöông nghieäp, ñaëc bieät laø ngoaïi thöông, taøi lieäu ghi cheùp veà quan heä kinh teá cuûa Vieät Nam vôùi Trung Hoa khaù ít oûi. Coù theå keå moät soá coâng trình tieâu bieåu: Ñaïi Vieät söû kí toaøn thö do Ngoâ Só Lieân vaø caùc söû thaàn trieàu Leâ bieân soaïn, laø taøi lieäu bieân nieân caùc söï kieän lòch söû cuûa nöôùc ta töø thôøi Lyù ñeán thôøi Leâ Sô, coù nhöõng ñoaïn ghi cheùp rải raùc, leû teû veà caùc hoaït ñoäng ñi söù, vieäc coáng phuù vaø caùc söï kieän giao thöông cuûa Vieät Nam vôùi Trung Hoa. Lòch trieàu hieán chöông loaïi chí cuûa Phan Huy Chuù, bieân soaïn vaøo thôøi Nguyeãn ôû theá kyû XIX, ghi cheùp caùc söï kieän lòch söû cuûa Vieät Nam theo töøng noäi dung khaùc nhau töø thôøi Lyù cho ñeán heát thôøi Leâ, trong ñoù, phaàn Quoác duïng chí (quyeån XXX – XXXII) ghi cheùp vieäc ñuùc tieàn, duøng tieàn, cheá ñoä thueá khoaù cuûa nhaø nöôùc, phaàn Bang giao chí (quyeån XLVI – XLVII) ghi cheùp moái quan heä vôùi caùc nöôùc, trong ñoù coù Trung Hoa, veà caùc naêm ñi söù, thöïc hieän trieàu coáng, danh saùch vaät coáng,… Ñaây laø nguoàn tö lieäu coù giaù trò cho vieäc nghieân cöùu vaán ñeà quan heä kinh teá cuûa Vieät Nam vôùi Trung Hoa trong thôøi phong kieán. Caùc taùc phaåm cuûa Quoác söû quaùn trieàu Nguyeãn nhö: Ñaïi Nam thöïc luïc, Quoác trieàu chính bieân toaùt yeáu, Ñaïi Nam nhaát thoáng chí,… ñaõ cung caáp nhöõng thoâng tin lòch söû theo hình thöùc bieân nieân veà chính saùch kinh teá, nhöõng hoaït ñoäng ngoaïi giao (trong ñoù coù quan heä kinh teá) cuûa caùc vua Nguyeãn.

Khaâm ñònh Ñaïi Nam hoäi ñieån söï leä cuûa Noäi caùc trieàu Nguyeãn taäp hôïp caùc chæ duï cuûa vua Nguyeãn töø Gia Long ñeán Töï Ñöùc (1802-1883), caùc taáu sôù cuûa quan laïi, caùc baûn ñình nghò cuûa trieàu thaàn ñaõ ñöôïc nhaø vua pheâ chuaån vaø ban haønh,. phaûn aùnh noäi dung lòch söû ôû thôøi Nguyeãn theo töøng cô quan nhaø nöôùc vaø chöùc naêng cuûa vieäc quaûn lyù nhaø nöôùc baáy giôø, trong ñoù phaàn Bang giao coù noäi dung veà caùc quan heä vôùi nöôùc ngoaøi. Nhöõng ghi cheùp töông ñoái coù heä thoáng, coù lieân quan ñeán quan heä kinh teá cuûa Vieät Nam vôùi Trung Hoa döôùi thôøi Nguyeãn thuoäc caùc quyeån: Töø quyeån 128 ñeán 131 ghi cheùp roõ caùc laàn nhaø Nguyeãn cöû ngöôøi ñi söù, danh muïc caùc leã phaåm, coáng phaåm,… phaûn aùnh moái quan heä trao ñoåi, buoân baùn haøng hoùa, vaät phaåm thoâng qua con ñöôøng ngoaïi giao. Quyeån 44 – 49 ghi cheùp caùc khoaûn thueá cuûa nhaø nöôùc.

Quyeån 53 ghi cheùp veà phaùp luaät vaø tieàn teä. Quyeån 54 ghi cheùp veà caùc kho chöùa, caùc ñôn vò ño löôøng, caùc leänh caám,… Quyeån 64 – 67 ghi cheùp caùc saûn vaät, ñoà duøng nhaø nöôùc thu mua töø Trung Hoa nhö luïa Taøu, caùc vò thuoác, caùc thöù quaû, vaät duïng,. Taùc phaåm Ngoaïi thöông Vieät Nam hoài theá kæ XVII, XVIII vaø ñaàu XIX cuûa Thaønh Theá Vyõ do Nhaø xuaát baûn Söû hoïc xuaát baûn naêm 1961 coù ñeà caäp hoaøn caûnh trong nöôùc vaø theá giôùi lieân quan ñeán ngoaïi thöông cuûa Vieät Nam trong caùc theá kæ XVII, XVIII, XIX, ñoàng thôøi neâu khaùi quaùt tình hình ngoaïi thöông cuûa Vieät Nam cuõng nhö caùch thöùc mua baùn, trong ñoù coù quan heä buoân baùn vôùi Trung Hoa. Cuoán saùch Kinh teá vaø xaõ hoäi Vieät Nam döôùi caùc vua trieàu Nguyeãn cuûa taùc giaû Nguyeãn Theá Anh coù chöông thöù naêm vieát veà thöông nghieäp, trong ñoù coù ñeà caäp ñeán neàn ngoaïi thöông vaø vai troø cuûa thöông nhaân Hoa kieàu trong neàn ngoaïi thöông Vieät Nam döôùi trieàu Nguyeãn.

Taùc phaåm do Nhaø xuaát baûn Trình Baøy, Saøi Goøn xuaát baûn naêm 1968. Taùc phaåm Quan heä giöõa Vieät Nam vaø Trung Quoác (theá kæ XV – ñaàu theá kæ XVI) cuûa Taï Ngoïc Lieãn coù chöông hai ñeà caäp ñeán vaán ñeà saùch phong vaø trieàu coáng trong quan heä Vieät Nam – Trung Hoa, trình baøy töông ñoái khaùi quaùt veà caùc leã vaät coáng trong thôøi kì ñaàu nhaø nhaø Leâ, chöông ba ñeà caäp ñeán quan heä buoân baùn giöõa Vieät Nam vaø Trung Hoa ôû theá kæ XV – ñaàu theá kæ XVI raát chi tieát. Ñaây laø taùc phaåm coù giaù trò tham khaûo cho vieäc nghieân cöùu maûng ñeà taøi naøy. Taùc phaåm do Nhaø xuaát baûn Khoa Hoïc Xaõ Hoäi Haø Noäi xuaát baûn naêm 1995.

Taùc giaû Ñoã Bang vôùi Kinh teá thöông nghieäp Vieät Nam döôùi trieàu Nguyeãn do Nhaø xuaát baûn Thuaän Hoaù xuaát baûn naêm 1997, ñaõ khai thaùc hieäu quaû nguoàn taøi lieäu goác töø Ñaïi Nam thöïc luïc vaø Muïc luïc Chaâu baûn trieàu Nguyeãn, ñeà caäp veà vaán ñeà giao thoâng, tieàn teä, ño löôøng vaø chính saùch cuûa nhaø Nguyeãn ñoái vôùi thöông nghieäp, trong ñoù coù buoân baùn vôùi Trung Hoa. Xöù Ñaøng Trong – Lòch söû kinh teá xaõ hoäi Vieät Nam theá kæ XVII vaø XVIII laø coâng trình nghieân cöùu cuûa Li Tana – moät nhaø nghieân cöùu Vieät Nam hoïc ngöôøi Trung Hoa. Trong taùc phaåm naøy, taùc giaû vieát veà thaønh phaàn thöông gia vaø tieàn teä, thöông maïi ôû vuøng ñaát Ñaøng Trong döôùi thôøi caùc chuùa Nguyeãn, trong ñoù coù hoaït ñoäng buoân baùn cuûa ngöôøi Hoa ôû Ñaøng Trong. Saùch do Nguyeãn Nghò dòch, Nhaø xuaát baûn Treû xuaát baûn naêm 1999.

Taùc phaåm Buoân baùn qua bieân giôùi Vieät – Trung. Lòch söû – Hieän traïng – Trieån voïng do Ngoâ Minh Haèng chuû bieân, coù chöông moät ñeà caäp ngaén goïn ñeán quan heä buoân baùn qua bieân giôùi cuûa hai nöôùc Vieät Nam – Trung Hoa töø thôøi kì ñaàu thaønh laäp nhaø nöôùc cho ñeán theá kæ XX. Qua taùc phaåm, ngöôøi ñoïc naém ñöôïc sô löôïc toaøn boä moái quan heä buoân baùn qua bieân giôùi hai nöôùc Vieät Nam – Trung Hoa trong lòch söû. Saùch do Nhaø xuaát baûn Khoa Hoïc Xaõ Hoäi xuaát baûn naêm 2001.