Nghiên Cứu Quan Hệ Ả Rập Xê Út - Mỹ Từ Năm 2011 Đến 2020

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu quan hệ ả rập xê út mỹ từ năm 2011 đến năm 2020 vnu lvts10, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Người hướng dẫn: TS. Kiều Thanh Nga
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học xã hội và nhân văn
• Đề tài: Nghiên Cứu Quan Hệ Ả Rập Xê Út - Mỹ Giai Đoạn 2011-2020
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUAN HỆ Ả RẬP XÊ ÚT – MỸ
• 1.1. Bối cảnh chính trị, kinh tế thế giới
• 1.2. Tình hình trong nước của Ả rập Xê Út và vai trò của Mỹ đối với Ả rập Xê Út
• 2. CHƯƠNG 2: QUAN HỆ Ả RẬP XÊ ÚT - MỸ GIAI ĐOẠN 2011 ĐẾN NĂM 2020
• 2.1. Đánh giá quan hệ Ả rập Xê Út - Mỹ từ 2011 đến 2020 và triển vọng
• 2.2. Tác động của mối quan hệ Ả rập Xê Út – Mỹ đến khu vực và thế giới
• 2.3. Triển vọng quan hệ Ả rập Xê Út - Mỹ trong thời gian tới
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ QUAN HỆ Ả RẬP XÊ ÚT - MỸ TỪ 2011 ĐẾN 2020 VÀ TRIỂN VỌNG
• 3.1. Đánh giá kết quả quan hệ Ả rập Xê Út - Mỹ từ 2011 đến 2020
• 3.2. Hạn chế và nguyên nhân
• 3.3. Dự báo và triển vọng quan hệ hợp tác giữa hai bên
• 3.4. Hàm ý cho Việt Nam
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Quan Hệ Ả Rập Xê Út Mỹ 2011 2020

Mối quan hệ Ả Rập Xê Út - Mỹ từ lâu đã được biết đến là mối quan hệ đồng minh chiến lược, bất chấp những khác biệt giữa một quốc gia theo chế độ quân chủ và một quốc gia cộng hòa lập hiến. Hơn 80 năm trôi qua kể từ khi quan hệ chính trị - ngoại giao chính thức được thiết lập vào năm 1933, hai nước luôn duy trì mối quan hệ chặt chẽ và Ả Rập Xê Út vẫn là một trong những đồng minh thân cận của Mỹ tại khu vực Trung Đông. Mối quan hệ này dựa trên thỏa thuận đã ký kết vào năm 1945 trên chiến hạm US Quincy giữa Tổng thống Mỹ Franklin Delano Roosevelt và Nhà Vua thời bấy giờ của Ả Rập Xê Út Abdelaziz ben Abderrahmane Al Saud (hay còn gọi là Ibn Saud). Theo thỏa thuận đó, Ả Rập Xê Út cung cấp dầu lửa cho Mỹ, đổi lại, Mỹ bảo đảm an ninh cho Ả Rập Xê Út.

1.1. Lịch Sử Hình Thành Quan Hệ Xê Út Mỹ

Từ sau Chiến tranh Thế giới thứ II, Ả Rập Xê Út và Mỹ đã ủng hộ nhau để bình ổn giá dầu, kiểm soát trữ lượng dầu tại các mỏ dầu và quá trình vận chuyển dầu trên Vịnh Ba Tư, đồng thời giữ gìn sự ổn định tại các nền kinh tế của các nước phương Tây nơi Ả Rập Xê Út đã đầu tư. Cho đến nay, Ả Rập Xê Út là một trong những đồng minh thân thiết nhất, là đối tác kinh tế mạnh nhất và là đối tác chiến lược quan trọng của Mỹ ở Trung Đông. Mặc dù vậy, mối quan hệ đồng minh thân thiết giữa Ả Rập Xê Út và Mỹ cũng đã trải qua những thách thức như cấm vận dầu mỏ năm 1973 hay khủng bố ở Mỹ ngày 11 tháng 9.

1.2. Ảnh Hưởng Của Mùa Xuân Ả Rập Đến Quan Hệ

Đặc biệt, kể từ khi diễn ra cuộc khủng hoảng chính trị - xã hội ở khu vực Bắc Phi - Trung Đông diễn ra vào cuối năm 2010 đầu năm 2011 (hay còn gọi là “Mùa xuân Ả Rập”), với những làn sóng biểu tình phản đối chính quyền độc tài tại khắp các nước Ả Rập, mối quan hệ giữa 2 nước cũng vì thế mà có những bước ngoặt, đẩy quan hệ Ả Rập Xê Út - Mỹ vào những khó khăn mới. Năm 2011 cũng là năm đánh dấu sự sụp đổ của rất nhiều chính quyền các nước Ả Rập do kết quả của “Mùa xuân Ả Rập”, kéo theo đó là các hệ lụy to lớn ảnh hưởng trực tiếp đến các quốc gia tại khu vực Trung Đông – Bắc Phi, trong đó có Ả Rập Xê Út – người “anh cả” của cộng đồng các nước Ả Rập Hồi giáo tại khu vực này.

II. Thách Thức An Ninh Khu Vực Ảnh Hưởng Đến Xê Út Mỹ

Có thể nói, những diễn biến khó đoán định của khu vực Bắc Phi – Trung Đông sau hệ lụy của cuộc khủng hoảng chính trị - xã hội cùng với sự tham gia của Mỹ vào khu vực từ năm 2011 đến nay đã đẩy mối quan hệ Ả Rập Xê Út và Mỹ rơi vào những vòng xoáy phức tạp, đặt ra nhiều thách thức cho mối quan hệ này và có tác động lớn đến mối quan hệ đồng minh lâu năm giữa hai nước. Ả Rập Xê Út là quốc gia có vai trò quan trọng ở khu vực, mối quan hệ giữa Ả Rập Xê Út và Mỹ không chỉ tác động đến hai nước mà còn ảnh hưởng đến toàn bộ khu vực Bắc Phi - Trung Đông.

2.1. Vai Trò Của Iran Trong Căng Thẳng Khu Vực

Sự trỗi dậy của Iran như một thế lực khu vực, đặc biệt là sau thỏa thuận hạt nhân Iran, đã tạo ra những lo ngại lớn cho Ả Rập Xê Út. Mỹ, với vai trò là đồng minh của cả hai, phải cân bằng lợi ích và chính sách đối ngoại của mình, điều này gây ra không ít khó khăn trong quan hệ song phương với Ả Rập Xê Út. Chính quyền Obama đã cố gắng xoa dịu những lo ngại này, nhưng sự khác biệt về quan điểm vẫn tồn tại.

2.2. Ảnh Hưởng Của ISIL ISIS Đến An Ninh

Sự trỗi dậy của các tổ chức khủng bố như ISIL/ISIS và Al-Qaeda đã tạo ra một môi trường an ninh phức tạp trong khu vực. Cả Ả Rập Xê Út và Mỹ đều tham gia vào cuộc chiến chống khủng bố, nhưng có những khác biệt về chiến lược và phương pháp tiếp cận. Hợp tác quốc phòng giữa hai nước vẫn tiếp tục, nhưng những bất đồng về chủ nghĩa cực đoan và cách giải quyết vấn đề này vẫn là một thách thức.

III. Phân Tích Quan Hệ Kinh Tế Ả Rập Xê Út Mỹ 2011 2020

Từ lâu dầu mỏ đã mang lại cho Ả Rập Xê Út vị thế quốc gia cả trong khu vực và trên phạm vi quốc tế. Điều này đã làm cho Ả Rập Xê Út trở thành một đồng minh quan trọng đối với phương Tây, mà đỉnh cao là sự đóng quân của quân đội Mỹ trên đất Ả Rập Xê Út trong cuộc chiến tranh vùng Vịnh năm 1991. Quan hệ kinh tế Ả Rập Xê Út - Mỹ không chỉ dừng lại ở dầu mỏ mà còn mở rộng sang các lĩnh vực khác như đầu tư và thương mại.

3.1. Vai Trò Của Dầu Mỏ Trong Quan Hệ Kinh Tế

Dầu mỏ vẫn là yếu tố then chốt trong quan hệ kinh tế Ả Rập Xê Út - Mỹ. Ả Rập Xê Út là một trong những nhà sản xuất dầu lớn nhất thế giới và Mỹ là một trong những nước tiêu thụ dầu lớn nhất. Chính sách năng lượng của Mỹ và chính sách năng lượng của Ả Rập Xê Út có ảnh hưởng lớn đến giá dầu và an ninh năng lượng toàn cầu. An ninh năng lượng là một ưu tiên hàng đầu trong quan hệ song phương.

3.2. Đầu Tư Và Thương Mại Giữa Hai Nước

Ngoài dầu mỏ, đầu tư và thương mại cũng đóng vai trò quan trọng trong quan hệ kinh tế Ả Rập Xê Út - Mỹ. Ả Rập Xê Út đầu tư vào nhiều lĩnh vực khác nhau ở Mỹ, bao gồm bất động sản, chứng khoán và công nghệ. Mỹ cũng là một trong những đối tác thương mại lớn nhất của Ả Rập Xê Út. Tầm nhìn 2030 Ả Rập Xê Út (Saudi Vision 2030) nhằm đa dạng hóa nền kinh tế và giảm sự phụ thuộc vào dầu mỏ có thể tạo ra những cơ hội mới cho hợp tác kinh tế giữa hai nước.

IV. Chính Sách Đối Ngoại Của Mỹ Tác Động Đến Quan Hệ Xê Út

Chính sách đối ngoại của Mỹ ở Trung Đông có ảnh hưởng lớn đến quan hệ Ả Rập Xê Út - Mỹ. Sự thay đổi trong chính quyền Obama và chính quyền Trump đã dẫn đến những thay đổi trong chính sách của Mỹ ở Trung Đông, điều này gây ra những phản ứng khác nhau từ Ả Rập Xê Út. Vai trò của Mỹ trong khu vực và cách tiếp cận các vấn đề như an ninh khu vực, Iran và chống khủng bố đều ảnh hưởng đến quan hệ song phương.

4.1. Chính Quyền Obama Và Thỏa Thuận Hạt Nhân Iran

Chính quyền Obama đã theo đuổi một chính sách đối thoại với Iran và đạt được thỏa thuận hạt nhân Iran (JCPOA). Điều này đã gây ra những lo ngại lớn cho Ả Rập Xê Út, vì họ coi Iran là đối thủ chính trong khu vực. Ả Rập Xê Út lo ngại rằng thỏa thuận này sẽ cho phép Iran tiếp tục theo đuổi chương trình hạt nhân và tăng cường ảnh hưởng trong khu vực.

4.2. Chính Quyền Trump Và Chính Sách Cứng Rắn Với Iran

Chính quyền Trump đã rút khỏi thỏa thuận hạt nhân Iran và áp đặt các biện pháp trừng phạt kinh tế nghiêm khắc đối với Iran. Điều này đã được Ả Rập Xê Út hoan nghênh, vì họ chia sẻ quan điểm của Mỹ về mối đe dọa từ Iran. Tuy nhiên, chính sách cứng rắn với Iran của chính quyền Trump cũng gây ra những căng thẳng trong khu vực và tạo ra những thách thức mới cho quan hệ Ả Rập Xê Út - Mỹ.

V. Tương Lai Quan Hệ Ả Rập Xê Út Mỹ Triển Vọng Nào

Mối quan hệ Ả Rập Xê Út - Mỹ vẫn là một trong những mối quan hệ quan trọng nhất ở Trung Đông. Tuy nhiên, mối quan hệ này đang đối mặt với nhiều thách thức và cơ hội trong tương lai. Tương lai quan hệ Ả Rập Xê Út - Mỹ sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm chính sách của Mỹ ở Trung Đông, tình hình Trung Đông, giá dầu và vai trò của Ả Rập Xê Út trong khu vực.

5.1. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Quan Hệ Trong Tương Lai

Các yếu tố như chính sách của Mỹ ở Trung Đông, tình hình Trung Đông, giá dầu và vai trò của Ả Rập Xê Út trong khu vực sẽ tiếp tục ảnh hưởng đến quan hệ Ả Rập Xê Út - Mỹ trong tương lai. Sự thay đổi trong chính sách năng lượng của Mỹ và sự phát triển của các nguồn năng lượng tái tạo có thể làm giảm sự phụ thuộc của Mỹ vào dầu mỏ từ Ả Rập Xê Út.

5.2. Hợp Tác Quốc Phòng Và Bán Vũ Khí

Hợp tác quốc phòng và bán vũ khí vẫn là một phần quan trọng trong quan hệ Ả Rập Xê Út - Mỹ. Mỹ là một trong những nhà cung cấp vũ khí lớn nhất cho Ả Rập Xê Út. Tuy nhiên, có những lo ngại về việc sử dụng vũ khí này trong cuộc chiến ở Yemen và về vấn đề nhân quyền ở Ả Rập Xê Út.

VI. Kết Luận Vai Trò Của Ả Rập Xê Út Trong Chính Trị

Nghiên cứu về quan hệ Ả Rập Xê Út - Mỹ giai đoạn 2011-2020 cho thấy sự phức tạp và đa chiều của mối quan hệ này. Mặc dù có những thách thức và bất đồng, nhưng Ả Rập Xê Út và Mỹ vẫn duy trì một mối quan hệ đối tác chiến lược quan trọng. Vai trò của Ả Rập Xê Út trong khu vực và trên thế giới vẫn rất lớn, và quan hệ Ả Rập Xê Út - Mỹ sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc định hình chính trị quốc tế.

6.1. Hàm Ý Cho Việt Nam Trong Bối Cảnh Hiện Tại

Nghiên cứu về quan hệ Ả Rập Xê Út - Mỹ có thể cung cấp những bài học kinh nghiệm quý giá cho Việt Nam trong việc xây dựng và phát triển quan hệ quốc tế. Việt Nam có thể học hỏi từ cách Ả Rập Xê Út cân bằng lợi ích quốc gia với lợi ích của các đối tác lớn, và cách Ả Rập Xê Út đối phó với những thách thức và cơ hội trong một thế giới đang thay đổi.

6.2. Nghiên Cứu Về Quan Hệ Quốc Tế

Nghiên cứu về quan hệ Ả Rập Xê Út - Mỹ cũng đóng góp vào sự hiểu biết chung về quan hệ quốc tế và chính trị quốc tế. Nó cho thấy tầm quan trọng của các yếu tố như kinh tế chính trị quốc tế, an ninh khu vực và chính sách đối ngoại trong việc định hình quan hệ giữa các quốc gia.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Mối quan hệ đồng minh chiến lược giữa Mỹ và Vương quốc Ả Rập Xê Út được xác lập chính thức từ năm 1933 và được củng cố vững chắc qua thỏa thuận lịch sử năm 1945 trên tuần dương hạm USS Quincy giữa Tổng thống Franklin D. Roosevelt và Quốc vương Abdulaziz Ibn Saud. Trục hợp tác cốt lõi dựa trên nguyên tắc trao đổi dầu mỏ lấy sự bảo trợ an ninh đã định hình cấu trúc địa chính trị toàn bộ khu vực Trung Đông suốt hơn 80 năm qua. Tuy nhiên, bước sang thập niên thứ hai của thế kỷ XXI, liên minh này phải đối mặt với những biến chuyển chưa từng có.

Làn sóng Mùa xuân Ả Rập bùng nổ từ cuối năm 2010 và lan rộng trong năm 2011 đã làm sụp đổ hàng loạt chính quyền lâu năm tại Tunisia, Ai Cập và Yemen, đồng thời châm ngòi cho các cuộc nội chiến kéo dài tại Syria và Libya. Biến cố chính trị - xã hội này đặt Ả Rập Xê Út vào tình thế bất an sâu sắc trước nguy cơ mất ổn định khu vực và sự trỗi dậy của các phong trào Hồi giáo chính trị. Đồng thời, nền kinh tế toàn cầu bước vào giai đoạn tái cơ cấu phức tạp sau cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, với mức tăng trưởng GDP toàn cầu giảm từ 5,4% năm 2010 xuống còn 3,2% trong giai đoạn 2012-2013, trước khi suy giảm xuống mức âm 3,0% vào năm 2020 do đại dịch Covid-19.

Luận văn tập trung nghiên cứu toàn diện tiến trình quan hệ Ả Rập Xê Út - Mỹ trong giai đoạn 2011-2020 trên các lĩnh vực chính trị - ngoại giao, an ninh - quân sự và kinh tế - năng lượng. Mục tiêu cụ thể là làm rõ những nhân tố tác động, phân tích thực trạng điều chỉnh chính sách của hai quốc gia qua hai nhiệm kỳ Tổng thống Mỹ Barack Obama và Donald Trump, đánh giá các thành tựu cùng những điểm nghẽn chiến lược, từ đó dự báo triển vọng quan hệ song phương và rút ra các hàm ý chính sách giá trị cho Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết Chủ nghĩa Hiện thực Mới (Neorealism) trong quan hệ quốc tế làm nền tảng phân tích chủ đạo. Theo lý thuyết này, cấu trúc vô chính phủ của hệ thống quốc tế buộc các quốc gia phải hành xử dựa trên việc tối đa hóa quyền lực và bảo đảm an ninh sinh tồn. Mối quan hệ giữa một nền quân chủ chuyên chế như Ả Rập Xê Út và một nền cộng hòa dân chủ như Mỹ phản ánh bản chất thực dụng của việc liên minh nhằm cân bằng các mối đe dọa địa chính trị tại Trung Đông.

Bên cạnh đó, thuyết Cân bằng Mối đe dọa (Balance of Threat Theory) của Stephen Walt được áp dụng để làm sáng tỏ cách thức Riyadh và Washington liên kết nhằm kiềm chế ảnh hưởng ngày càng gia tăng của Iran và sự trỗi dậy của tổ chức khủng bố Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS) từ năm 2014. Khung phân tích còn kết hợp 3 khái niệm học thuật then chốt: khái niệm địa chính trị năng lượng (Energy Geopolitics), thế lưỡng nan an ninh (Security Dilemma) và khái niệm lợi ích quốc gia (National Interest), giúp bóc tách các tầng nấc tương tác giữa thị trường năng lượng hóa thạch và các cam kết phòng thủ chiến lược.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ hơn 120 tài liệu lưu trữ, hiệp ước song phương, báo cáo kinh tế thường niên của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) và các viện nghiên cứu chiến lược quốc tế giai đoạn 2011-2020. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu theo mục đích (Purposive Sampling) đối với các sự kiện ngoại giao tiêu biểu, các hợp đồng mua bán vũ khí lớn và các cột mốc điều chỉnh giá dầu của khối OPEC+.

Luận văn kết hợp phương pháp phân tích lịch sử - logic và phương pháp so sánh đối chiếu để đối sánh đường lối đối ngoại của chính quyền Barack Obama (chủ trương can dự đa phương và ký kết Kế hoạch Hành động Chung Toàn diện JCPOA năm 2015) với chính quyền Donald Trump (theo đuổi chiến lược Nước Mỹ trên hết và rút khỏi JCPOA năm 2018). Lý do lựa chọn hệ thống phương pháp này là nhằm đảm bảo tính khách quan, giúp nhận diện rõ sự biến thiên của chính sách đối ngoại dựa trên các biến số quyền lực và lợi ích kinh tế thực tế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quan hệ chính trị - ngoại giao giữa hai nước chứng kiến sự phân hóa rõ nét qua hai giai đoạn điều hành tại Nhà Trắng. Dưới thời chính quyền Obama (2011-2016), mối quan hệ rơi vào trạng thái khủng hoảng lòng tin sâu sắc khi Washington ủng hộ một số phong trào biểu tình trong Mùa xuân Ả Rập và thúc đẩy đàm phán hạt nhân với Iran dẫn tới thỏa thuận JCPOA năm 2015. Ngược lại, giai đoạn chính quyền Trump (2017-2020) chứng kiến sự tái lập nồng ấm nhanh chóng khi Tổng thống Trump chọn Riyadh là điểm đến công du nước ngoài đầu tiên vào tháng 5/2017, đồng thời tuyên bố rút khỏi thỏa thuận hạt nhân Iran vào tháng 5/2018.

Thứ hai, trụ cột an ninh - quân sự tiếp tục giữ vai trò xương sống nhưng có sự gia tăng mạnh mẽ về quy mô thương mại vũ khí. Trong giai đoạn 2017-2020, Mỹ và Ả Rập Xê Út đã ký kết các thỏa thuận quốc phòng với tổng trị giá cam kết lên tới 110 tỷ USD ngay trong chuyến thăm năm 2017 và tiềm năng đạt 350 tỷ USD trong 10 năm. Sự hỗ trợ từ Phái đoàn Huấn luyện Quân sự Mỹ (USMTM) và Bộ Tư lệnh Hỗ trợ An ninh Lục quân Mỹ (USASAC) đã củng cố năng lực phòng không cho Không quân Hoàng gia Ả Rập Xê Út (RSAF) trước các đợt tập kích bằng thiết bị bay không người lái của lực lượng Houthi tại Yemen.

Thứ ba, cấu trúc thương mại năng lượng toàn cầu có sự dịch chuyển mang tính bước ngoặt. Cuộc cách mạng dầu đá phiến giúp sản lượng khai thác nội địa của Mỹ tăng trưởng vượt bậc, đưa nước này trở thành quốc gia xuất khẩu ròng năng lượng, làm giảm tỷ trọng phụ thuộc trực tiếp vào nguồn dầu thô từ Ả Rập Xê Út. Trước tình thế đó, Riyadh đã chủ động thành lập liên minh OPEC+ cùng Nga vào cuối năm 2016 để điều tiết sản lượng khai thác, đồng thời chuyển hướng mạnh mẽ sang phục vụ thị trường Châu Á - Thái Bình Dương, khu vực đóng góp tới 34,9% tổng GDP toàn cầu vào năm 2019 theo thống kê của Ngân hàng Phát triển Châu Á.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện nghiên cứu khẳng định rằng mối liên kết Mỹ - Ả Rập Xê Út là mối quan hệ cộng sinh thực dụng, trong đó các tính toán về lợi ích an ninh và vị thế kinh tế luôn vượt lên trên những khác biệt về hệ giá trị chuẩn mực xã hội hay nhân quyền. Nhận định này hoàn toàn tương thích với các công trình nghiên cứu quốc tế của tác giả Bruce Riedel (năm 2017) và Bernd Kaussler (năm 2017) khi phân tích về bản chất thực dụng trong chính sách Trung Đông của Mỹ.

Dữ liệu nghiên cứu cho thấy các biến động song phương có thể được trực quan hóa hiệu quả qua hệ thống biểu đồ đường thể hiện kim ngạch xuất khẩu vũ khí Mỹ sang Ả Rập Xê Út giai đoạn 2004-2019, kết hợp cùng bảng thống kê tăng trưởng GDP thế giới giai đoạn 2010-2020. Dù có những mâu thuẫn nội tại trong chính sách kiểm soát giá dầu hay các biện pháp can thiệp tại Syria và Yemen, Washington vẫn cần Riyadh để duy trì trật tự địa chính trị vùng Vịnh và kiềm chế ảnh hưởng của Nga tại Trung Đông sau khi Moscow mở rộng hiện diện quân sự từ cuối năm 2013.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, nâng cao năng lực nghiên cứu, dự báo chiến lược đối với các biến động địa chính trị tại Trung Đông. Bộ Ngoại giao và các viện nghiên cứu quan hệ quốc tế cần thành lập nhóm nghiên cứu chuyên trách về an ninh năng lượng vùng Vịnh, đặt mục tiêu phát hành định kỳ ít nhất 2 báo cáo đánh giá chiến lược mỗi năm trong giai đoạn 2021-2025 nhằm phục vụ công tác tham mưu ngoại giao kịp thời.

Thứ hai, chủ động đa dạng hóa nguồn cung năng lượng và mở rộng liên kết thương mại dầu khí. Bộ Công Thương phối hợp chặt chẽ với Tập đoàn Dầu khí Việt Nam triển khai đàm phán các hợp đồng nhập khẩu dầu thô và khí tự nhiên hóa lỏng dài hạn với các đối tác vùng Vịnh, phấn đấu nâng quy mô dự trữ năng lượng quốc gia đạt mức tương đương 90 ngày nhập ròng trong lộ trình 2021-2030.

Thứ ba, đẩy mạnh xúc tiến thương mại song phương và thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp. Cục Xúc tiến Thương mại thuộc Bộ Công Thương cần xây dựng chương trình xúc tiến xuất khẩu các mặt hàng nông sản, thủy sản, dệt may và vật liệu xây dựng sang thị trường Ả Rập Xê Út, hướng tới mục tiêu nâng kim ngạch thương mại hai chiều đạt mức trên 2,5 tỷ USD vào năm 2025.

Thứ tư, kiên định đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa và cân bằng quan hệ với các nước lớn. Ban Đối ngoại Trung ương và các cơ quan đối ngoại cần vận dụng bài học điều chỉnh liên minh giữa Mỹ và Ả Rập Xê Út để xử lý hài hòa quan hệ với các đối tác chiến lược, bảo đảm tối đa lợi ích quốc gia - dân tộc trước sức ép cạnh tranh địa chính trị giữa Mỹ, Trung Quốc và Nga trong giai đoạn 2021-2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, các nhà hoạch định chính sách ngoại giao và cố vấn an ninh quốc gia. Công trình cung cấp cơ sở dữ liệu thực tiễn và góc nhìn phân tích đa chiều về cách thức xử lý quan hệ đồng minh phức tạp, hỗ trợ việc xây dựng các đối sách ngoại giao độc lập, tự chủ và linh hoạt trong bối cảnh trật tự quốc tế đa cực đang hình thành.

Thứ hai, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quốc tế học, Quan hệ Quốc tế và Lịch sử Thế giới. Luận văn là tài liệu tham khảo học thuật chuyên sâu với hệ thống khung lý thuyết chuẩn mực và phương pháp tiếp cận trường hợp nghiên cứu điển hình về quan hệ song phương Mỹ - Ả Rập Xê Út trong giai đoạn bản lề 2011-2020.

Thứ ba, lãnh đạo các tập đoàn năng lượng, doanh nghiệp xuất nhập khẩu và logistics quốc tế. Nghiên cứu giúp các nhà quản trị doanh nghiệp nắm bắt được quy luật vận hành của thị trường dầu mỏ quốc tế, xu hướng dịch chuyển của dòng vốn đầu tư tại Trung Đông và các rủi ro địa chính trị tiềm ẩn đối với chuỗi cung ứng hàng hải toàn cầu.

Thứ tư, giảng viên và các chuyên gia nghiên cứu kinh tế chính trị quốc tế. Luận văn cung cấp nguồn tư liệu trích dẫn phong phú với hơn 120 văn bản học thuật cùng chuỗi số liệu kinh tế vĩ mô từ năm 2010 đến năm 2020, hỗ trợ trực tiếp cho quá trình biên soạn giáo trình và bài giảng chuyên đề về khu vực Trung Đông - Bắc Phi.

Câu hỏi thường gặp

Quan hệ Mỹ - Ả Rập Xê Út dựa trên nền tảng lịch sử nào? Mối quan hệ được định hình vững chắc từ năm 1945 qua thỏa thuận trên tuần dương hạm USS Quincy giữa Tổng thống Franklin D. Roosevelt và Quốc vương Abdulaziz Ibn Saud, thiết lập nguyên tắc hợp tác chiến lược bất biến: Ả Rập Xê Út đảm bảo cung cấp nguồn dầu mỏ dồi dào, đổi lại Mỹ cam kết bảo trợ an ninh toàn diện.

Mùa xuân Ả Rập năm 2011 đã gây ra những rạn nứt ngoại giao gì giữa hai nước? Sự kiện năm 2011 khiến Riyadh thất vọng khi Washington không bảo vệ các đồng minh lâu năm như Tổng thống Ai Cập Hosni Mubarak (người cầm quyền 30 năm). Ả Rập Xê Út lo ngại các phong trào biểu tình sẽ làm mất ổn định khu vực, dẫn tới bất đồng sâu sắc trong cách tiếp cận quản trị an ninh vùng Vịnh.

Sự khác biệt căn bản giữa chính quyền Obama và Trump đối với Riyadh là gì? Chính quyền Obama (2011-2016) giữ thái độ dè dặt, thúc đẩy thỏa thuận hạt nhân Iran JCPOA năm 2015 khiến Riyadh lo ngại. Ngược lại, chính quyền Trump (2017-2020) thắt chặt liên minh, rút khỏi JCPOA năm 2018 và ký thỏa thuận quốc phòng trị giá 110 tỷ USD ngay trong năm 2017.

Cách mạng dầu đá phiến tại Mỹ đã làm thay đổi mối quan hệ này ra sao? Sản lượng khai thác dầu đá phiến tăng vọt giúp Mỹ tự chủ năng lượng, giảm dần lượng nhập khẩu dầu từ Ả Rập Xê Út. Điều này buộc Riyadh phải đẩy mạnh hợp tác với Nga trong khuôn khổ OPEC+ từ năm 2016 và chuyển hướng xuất khẩu sang thị trường Châu Á - Thái Bình Dương.

Việt Nam có thể rút ra bài học chiến lược nào từ nghiên cứu này? Bài học quan trọng nhất là kiên định chính sách đối ngoại đa phương hóa, đa dạng hóa nguồn cung năng lượng chiến lược đạt chuẩn an toàn 90 ngày nhập ròng và giữ vững thế cân bằng mềm dẻo giữa các cường quốc để bảo vệ tối đa lợi ích an ninh và kinh tế.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện 10 năm chuyển dịch chiến lược (2011-2020) trong quan hệ Mỹ - Ả Rập Xê Út, chỉ rõ những bước thăng trầm từ khủng hoảng lòng tin dưới thời Barack Obama đến sự gắn kết nồng ấm dưới thời Donald Trump.
• Nghiên cứu khẳng định liên minh song phương vận hành dựa trên chủ nghĩa hiện thực và nguyên tắc cộng sinh thực dụng, nơi lợi ích cốt lõi về an ninh quân sự và ổn định năng lượng luôn vượt lên trên những khác biệt thể chế chính trị.
• Tác phẩm đóng góp nguồn tư liệu học thuật giá trị, bổ sung khoảng trống nghiên cứu tại Việt Nam về chính sách đối ngoại của các nước lớn tại khu vực Trung Đông giai đoạn hậu Mùa xuân Ả Rập.
• Nghiên cứu mở ra hướng tiếp cận mở rộng cho giai đoạn 2021-2030, đặc biệt là việc theo dõi tác động từ các mục tiêu đa dạng hóa kinh tế trong Tầm nhìn 2030 của Ả Rập Xê Út và điều chỉnh chính sách đối ngoại của chính quyền Mỹ tiếp theo.
• Đây là công trình tham khảo thiết thực, cung cấp những luận cứ khoa học vững chắc giúp các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý nhà nước tại Việt Nam hoạch định chiến lược đối ngoại và an ninh năng lượng bền vững.