Luận Án Tiến Sĩ Về Quan Điểm Sư Phạm Tương Tác Trong Dạy Học Các Môn Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn

Chuyên đề nghiên cứu Vận Dụng Quan Điểm Sư Phạm Tương Tác Trong Dạy Học Khoa Học Xã Hội Tại Trường Sĩ, cập nhật xu hướng mới, giá trị tham khảo cao

• Tác giả: Trần Mậu Chung
• Trường học: Trường sĩ quan quân đội
• Chuyên ngành: Giáo dục
• Đề tài: Quan Điểm Sư Phạm Tương Tác Trong Dạy Học Các Môn Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ, HÌNH VẼ
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Những công trình nghiên cứu về quan điểm sư phạm tương tác
• 1.2. Những công trình nghiên cứu về vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học
• 1.3. Giá trị của các công trình khoa học đã tổng quan và những vấn đề đặt ra luận án tiếp tục nghiên cứu
• 2. Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUAN ĐIỂM SƯ PHẠM TƯƠNG TÁC VÀ VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM SƯ PHẠM TƯƠNG TÁC TRONG DẠY HỌC CÁC MÔN KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Ở TRƯỜNG SĨ QUAN QUÂN ĐỘI HIỆN NAY
• 2.1. Những vấn đề lý luận về quan điểm sư phạm tương tác
• 2.2. Những vấn đề lý luận về vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội
• 2.3. Các yếu tố tác động đến vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội
• 3. Chương 3: THỰC TRẠNG QUÁ TRÌNH DẠY HỌC VÀ VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM SƯ PHẠM TƯƠNG TÁC TRONG DẠY HỌC CÁC MÔN KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Ở TRƯỜNG SĨ QUAN QUÂN ĐỘI HIỆN NAY
• 3.1. Tổ chức nghiên cứu thực trạng
• 3.2. Thực trạng quá trình dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội
• 3.3. Thực trạng vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội
• 3.4. Thực trạng mức độ ảnh hưởng của các yếu tố tác động đến vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội
• 3.5. Đánh giá chung về thực trạng và nguyên nhân
• 4. Chương 4: BIỆN PHÁP VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM SƯ PHẠM TƯƠNG TÁC TRONG DẠY HỌC CÁC MÔN KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Ở TRƯỜNG SĨ QUAN QUÂN ĐỘI
• 4.1. Giáo dục nâng cao nhận thức, bồi dưỡng kỹ năng cho chủ thể vận dụng về quan điểm sư phạm tương tác và vận dụng quan điểm này trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn
• 4.2. Xây dựng quy trình tổ chức dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội theo quan điểm sư phạm tương tác
• 4.3. Tổ chức vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong một số hình thức tổ chức dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn
• 4.4. Sử dụng các phương pháp, kỹ thuật dạy học phát huy tính tích cực nhận thức của học viên trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn
• 4.5. Đổi mới kiểm tra, đánh giá kết quả dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội theo quan điểm sư phạm tương tác
• 5. Chương 5 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 5.1. Những vấn đề chung về thực nghiệm sư phạm
• 5.2. Quy trình thực nghiệm sư phạm
• 5.3. Xử lý và phân tích kết quả thực nghiệm
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương này bắt đầu bằng việc tổng quan các công trình nghiên cứu đã có về quan điểm sư phạm tương tác (QĐSPTT) và ứng dụng của nó trong dạy học. Nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng QĐSPTT có khả năng tạo ra môi trường học tập tích cực, nơi học viên không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn tham gia vào quá trình học tập một cách chủ động. Việc áp dụng QĐSPTT trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn (KHXH&NV) tại các trường sĩ quan quân đội là cần thiết để phát huy tiềm năng và năng lực của học viên. Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc sử dụng phương pháp dạy học tương tác giúp nâng cao hứng thú học tập, tăng cường khả năng tư duy phản biện và cải thiện kỹ năng giao tiếp của học viên. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều hạn chế trong việc thực hiện QĐSPTT, như sự thiếu hụt trong việc thiết kế bài giảng và tổ chức các hoạt động học tập tương tác. Do đó, luận án này nhằm mục tiêu làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn về QĐSPTT, từ đó đề xuất các biện pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả dạy học tại các trường sĩ quan quân đội.

II. Những vấn đề lý luận về quan điểm sư phạm tương tác

Chương này phân tích sâu về lý thuyết QĐSPTT và vai trò của nó trong dạy học. QĐSPTT nhấn mạnh sự tương tác giữa giảng viên và học viên, giữa các học viên với nhau, tạo ra một môi trường học tập tích cực và sáng tạo. Lý thuyết này đề xuất rằng người học không chỉ là đối tượng tiếp thu kiến thức mà còn là chủ thể tích cực trong quá trình học tập. Sự tương tác này không chỉ giúp học viên hiểu rõ hơn về kiến thức mà còn phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề, tư duy phản biện và khả năng làm việc nhóm. Các nghiên cứu cho thấy rằng, khi học viên tham gia tích cực vào quá trình học, họ sẽ cảm thấy tự tin hơn và có khả năng áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Tuy nhiên, để thực hiện QĐSPTT hiệu quả, cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng từ phía giảng viên về nội dung, phương pháp và hình thức dạy học, cũng như tạo điều kiện thuận lợi cho học viên tham gia vào các hoạt động học tập.

III. Thực trạng quá trình dạy học và vận dụng quan điểm sư phạm tương tác

Chương này khảo sát thực trạng dạy học các môn KHXH&NV tại các trường sĩ quan quân đội. Qua khảo sát, nhận thấy rằng nhiều giảng viên vẫn áp dụng phương pháp dạy học truyền thống, chủ yếu là thuyết trình, dẫn đến tình trạng học viên ít tham gia, thiếu hứng thú trong học tập. Mặc dù một số giảng viên đã cố gắng áp dụng các phương pháp tương tác, nhưng việc tổ chức các hoạt động học tập còn hạn chế. Kết quả khảo sát cho thấy rằng, sự tương tác giữa giảng viên và học viên còn yếu, không tạo được không khí học tập tích cực. Hơn nữa, các yếu tố như cơ sở vật chất, sự chuẩn bị của giảng viên và thái độ của học viên cũng ảnh hưởng đến việc thực hiện QĐSPTT. Đánh giá chung cho thấy, cần có sự cải thiện mạnh mẽ trong việc áp dụng QĐSPTT nhằm nâng cao chất lượng dạy học và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của giáo dục quân đội.

IV. Biện pháp vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học

Chương này đề xuất các biện pháp cụ thể nhằm vận dụng QĐSPTT trong dạy học các môn KHXH&NV. Đầu tiên, cần nâng cao nhận thức cho giảng viên về vai trò của QĐSPTT trong dạy học. Bên cạnh đó, xây dựng quy trình tổ chức dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học viên là rất quan trọng. Các biện pháp như tổ chức thảo luận nhóm, sử dụng các phương pháp dạy học tích cực và đổi mới kiểm tra, đánh giá kết quả học tập sẽ giúp tạo ra môi trường học tập tương tác. Việc áp dụng các kỹ thuật dạy học hiện đại, như mô hình học tập dựa trên dự án, cũng sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học. Thực nghiệm sư phạm sẽ được tiến hành để kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đề xuất, từ đó có thể đưa ra những khuyến nghị cụ thể cho việc cải tiến phương pháp dạy học tại các trường sĩ quan quân đội.

V. Thực nghiệm sư phạm

Chương cuối cùng của luận án trình bày về thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm chứng các biện pháp đã đề xuất. Thực nghiệm được tiến hành tại hai trường sĩ quan quân đội, với sự tham gia của giảng viên và học viên. Các tiêu chí đánh giá sẽ được sử dụng để đo lường hiệu quả của việc áp dụng QĐSPTT trong dạy học. Kết quả thực nghiệm sẽ được phân tích và so sánh với các nhóm đối chứng để đánh giá sự khác biệt. Nghiên cứu này không chỉ nhằm chứng minh tính khả thi của các biện pháp đã đề xuất mà còn nhằm cung cấp dữ liệu thực tiễn cho việc cải tiến phương pháp dạy học tại các trường sĩ quan. Từ đó, có thể đưa ra những khuyến nghị cho việc áp dụng QĐSPTT một cách hiệu quả hơn trong thực tiễn giáo dục quân đội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và sự phát triển của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, giáo dục đại học đặt ra yêu cầu chuyển đổi từ phương thức truyền thụ kiến thức một chiều sang phát triển phẩm chất và năng lực của người học. Định hướng này được xác định trong Nghị quyết Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, cũng như Nghị quyết số 86/NQ-ĐUQSTW của Đảng ủy Quân sự Trung ương (nay là Quân ủy Trung ương) về nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo trong quân đội, đặc biệt nhấn mạnh việc đổi mới phương pháp dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn (KHXH&NV).

Các môn KHXH&NV tại các trường sĩ quan quân đội giữ vai trò xây dựng thế giới quan, nhân sinh quan, phương pháp luận khoa học và phẩm chất nhân cách cho sĩ quan tương lai. Tuy nhiên, thực tiễn dạy học các môn học này tại các trường sĩ quan quân đội bộc lộ một số hạn chế: phương pháp dạy học chậm đổi mới, thuyết trình độc thoại một chiều chiếm ưu thế, sự tương tác giữa giảng viên và học viên cũng như giữa học viên với nhau còn hạn chế, dẫn đến việc người học thụ động, lớp học trầm lắng và giảm khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

Dù quan điểm sư phạm tương tác đã được nghiên cứu và ứng dụng ở nhiều bậc học và ngành học khác nhau, nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện về việc vận dụng quan điểm này vào quá trình dạy học các môn KHXH&NV ở trường sĩ quan quân đội. Đây là khoảng trống nghiên cứu mà luận án xác định giải quyết.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở luận giải những vấn đề lý luận và thực tiễn, đề xuất các biện pháp vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học các môn KHXH&NV ở trường sĩ quan quân đội nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học, góp phần nâng cao chất lượng dạy học các môn KHXH&NV hiện nay.
• Nhiệm vụ nghiên cứu (gồm 5 nhiệm vụ):
  1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án, rút ra giá trị của các công trình khoa học đã công bố và những vấn đề đặt ra luận án tiếp tục nghiên cứu.
  2. Luận giải những vấn đề lý luận về quan điểm sư phạm tương tác, vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học các môn KHXH&NV ở trường sĩ quan quân đội.
  3. Khảo sát, đánh giá thực trạng dạy học các môn KHXH&NV và thực trạng vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học các môn KHXH&NV ở trường sĩ quan quân đội.
  4. Đề xuất các biện pháp vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học các môn KHXH&NV ở trường sĩ quan quân đội hiện nay.
  5. Tổ chức thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng tính khoa học, khả thi và tính hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất.

Giả thuyết khoa học

Chất lượng dạy học các môn KHXH&NV ở trường sĩ quan quân đội phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó có các yếu tố người dạy, người học, môi trường và mối quan hệ tương tác giữa chúng. Nếu chủ thể vận dụng xác định được các biện pháp tác động vào nhận thức, bồi dưỡng kỹ năng, xây dựng quy trình tổ chức dạy học; tổ chức vận dụng trong một số hình thức dạy học cơ bản; sử dụng các phương pháp dạy học, kỹ thuật dạy học tích cực và đổi mới kiểm tra, đánh giá kết quả học tập thì sẽ phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học, góp phần nâng cao chất lượng dạy học các môn KHXH&NV ở trường sĩ quan quân đội hiện nay.

Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học các môn KHXH&NV ở trường sĩ quan quân đội.
• Đối tượng nghiên cứu: Vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học các môn KHXH&NV ở trường sĩ quan quân đội hiện nay.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Về nội dung: Tập trung vào hoạt động dạy của giảng viên, hoạt động học của học viên; vận dụng trong hình thức bài giảng và xêmina; vận dụng trong đổi mới phương pháp dạy học, kỹ thuật dạy học và kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học viên sĩ quan cấp phân đội trình độ đại học.
  • Về không gian: Khảo sát thực trạng tại 4 trường sĩ quan quân đội gồm: Trường Sĩ quan Lục quân 1, Trường Sĩ quan Chính trị, Trường Sĩ quan Pháo binh, Trường Sĩ quan Công binh. Thực nghiệm sư phạm tiến hành tại Trường Sĩ quan Lục quân 1 và Trường Sĩ quan Chính trị.
  • Về thời gian: Khảo sát thực trạng tiến hành từ tháng 9/2020 đến tháng 01/2021; thực nghiệm sư phạm tiến hành từ tháng 6/2021 đến tháng 12/2021; các số liệu phục vụ nghiên cứu được thu thập từ năm 2018 đến thời điểm nghiên cứu.
  • Về đối tượng khảo sát: Giảng viên, học viên, cán bộ quản lý (cán bộ bộ môn, cán bộ khoa giáo viên) và chuyên gia chuyên ngành Giáo dục học quân sự.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Tác giả luận án hệ thống hóa tình hình nghiên cứu liên quan theo các nhóm nội dung chính:

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  CÁC HƯỚNG NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN                         |
+-------------------------------------------------------------------------+
| 1. Lý luận về sư phạm tương tác                                         |
|    - Nước ngoài: Khổng Tử, Socrate, Comensky, J. Dewey, J. Piaget,     |
|      L.S. Vygotsky, Guy Brousseau, Savin & Xêrê-Bri-an-ni-cốp,         |
|      Raija Roy Singh, Vial Jean, Claire Margolinas, Denommé & Roy,     |
|      Thurmond & Wambach, Keen E-Rhinehart & McCormack.                 |
|    - Trong nước: Lê Khánh Bằng, Đỗ Ngọc Đạt, Đặng Vũ Hoạt, Thái Duy    |
|      Tuyên, Đặng Thành Hưng, Nguyễn Cảnh Toàn, Trần Bá Hoành, Phan      |
|      Trọng Ngọ, Bernd Meier & Nguyễn Văn Cường, Phó Đức Hòa & Ngô       |
|      Quang Sơn, Nguyễn Xuân Lạc.                                        |
+-------------------------------------------------------------------------+
| 2. Vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học                   |
|    - Nước ngoài: Moyles, Hargreaves & Merry; David McQuoid & Mason;     |
|      Tan Ni Lu, Cowie & Jones; Gulzhan Abishova & Ardak Bostanova.     |
|    - Trong nước: Nguyễn Thị Bích Hạnh, Vũ Lệ Hoa, Nguyễn Thành Vinh,   |
|      Nguyễn Thị Thanh Hằng, Phạm Quang Tiệp, Đỗ Thị Hồng Minh, Trần    |
|      Văn Thế, Nguyễn Thị Ninh, Trịnh Lê Hồng Phương, Nguyễn Thị Hương   |
|      Lan & Trần Trung Tình, Dương Thị Kim Oanh, Cao Thị Thanh Xuân...  |
+-------------------------------------------------------------------------+
| 3. Đổi mới PPDH và dạy học tương tác trong quân đội                     |
|    - Nghiên cứu của Lê Minh Vụ, Nguyễn Đình Minh & Nguyễn Văn Chung;   |
|    - Các luận án tiến sĩ: Nguyễn Văn Phán (sơ đồ hóa), Phan Văn Tỵ      |
|      (dạy học hợp tác), Bùi Hồng Thái (tình huống dạy học), Trần Xuân  |
|      Phú (phát triển năng lực), Đỗ Đình Dũng (tính sáng tạo), Hà Minh   |
|      Phương (kỹ thuật dạy học), Trần Hữu Thanh (đổi mới PPDH).          |
+-------------------------------------------------------------------------+

• Về lý luận sư phạm tương tác: Tư tưởng tương tác xuất hiện từ thời cổ đại với Khổng Tử ("Giáo học tương trưởng"), Socrate ("truy vấn biện chứng"), Jan Amos Comensky, sau đó phát triển qua J. Dewey ("tương tác xã hội", lấy người học làm trung tâm), J. Piaget (cơ chế đồng hóa và điều ứng), L.S. Vygotsky (vùng phát triển gần nhất). Guy Brousseau và Claire Margolinas nghiên cứu lý thuyết tình huống didactic. Đặc biệt, Jean-Marc Denommé & Madeleine Roy (2000, 2009) xây dựng hệ thống lý luận sư phạm tương tác dựa trên tiếp cận khoa học thần kinh và cấu trúc bộ ba: người dạy - người học - môi trường. Tại Việt Nam, các tác giả Lê Khánh Bằng, Đỗ Ngọc Đạt, Đặng Vũ Hoạt, Thái Duy Tuyên, Đặng Thành Hưng, Phan Trọng Ngọ, Bernd Meier và Nguyễn Văn Cường, Phó Đức Hòa và Ngô Quang Sơn, Nguyễn Xuân Lạc đã phân tích sâu các yếu tố cấu thành và nguyên tắc tương tác trong quá trình dạy học.
• Về vận dụng quan điểm sư phạm tương tác: Các công trình của Moyles, Janet et al. (2003), David McQuoid & Mason (2007), Tan Ni Lu et al. (2010), Gulzhan Abishova & Ardak Bostanova (2014) khảo sát việc tổ chức dạy học tương tác ở các cấp học và cơ sở giáo dục đại học. Tại Việt Nam, các luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Bích Hạnh (2006), Vũ Lệ Hoa (2008), Nguyễn Thành Vinh (2006), Nguyễn Thị Thanh Hằng (2010), Phạm Quang Tiệp (2013), Đỗ Thị Hồng Minh (2015), Trần Văn Thế (2017), Nguyễn Thị Ninh (2018) đã cụ thể hóa việc vận dụng quan điểm sư phạm tương tác vào các môn học như Giáo dục học, Toán học, Sinh học, Địa lý ở bậc tiểu học, trung học và đại học sư phạm.
• Về đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường quân đội: Lê Minh Vụ (2007), Nguyễn Đình Minh và Nguyễn Văn Chung (2010) tiếp cận phương pháp sư phạm tương tác trong môi trường quân sự. Các luận án của Nguyễn Văn Phán (2000), Phan Văn Tỵ (2010), Bùi Hồng Thái (2011), Trần Xuân Phú (2012), Đỗ Đình Dũng (2015), Hà Minh Phương (2016), Trần Hữu Thanh (2020) nghiên cứu các phương diện cụ thể như sơ đồ hóa, dạy học hợp tác, sử dụng tình huống, kỹ thuật dạy học nhằm nâng cao tính tích cực của học viên quân sự.

Khoảng trống nghiên cứu của luận án

Tổng quan tài liệu cho thấy các nghiên cứu về quan điểm sư phạm tương tác chủ yếu tập trung vào giáo dục phổ thông hoặc đào tạo sư phạm, cán bộ quản lý giáo dục dân sự. Trong môi trường quân đội, các đề tài trước đây mới dừng lại ở việc nghiên cứu từng kỹ thuật hoặc phương pháp đơn lẻ. Chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống, đồng bộ về mặt lý luận và thực tiễn việc vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học các môn KHXH&NV ở trường sĩ quan quân đội.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Khái niệm công cụ: Quan điểm sư phạm tương tác được xác định là tư tưởng dạy học định hướng toàn bộ quá trình dạy học, xem xét hoạt động dạy học dựa trên sự tác động qua lại giữa ba nhân tố: người học, người dạy và môi trường nhằm thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ dạy học.
• Cấu trúc ba nhân tố:
  1. Người học: Nhân tố chính, người thợ trung tâm của quá trình học tập, chủ động kiến tạo tri thức dựa trên tiềm năng và kinh nghiệm sẵn có.
  2. Người dạy: Chủ thể hướng dẫn, định hướng, thiết kế kế hoạch và tổ chức các tương tác sư phạm.
  3. Môi trường: Nhân tố tham gia trực tiếp gồm môi trường bên ngoài (cơ sở vật chất, lớp học, nhà trường, xã hội) và môi trường bên trong (tâm lý, cảm xúc, phong cách, vốn sống của người dạy và người học).
• Các mối quan hệ tương tác: Tương tác giữa người dạy - người học; tương tác giữa người học - người học (bao gồm tương tác trực tiếp đối mặt, tương tác gián tiếp qua phương tiện và nội tương tác trong tư duy cá nhân); tương tác giữa người dạy - người học - môi trường thông qua các tình huống dạy học.
• Cơ sở khoa học:
  • Triết học Mác - Lênin: Mối quan hệ biện chứng và quy luật giải quyết mâu thuẫn giữa các thành tố là động lực phát triển của quá trình dạy học.
  • Sinh lý học thần kinh: Cơ chế hoạt động của "bộ máy học" qua các chặng: thông tin từ giác quan đi qua vùng limbic (trung tâm hứng thú - rào cản thứ nhất), chuyển đến bán cầu não phải (chứa thông tin hỗn hợp), vượt qua trạng thái "T" (kết nối cái đã biết với cái mới - rào cản thứ hai), và đến bán cầu não trái để xử lý, hình thành tri thức mới.
  • Tâm lý học: Khái niệm "vùng phát triển gần nhất" của L.S. Vygotsky và lý thuyết hoạt động của A. Leonchev.
  • Giáo dục học: Quy luật thống nhất biện chứng giữa hoạt động dạy và hoạt động học.
• Mô hình quá trình dạy học gồm 4 giai đoạn:
  • Giai đoạn 1: Hình thành động cơ học tập.
  • Giai đoạn 2: Tự giác, tích cực thực hiện các hành động học trong tình huống cụ thể.
  • Giai đoạn 3: Người học chịu trách nhiệm toàn bộ quá trình học tập của mình.
  • Giai đoạn 4: Kết thúc quy trình và chuyển sang quy trình mới.
• Các cách tiếp cận phương pháp luận: Tiếp cận hệ thống - cấu trúc; tiếp cận lịch sử - lôgíc; tiếp cận thực tiễn; tiếp cận hoạt động; tiếp cận năng lực.

Phương pháp nghiên cứu

• Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa và khái quát hóa tài liệu khoa học để xây dựng khung lý luận.
• Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
  • Phương pháp quan sát: Quan sát hoạt động dạy và học các môn KHXH&NV, mức độ tương tác và thái độ của học viên.
  • Phương pháp phỏng vấn: Phỏng vấn sâu giảng viên, cán bộ quản lý và học viên.
  • Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi (anketa): Sử dụng 2 mẫu phiếu hỏi dành cho giảng viên/cán bộ quản lý và dành cho học viên.
  • Phương pháp tổng kết thực tiễn và nghiên cứu sản phẩm hoạt động: Phân tích bài giảng, giáo án, báo cáo tổng kết đào tạo và sản phẩm học tập của học viên.
  • Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia: Tham vấn các nhà khoa học, chuyên gia chuyên ngành Giáo dục học quân sự về hệ thống biện pháp đề xuất.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức thực nghiệm trên môn học Giáo dục học quân sự tại 2 trường sĩ quan nhằm kiểm chứng tính hiệu quả và khả thi của biện pháp.
• Phương pháp thống kê toán học: Sử dụng phần mềm SPSS để xử lý số liệu khảo sát và thực nghiệm; áp dụng kiểm định T-Test, tính điểm trung bình (ĐTB), độ lệch chuẩn (ĐLC), bảng Hopkins và thang đo khoảng.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương 1 hệ thống hóa các nghiên cứu trong và ngoài nước về quan điểm sư phạm tương tác và việc vận dụng quan điểm này trong dạy học. Luận án phân tích các cách tiếp cận từ góc độ triết học, tâm lý học thần kinh, lý thuyết hoạt động và các mô hình dạy học tương tác cụ thể.

Chương này rút ra 3 giá trị lý luận cơ bản từ các công trình đi trước: khẳng định cấu trúc ba nhân tố (người dạy - người học - môi trường), xác lập vai trò trung tâm của người học, và khẳng định hiệu quả của việc chuyển đổi phương thức dạy học thụ động sang tương tác đa chiều. Đồng thời, chương 1 xác định rõ khoảng trống nghiên cứu trong đào tạo sĩ quan quân đội, làm cơ sở xác định 4 vấn đề trọng tâm cần giải quyết trong các chương tiếp theo.

Chương 2: Những vấn đề lý luận về quan điểm sư phạm tương tác và vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội hiện nay

Chương 2 tập trung phân tích bản chất, cấu trúc và đặc trưng của quan điểm sư phạm tương tác; làm rõ các cơ sở khoa học triết học, sinh lý học (bộ máy học), tâm lý học và giáo dục học; xây dựng mô hình hoạt động dạy học tương tác 4 giai đoạn.

Bên cạnh đó, chương 2 luận giải các vấn đề lý luận đặc thù khi vận dụng quan điểm này vào dạy học các môn KHXH&NV ở trường sĩ quan quân đội, bao gồm: khái niệm vận dụng, mục tiêu, nội dung, chủ thể, đối tượng, cách thức vận dụng, vai trò, điều kiện vận dụng và các yếu tố tác động từ môi trường đào tạo quân sự.

Chương 3: Thực trạng quá trình dạy học và vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội hiện nay

Chương 3 trình bày kết quả khảo sát thực trạng tại 4 trường sĩ quan quân đội (Trường Sĩ quan Lục quân 1, Trường Sĩ quan Chính trị, Trường Sĩ quan Pháo binh, Trường Sĩ quan Công binh) từ tháng 9/2020 đến tháng 01/2021.

Nội dung khảo sát và các bảng số liệu chính của chương bao gồm:

Ký hiệu bảng	Nội dung khảo sát thực trạng trong luận án
Bảng 3.1 & 3.2	Bảng Hopkins phân tích tương quan và Thang đo khoảng giá trị trung bình
Bảng 3.3 - 3.7	Đánh giá về thực hiện mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức dạy học và kiểm tra, đánh giá các môn KHXH&NV
Bảng 3.8 - 3.10	Đánh giá của giảng viên, CBQL, học viên về khái niệm, mức độ cần thiết và vai trò của quan điểm sư phạm tương tác
Bảng 3.11 - 3.13	Thực trạng thiết kế kế hoạch dạy học, tổ chức hoạt động và lựa chọn biện pháp, kỹ thuật dạy học
Bảng 3.14 - 3.17	Thực trạng hứng thú học tập, phương pháp học tập, mức độ lĩnh hội tri thức và điều kiện vận dụng quan điểm sư phạm tương tác
Bảng 3.18	Đánh giá về mức độ ảnh hưởng của các yếu tố tác động đến quá trình vận dụng

Kết quả khảo sát chỉ ra rằng đội ngũ giảng viên và cán bộ quản lý đều nhận thức được sự cần thiết của quan điểm sư phạm tương tác, song việc vận dụng trong thực tế còn mang tính hình thức, chủ yếu dừng ở việc trình chiếu slide và đặt câu hỏi phát vấn đơn giản; hình thức xêmina và bài giảng chưa khai thác hết các dạng tương tác học viên - học viên và học viên - môi trường.

Chương 4: Biện pháp vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội

Trên cơ sở lý luận và thực trạng, chương 4 đề xuất hệ thống 05 biện pháp đồng bộ:

1. Biện pháp 1: Giáo dục nâng cao nhận thức, bồi dưỡng kỹ năng cho chủ thể vận dụng về quan điểm sư phạm tương tác và vận dụng quan điểm này trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn.
2. Biện pháp 2: Xây dựng quy trình tổ chức dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội theo quan điểm sư phạm tương tác.
3. Biện pháp 3: Tổ chức vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong một số hình thức tổ chức dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn (tập trung vào hình thức bài giảng và xêmina).
4. Biện pháp 4: Sử dụng các phương pháp, kỹ thuật dạy học phát huy tính tích cực nhận thức của học viên trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn.
5. Biện pháp 5: Đổi mới kiểm tra, đánh giá kết quả dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội theo quan điểm sư phạm tương tác.

Chương 5: Thực nghiệm sư phạm

Chương 5 trình bày việc tổ chức và kết quả thực nghiệm sư phạm từ tháng 6/2021 đến tháng 12/2021 tại Trường Sĩ quan Lục quân 1 và Trường Sĩ quan Chính trị trên môn học Giáo dục học quân sự.

Thực nghiệm được chia thành 2 đợt với các cặp lớp thực nghiệm (LTN1, LTN2) và lớp đối chứng (LĐC1, LĐC2). Các bảng số liệu xử lý bằng T-Test trên phần mềm SPSS bao gồm:

Nhóm bảng	Nội dung kiểm định và phân tích thực nghiệm
Bảng 5.1 - 5.3	Đo tiêu chí đánh giá, kiểm định T-Test về tri thức, kỹ năng môn Giáo dục học quân sự, tính tích cực tham gia tương tác, ảnh hưởng của môi trường bên ngoài và môi trường tâm lý trước thực nghiệm lần 1
Bảng 5.4 - 5.6	Kết quả đo tiêu chí và kiểm định T-Test sau thực nghiệm lần 1 giữa LTN1 và LĐC1
Bảng 5.7 - 5.9	Kết quả đo tiêu chí và kiểm định T-Test trước thực nghiệm lần 2 giữa LTN2 và LĐC2
Bảng 5.10 - 5.12	Kết quả đo tiêu chí và kiểm định T-Test sau thực nghiệm lần 2 giữa LTN2 và LĐC2
Bảng 5.13	Tổng hợp kết quả tính tích cực học tập của học viên LTN1 và LTN2 tham gia vào các tương tác sư phạm

Kết quả phân tích thống kê cho thấy điểm trung bình về mức độ nắm vững tri thức, kỹ năng và tính tích cực tương tác của lớp thực nghiệm sau thực nghiệm cao hơn lớp đối chứng, khẳng định tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và khái quát hóa cơ sở lý luận về quan điểm sư phạm tương tác, phân tích rõ cơ sở khoa học thần kinh nhận thức ("bộ máy học", cơ chế vượt rào cản tâm lý vùng limbic và trạng thái "T") và tâm lý học hoạt động.
• Làm rõ nội hàm, cấu trúc ba nhân tố (người dạy - người học - môi trường), các dạng tương tác và mô hình hoạt động dạy học 4 giai đoạn theo quan điểm sư phạm tương tác trong môi trường đào tạo đại học quân sự.
• Xác định mục tiêu, nội dung, chủ thể, đối tượng, cách thức vận dụng, điều kiện thực hiện và các yếu tố tác động đặc thù đối với việc dạy học các môn KHXH&NV ở trường sĩ quan quân đội.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Đánh giá thực trạng quá trình dạy học và thực trạng vận dụng quan điểm sư phạm tương tác tại 4 trường sĩ quan quân đội đại diện cho các quân binh chủng khác nhau, chỉ rõ nguyên nhân của các hạn chế trong thực tiễn giảng dạy.
• Đề xuất hệ thống 05 biện pháp vận dụng quan điểm sư phạm tương tác mang tính đồng bộ, từ khâu nhận thức, bồi dưỡng kỹ năng, xây dựng quy trình, tổ chức trong bài giảng và xêmina, đến việc sử dụng phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực và đổi mới kiểm tra, đánh giá.
• Thực nghiệm sư phạm trên môn Giáo dục học quân sự tại 2 trường sĩ quan quân đội, cung cấp các bằng chứng thực nghiệm và số liệu định lượng (xử lý qua SPSS và kiểm định T-Test) khẳng định tính hiệu quả của các biện pháp.

Khuyến nghị đề xuất

• Đối với Đảng ủy, Ban Giám hiệu các trường sĩ quan quân đội: Tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học; đầu tư trang thiết bị, cải thiện môi trường sư phạm tương tác và cơ sở vật chất phục vụ dạy và học.
• Đối với các cơ quan quản lý đào tạo và các khoa giáo viên KHXH&NV: Xây dựng kế hoạch bồi dưỡng năng lực sư phạm tương tác cho giảng viên; chuẩn hóa quy trình bài giảng và xêmina tương tác; đổi mới quy chế kiểm tra, đánh giá kết quả học tập theo hướng chú trọng đánh giá quá trình và năng lực tư duy.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu:
  • Về phạm vi môn học: Thực nghiệm sư phạm của luận án mới chỉ tiến hành đối với môn Giáo dục học quân sự, chưa mở rộng thực nghiệm đồng thời trên toàn bộ các môn KHXH&NV khác trong chương trình đào tạo sĩ quan.
  • Về phạm vi địa bàn và đối tượng: Khảo sát thực trạng tiến hành tại 4 trường sĩ quan và thực nghiệm tại 2 trường sĩ quan đối với đối tượng học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội trình độ đại học, chưa bao quát hết toàn bộ hệ thống các học viện và loại hình đào tạo khác trong quân đội.
  • Về hình thức dạy học: Nghiên cứu chuyên sâu vào hai hình thức tổ chức dạy học cơ bản là bài giảng và xêmina.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Mở rộng nghiên cứu vận dụng quan điểm sư phạm tương tác vào các môn học KHXH&NV cụ thể khác như Triết học Mác - Lênin, Kinh tế chính trị Mác - Lênin, Chủ nghĩa xã hội khoa học, Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, Tâm lý học quân sự.
  • Nghiên cứu vận dụng trong các hình thức tổ chức dạy học khác như ôn tập, thảo luận nhóm chuyên đề, thực tế thực tập, viết thu hoạch và khóa luận tốt nghiệp.
  • Mở rộng khảo sát và thực nghiệm đối với các đối tượng đào tạo sĩ quan cấp chiến thuật - chiến dịch và sau đại học tại các học viện quân đội.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cán bộ quản lý và cơ quan đào tạo: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng kế hoạch bồi dưỡng giảng viên, đổi mới quy trình quản lý chất lượng giảng dạy các môn KHXH&NV, và định hướng xây dựng môi trường sư phạm tương tác tại các nhà trường quân đội.
• Đối với giảng viên các môn KHXH&NV trong quân đội: Cung cấp tài liệu tham khảo về quy trình thiết kế bài giảng, cách thức điều hành xêmina, kỹ thuật tổ chức tương tác người học - người học, và phương pháp đổi mới kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học viên.
• Đối với nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Cung cấp khung lý luận về sư phạm tương tác dựa trên cơ sở khoa học thần kinh và tâm lý học hoạt động, cùng phương pháp thiết kế phiếu hỏi và quy trình xử lý số liệu thực nghiệm sư phạm bằng kiểm định T-Test trên phần mềm SPSS.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ chế tiếp nhận thông tin của "bộ máy học" theo quan điểm sư phạm tương tác được luận án giải thích như thế nào?

Theo luận án, "bộ máy học" bao gồm hệ thần kinh và các giác quan. Thông tin từ bên ngoài qua giác quan muốn lên được não phải vượt qua hai rào cản:

• Rào cản thứ nhất (vùng limbic - trung tâm hứng thú): Nếu thông tin tạo được hứng thú thì vùng limbic tiếp nhận và chuyển tiếp đến bán cầu não phải (nơi chứa thông tin cảm giác mới và kinh nghiệm đã tích lũy).
• Rào cản thứ hai (trạng thái "T"): Để chuyển từ bán cầu não phải sang bán cầu não trái, thông tin phải đạt được trạng thái "T" (xác lập mối liên hệ giữa cái đã biết và cái mới). Vượt qua trạng thái này, thông tin được bán cầu não trái xử lý để hình thành khái niệm và tri thức mới.

2. Cấu trúc của quá trình dạy học theo quan điểm sư phạm tương tác gồm những nhân tố nào?

Cấu trúc gồm ba nhân tố tác động qua lại biện chứng:

• Người học: Chủ thể chính, trung tâm của quá trình học tập, tự tổ chức và điều khiển nhận thức.
• Người dạy: Giữ vai trò chủ đạo, định hướng, thiết kế và hỗ trợ quá trình học tập của học viên.
• Môi trường: Nhân tố tham gia trực tiếp gồm môi trường bên ngoài (cơ sở vật chất, tình huống dạy học) và môi trường bên trong (tâm lý, cảm xúc, phong cách nhận thức).

3. Luận án đề xuất hệ thống những biện pháp cụ thể nào?

Luận án đề xuất 05 biện pháp:

1. Giáo dục nâng cao nhận thức, bồi dưỡng kỹ năng cho chủ thể vận dụng về quan điểm sư phạm tương tác.
2. Xây dựng quy trình tổ chức dạy học các môn KHXH&NV theo quan điểm sư phạm tương tác.
3. Tổ chức vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong hình thức bài giảng và xêmina.
4. Sử dụng các phương pháp, kỹ thuật dạy học phát huy tính tích cực nhận thức của học viên.
5. Đổi mới kiểm tra, đánh giá kết quả dạy học theo quan điểm sư phạm tương tác.

4. Khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm được tiến hành tại các cơ sở nào và trong thời gian nào?

• Khảo sát thực trạng: Tiến hành từ tháng 9/2020 đến tháng 01/2021 tại 4 trường: Trường Sĩ quan Lục quân 1, Trường Sĩ quan Chính trị, Trường Sĩ quan Pháo binh, Trường Sĩ quan Công binh.
• Thực nghiệm sư phạm: Tiến hành từ tháng 6/2021 đến tháng 12/2021 tại Trường Sĩ quan Lục quân 1 và Trường Sĩ quan Chính trị trên môn học Giáo dục học quân sự.

5. Dữ liệu thực nghiệm sư phạm được phân tích bằng những công cụ và tiêu chí nào?

Dữ liệu được phân tích bằng phần mềm SPSS thông qua kiểm định T-Test, so sánh điểm trung bình (ĐTB) và độ lệch chuẩn (ĐLC) giữa các lớp thực nghiệm (LTN1, LTN2) và lớp đối chứng (LĐC1, LĐC2). Các tiêu chí đo lường gồm: mức độ nắm vững tri thức và kỹ năng môn học; tính tích cực tham gia các tương tác sư phạm; mức độ ảnh hưởng của môi trường bên ngoài và môi trường tâm lý trong dạy học.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Trần Mậu Chung đã luận giải hệ thống cơ sở lý luận về quan điểm sư phạm tương tác và việc vận dụng quan điểm này trong dạy học các môn KHXH&NV ở trường sĩ quan quân đội. Công trình đã khảo sát, phản ánh thực trạng dạy học tại 4 trường sĩ quan, chỉ ra những bất cập trong tương tác sư phạm và nguyên nhân của thực trạng đó. Hệ thống 05 biện pháp do luận án đề xuất đã được kiểm chứng qua thực nghiệm sư phạm môn Giáo dục học quân sự với các số liệu thống kê T-Test cụ thể, khẳng định tính khả thi trong việc phát huy tính tích cực học tập của học viên và nâng cao chất lượng dạy học các môn KHXH&NV ở trường sĩ quan quân đội hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Những công trình nghiên cứu về quan điểm sư phạm tương tác 1. Những công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài Tư tưởng dạy học tương tác đã được một số nhà giáo dục nổi tiếng thời kỳ cổ đại đề cập như Khổng Tử, Socrate,.Tuy chưa xây dựng được hệ thống lý luận nhưng tư tưởng dạy học tương tác của các ông có giá trị to lớn. Khổng Tử (551- 479 TCN) với tư tưởng “Giáo học tương trưởng” (Người dạy và người học tương tác thúc đẩy nhau cùng phát triển), tư tưởng này đã đề cập đến mối quan hệ tương tác giữa người dạy và người học.

Socrate (469 - 399 TCN) với tư tưởng “truy vấn biện chứng”, hay còn gọi “phương pháp Socrates”, xem việc dạy học là quá trình hỏi - đáp giữa người dạy và người học, qua đó giúp người học tìm ra chân lý. Tư tưởng dạy học tương tác tiếp tục được nghiên cứu bởi Jan Amos Comensky (1592 - 1670) [8. Các ông phê phán cách thức dạy học giáo điều, kinh viện, nhồi sọ, bắt học sinh học thuộc lòng, đồng thời các ông kêu gọi: dạy học cần phải có sự tương tác giữa thày và trò cho phép thày dạy ít hơn, trò học nhiều hơn, trò phải mở mang tài năng của mình bằng khả năng độc lập của họ. Cuộc cải cách giáo dục cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX đã mở đường cho giáo dục phát triển mạnh mẽ.

Người tiên phong trong phong nào này là J. Dewey (1859-1952) [dẫn theo 87.] ông cho rằng con người sống cần tương tác, làm việc cùng nhau để giải quyết vấn đề và cần được trải nghiệm những vấn đề đó ngay từ trong nhà trường. Ông đề cao vai trò người học “lấy người học làm trung tâm”,“dạy học qua việc làm”. Luận điểm được coi là tiền đề tư tưởng dạy học tương tác của ông đó là sự ảnh hưởng của các “tương tác xã hội” trong dạy học.

Tư tưởng giáo dục của ông đã ảnh hưởng lớn đến phong trào cải cách giáo dục ở các nước Âu và Mỹ [dẫn theo 87. Jean Piaget (1896 - 1980), người có đóng góp to lớn đối với sự phát triển dạy học tương tác [dẫn theo 56. Ông coi học tập là quá trình cá nhân 14 hình thành tri thức cho mình theo cơ chế đồng hóa và điều ứng. Nhờ sự đồng hóa, điều ứng mà chủ thể tạo được sự cân bằng mới và quá trình đó luôn tiếp diễn làm cho nhận thức ngày càng phát triển.

Như vậy, học tập là quá trình cá nhân đồng hóa và điều ứng, tiếp nhận thông tin thông qua hoạt động tương tác với người dạy và với đối tượng khách quan.], có nhiều đóng góp cho dạy học tương tác cho rằng: Sự phát triển nhận thức bắt nguồn từ các “tương tác xã hội” việc học tập tốt nhất khi tác động được tới “vùng phát triển gần nhất” của người học. Nghĩa là, người thầy không chỉ phát hiện ra trình độ hiện có của người học mà còn phải phát hiện ra vùng phát triển gần nhất thông qua việc hợp tác với bạn bè và người thầy. Cơ chế của việc học là cơ chế kết hợp giữa học cá nhân và học hợp tác, dạy học chính là sự hợp tác hai chiều, thầy hướng dẫn, đạo diễn và trò tự giác, tích cực, độc lập, sáng tạo. Đây là đặc trưng cơ bản của tương tác phát triển và đây cũng là điểm nổi bật so với các lý thuyết dạy học mang tính tương tác từ trước.

Luận điểm này của ông đã mở ra một trào lưu dạy học mới, PPDH tích cực [dẫn theo 55. 8] Theo kết quả nghiên cứu của Guy Brousseau và cộng sự thuộc Viện Đại học Đào tạo Giáo viên (IUFM) ở Greonoble (nước Pháp) vào thập niên 70 của thế kỷ XX [dẫn theo 23. Xác định cơ sở khoa học cho các tác động sư phạm, kích thích hoạt động học của người học mà người dạy giữ vai trò phát động, khởi xướng và kết thúc một tình huống dạy học. Cấu trúc hoạt động dạy học gồm bốn nhân tố: người dạy, người học, kiến thức và môi trường.

Yếu tố môi trường ở đây là những tình huống dạy học do người dạy tạo ra, thông qua tình huống dạy học người học chiếm lĩnh nội dung học tập. Nghiên cứu về sư phạm tương tác trong nền giáo dục Xô Viết có các tác giả Savin, N. Xêrê-Bri-an-ni-cốp [50. Trong các lý thuyết dạy học của mình các tác giả đã chỉ ra cấu trúc QTDH gồm 3 yếu tố: người dạy (hoạt động dạy), người học (hoạt động học) và nội dung dạy học các yếu tố này có mối quan hệ qua lại với 15 nhau, trong đó mối quan hệ giữa người dạy - người học được coi là yếu tố trung tâm, đặc biệt nổi lên mối quan hệ của người dạy và người học, tam giác sư phạm: người dạy - người học - nội dung.

Raija Roy Singh (1991), Education for the twenty-first century: Asia- Pacific perspectives (Giáo dục cho thế kỷ XXI: Những triển vọng của châu Á Thái Bình Dương)[121.], đặt ra yêu cầu “Chuyển từ quá trình học tập truyền thụ sang quá trình tương tác, hợp tác, định hướng, hướng dẫn cho người học để kích thích phát triển tối đa mọi tiềm năng sáng tạo của người học”[121.73]; dạy học phải khai thác tối đa tiềm năng người học, PPDH phải tăng cường tương tác theo nhóm nhỏ, người học là chủ thể tích cực của quá trình học, còn người dạy với vai trò là người chỉ đạo, hướng dẫn, phối hợp để thúc đẩy người học “QTDH là quá trình tương tác liên tục, từ nhiều phía: từ bạn bè, từ cộng đồng, nơi làm việc và quá trình tham gia tích cực vào các hoạt động xã hội” [121. Tác giả Vial Jean (1993), Một số vấn đề về phương pháp giáo dục [44.], đã cho rằng “Tế bào của QTDH là sự tác động qua lại giữa người học và người dạy với đối tượng mà người dạy cần nắm vững để dạy còn người học cần nắm vững để học” [44. Do đó, xuất hiện một tam giác thể hiện mối quan hệ giữa giáo viên - học sinh - đối tượng. Vial Jean cho rằng các thành tố của QTDH gồm ba yếu tố người dạy - người học - đối tượng, đáng chú ý đối tượng theo quan niệm của ông được nhìn nhận trên bình diện rộng, nó bao gồm cả môi trường dạy học.

Tác giả Guy Brousseau (1995), Didactique des scientifiques et formation des professeurs (Lý luận dạy học các khoa học và đào tạo giáo viên) [113.] đã phân tích kỹ vai trò của người dạy trong sự tương tác với môi trường - nội dung và người học. Đó là việc chuyển giao một tình huống và thể chế hóa tri thức (làm sống lại kiến thức, làm cho kiến thức được tạo ra bởi chính người học và thành tri thức khoa học của chính họ). Cùng hướng nghiên cứu với Guy Brousseau. Tác giả Claire Margolinas (1996), Didactique des disciplines scientifiques et formation des enseignehts (Tài liệu dạy học các khoa học và đào tạo giáo viên) [109.

Tác giả đi sâu nghiên cứu sự tương tác giữa các yếu tố của hoạt động dạy học trong lý thuyết tình huống. Nghiên cứu 16 của tác giả đã góp phần tạo cơ sở khoa học cho việc thiết kế các dạng bài học trong sư phạm tương tác như bài học theo phương pháp diễn giảng nêu vấn đề (tình huống didactic), bài học theo phương pháp tổ chức tìm tòi từng phần (a - tình huống didactic) Hai tác giả Jean - Marc Denommé & Madeleine Roy (2000), Tiến tới một phương pháp sư phạm tương tác [18.], đã đề cập một trường phái sư phạm tương tác cùng nền tảng lý luận của nó. Trong công trình nghiên cứu của mình các tác giả đã đạt được kết quả sau: (1) Xác nhận cấu trúc hoạt động dạy học gồm 3 nhân tố người học - người dạy - môi trường; (2) Xác định chức năng của từng yếu tố (người học - người thợ; người dạy - người hướng dẫn; môi trường và các ảnh hưởng của nó); (3) Xác định mối quan hệ qua lại (tác giả gọi là các liên đới) giữa các yếu tố và giữa các bộ phận trong một yếu tố; (4) Phân tích kỹ cơ sở thần kinh nhận thức (bộ máy học) và các điều kiện khác (như vốn sống, xúc cảm, phong cách,…) ở người học làm cơ sở cho các tác động sư phạm hiệu quả; (5) Xác nhận các thành phần không thể thiếu của sư phạm tương tác đó là: Sư phạm hứng thú, sư phạm hợp tác và sư phạm thành công, các khâu của hoạt động dạy học (như lập kế hoạch, tổ chức hoạt động học tập và hợp tác); (6) Yếu tố môi trường được hai tác giả mô tả phong phú (môi trường vật chất, môi trường tinh thần, môi trường bên ngoài, môi trường bên trong). Theo các tác giả, môi trường không phải là một yếu tố tĩnh, bất động mà đích thực là một thành tố thuộc cấu trúc hoạt động dạy học.

Môi trường không chỉ ảnh hưởng đến người học, mà quan trọng ở chỗ nó làm thay đổi người học, người dạy nhằm bảo đảm sự thích nghi của họ trước những đòi hỏi của môi trường, ngược lại họ cũng đã làm thay đổi chính môi trường nữa. Yếu tố môi trường được xem xét kỹ lưỡng mà trước đây trong lý luận dạy học các điều kiện này chưa được quan tâm, đánh giá đúng mức ảnh hưởng của chúng đến việc tổ chức hoạt động sư phạm của người giáo viên [dẫn theo 92. Tác giả Thurmond Veronica, Wambach Karen (2004) “Understanding Interaction in Distance Education”, International Journal of instructional 17 Technology & Distance Learning (Tìm hiểu dạy học tương tác trong dạy học từ xa) [127.], đã định nghĩa về dạy học tương tác: “Tương tác là những cam kết của người học trước nội dung, bạn học, người dạy và các phương tiện công nghệ sử dụng trong chương trình dạy học” [127.], đã đưa ra định nghĩa dạy học tương tác “Là một quá trình tác động hai chiều, trong đó học sinh được mong đợi đóng vai trò chủ động bằng cách trao đổi, thảo luận, giải thích và trình diễn cách thức của họ trước lớp”[122. Mặt khác, dạy học tương tác muốn hiệu quả đòi hỏi những nhà giáo dục phải thử thách học sinh, đưa học sinh đến với những ý tưởng mới, đồng thời đánh giá những kinh nghiệm quá khứ của họ và cho phép họ trở thành những người học độc lập.

Giáo viên là người “lắng nghe tích cực”, trợ giúp học sinh để họ suy nghĩ về những trải nghiệm của chính mình và hiểu ý nghĩa của chúng, đánh giá việc làm của học sinh, đặt mục tiêu học tập trong tương lai bằng cách xác định phong cách học tập phù hợp nhất với họ. Nhóm tác giả Keen E-Rhinehart, A.