Khóa Luận Tốt Nghiệp Về Chính Sách Đối Ngoại Của Mỹ Tại Trung Đông Từ Đầu Thế Kỷ XXI Đến Nay

Luận văn tốt nghiệp nghiên cứu tốt nghiệp trung đông trong chính sách đối ngoại của mĩ từ đầu thế kỷ xxi đến nay, điều tra thực trạng, phân tích số liệu, đề xuất biện pháp cải

• Tác giả: Võ Quới Lĩnh
• Người hướng dẫn: ThS. Lý Văn Ngoan
• Trường học: Trường Đại Học Thủ Dầu Một
• Chuyên ngành: Sư Phạm Lịch Sử
• Đề tài: Trung Đông Trong Chính Sách Đối Ngoại Của Mỹ Từ Đầu Thế Kỷ XXI Đến Nay
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Bình Dương

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• NHẬN XÉT CỦA GIÁO VIÊN HƯỚNG DẪN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CÁC HỘP
• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• Giới hạn đề tài
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp của luận văn
• Bố cục của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: KHU VỰC TRUNG ĐÔNG VÀ VAI TRÒ ĐỐI VỚI MĨ TỪ ĐẦU THẾ KỈ XXI ĐẾN NAY
• 1.1. Khái quát về khu vực Trung Đông
• 1.1.1. Đặc điểm tự nhiên
• 1.1.2. Lịch sử hình thành và phát triển
• 1.1.3. Tình hình kinh tế xã hội Trung Đông đầu thế kỷ XXI
• 1.2. Vai trò của Trung Đông đối với Mĩ
• 1.2.1. Vai trò về kinh tế
• 1.2.2. Vai trò về chính trị - quân sự
• 2. CHƯƠNG 2: CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA MĨ ĐỐI VỚI KHU VỰC TRUNG ĐÔNG TỪ ĐẦU THẾ KỈ XXI ĐẾN NAY
• 2.1. Chính sách về kinh tế
• 2.2. Chính sách về chính trị quân sự
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG HỆ QUẢ TỪ CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA MĨ
• 3.1. Tác động đối với khu vực Trung Đông
• 3.2. Tác động đối với Mĩ
• 3.3. Tác động đối với tình hình thế giới
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Chính Sách Đối Ngoại Của Mỹ Tại Trung Đông

Chính sách đối ngoại của Mỹ tại Trung Đông từ đầu thế kỷ XXI đã trải qua nhiều biến động lớn. Khu vực này không chỉ có vị trí địa chính trị quan trọng mà còn là nơi tập trung nhiều nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá. Mỹ đã xác định Trung Đông là một trong những khu vực chiến lược hàng đầu trong chính sách đối ngoại của mình. Sự thay đổi trong chính sách này phản ánh những thách thức và cơ hội mà Mỹ phải đối mặt trong bối cảnh toàn cầu hóa.

1.1. Đặc Điểm Địa Chính Trị Của Trung Đông

Trung Đông là khu vực có vị trí địa lý chiến lược, nối liền ba châu lục Á, Âu và Phi. Khu vực này không chỉ giàu tài nguyên dầu mỏ mà còn là nơi diễn ra nhiều xung đột chính trị. Sự hiện diện quân sự của Mỹ tại đây nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia và duy trì ổn định khu vực.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Trung Đông Đối Với Mỹ

Trung Đông đóng vai trò quan trọng trong chiến lược an ninh năng lượng của Mỹ. Nguồn cung dầu mỏ từ khu vực này ảnh hưởng trực tiếp đến nền kinh tế toàn cầu. Mỹ cũng tìm cách duy trì ảnh hưởng chính trị tại đây để ngăn chặn sự bành trướng của các thế lực đối thủ như Iran.

II. Những Thách Thức Trong Chính Sách Đối Ngoại Của Mỹ Tại Trung Đông

Chính sách đối ngoại của Mỹ tại Trung Đông đối mặt với nhiều thách thức lớn, từ xung đột vũ trang đến khủng hoảng nhân đạo. Các cuộc chiến tranh tại Iraq và Syria đã làm gia tăng sự bất ổn trong khu vực. Mỹ cần phải điều chỉnh chiến lược để đối phó với những thay đổi nhanh chóng trong tình hình chính trị.

2.1. Xung Đột Quân Sự Tại Iraq Và Syria

Cuộc chiến tại Iraq và sự can thiệp quân sự tại Syria đã tạo ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng. Mỹ phải đối mặt với sự chỉ trích từ cộng đồng quốc tế về cách thức can thiệp và những hậu quả mà nó để lại cho người dân địa phương.

2.2. Khủng Hoảng Nhân Đạo Và Di Cư

Khủng hoảng nhân đạo tại Syria đã dẫn đến làn sóng di cư lớn. Mỹ cần có những chính sách hỗ trợ nhân đạo hiệu quả hơn để giải quyết vấn đề này, đồng thời duy trì hình ảnh tích cực trong mắt cộng đồng quốc tế.

III. Phương Pháp Giải Quyết Vấn Đề Trong Chính Sách Đối Ngoại Của Mỹ

Để giải quyết các thách thức trong chính sách đối ngoại tại Trung Đông, Mỹ cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Việc kết hợp giữa ngoại giao và quân sự là cần thiết để đạt được mục tiêu lâu dài.

3.1. Tăng Cường Ngoại Giao Đa Phương

Mỹ cần tăng cường hợp tác với các đồng minh và tổ chức quốc tế để giải quyết các vấn đề tại Trung Đông. Việc này không chỉ giúp giảm bớt căng thẳng mà còn tạo ra một môi trường ổn định hơn cho khu vực.

3.2. Đầu Tư Vào Phát Triển Kinh Tế

Đầu tư vào phát triển kinh tế tại các quốc gia Trung Đông có thể giúp giảm thiểu xung đột. Mỹ nên hỗ trợ các chương trình phát triển bền vững để cải thiện đời sống người dân và tạo ra cơ hội việc làm.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Chính Sách Đối Ngoại Của Mỹ Tại Trung Đông

Chính sách đối ngoại của Mỹ tại Trung Đông đã có những ứng dụng thực tiễn đáng kể. Các chương trình hỗ trợ nhân đạo và phát triển kinh tế đã được triển khai, tuy nhiên, hiệu quả vẫn còn hạn chế.

4.1. Các Chương Trình Hỗ Trợ Nhân Đạo

Mỹ đã triển khai nhiều chương trình hỗ trợ nhân đạo tại Syria và Iraq. Tuy nhiên, việc phân phối và quản lý các nguồn lực này vẫn gặp nhiều khó khăn do tình hình an ninh bất ổn.

4.2. Hợp Tác Kinh Tế Với Các Quốc Gia Trung Đông

Mỹ đã ký kết nhiều hiệp định thương mại với các quốc gia Trung Đông nhằm thúc đẩy hợp tác kinh tế. Tuy nhiên, cần có những biện pháp cụ thể hơn để đảm bảo sự phát triển bền vững.

V. Kết Luận Về Chính Sách Đối Ngoại Của Mỹ Tại Trung Đông

Chính sách đối ngoại của Mỹ tại Trung Đông từ đầu thế kỷ XXI đã trải qua nhiều thách thức và cơ hội. Việc điều chỉnh chiến lược là cần thiết để phù hợp với tình hình thực tế. Tương lai của chính sách này sẽ phụ thuộc vào khả năng của Mỹ trong việc duy trì ổn định và phát triển khu vực.

5.1. Tương Lai Của Chính Sách Đối Ngoại Của Mỹ

Mỹ cần tiếp tục điều chỉnh chính sách đối ngoại để phù hợp với những thay đổi trong khu vực. Sự linh hoạt và sáng tạo trong chiến lược sẽ giúp Mỹ duy trì ảnh hưởng tại Trung Đông.

5.2. Vai Trò Của Các Quốc Gia Khác

Các quốc gia khác như Nga và Trung Quốc cũng đang gia tăng ảnh hưởng tại Trung Đông. Mỹ cần có những biện pháp đối phó hiệu quả để bảo vệ lợi ích của mình trong khu vực.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp đại học ngành Sư phạm Lịch sử (Chuyên ngành Quan hệ quốc tế) với đề tài "Trung Đông trong chính sách đối ngoại của Mĩ từ đầu thế kỷ XXI đến nay" do sinh viên Võ Quới Lĩnh thực hiện dưới sự hướng dẫn của ThS. Lý Văn Ngoan tại Trường Đại học Thủ Dầu Một (khóa 2010 – 2014). Công trình được triển khai trong bối cảnh tình hình an ninh, chính trị và kinh tế thế giới bước sang thế kỷ XXI có nhiều biến động sâu sắc, trong đó Trung Đông tiếp tục là "điểm nóng" địa chính trị toàn cầu và là địa bàn trọng yếu trong chiến lược toàn cầu của Mĩ, đặc biệt sau sự kiện khủng bố ngày 11/9/2001.

Về phương diện thực tiễn trong nước, nghiên cứu xuất phát từ nhu cầu hoạch định và triển khai đường lối đối ngoại của Việt Nam. Ngày 9/9/2008, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt "Đề án thúc đẩy quan hệ Việt Nam – Trung Đông giai đoạn 2008 – 2015". Việc mở rộng hợp tác kinh tế, thương mại, đầu tư và lao động với Trung Đông đòi hỏi các cơ quan nghiên cứu và đối ngoại trong nước phải có những đánh giá toàn diện, sâu sắc về thực trạng khu vực cũng như sự can dự của các cường quốc, đặc biệt là Mĩ.

Nhiệm vụ và mục tiêu nghiên cứu của đề tài bao gồm:

1. Hệ thống hóa điều kiện tự nhiên, tiến trình lịch sử và thực trạng kinh tế – xã hội của khu vực Trung Đông từ đầu thế kỷ XXI.
2. Phân tích, làm rõ vị trí chiến lược và vai trò đa diện (kinh tế, chính trị, quân sự, an ninh năng lượng) của Trung Đông đối với Mĩ.
3. Luận giải các nội dung trọng tâm trong chính sách đối ngoại của Mĩ đối với khu vực trên cả hai phương diện kinh tế và chính trị – quân sự.
4. Đánh giá những hệ quả, tác động nhiều chiều từ chính sách Trung Đông của Mĩ đối với nội bộ khu vực, bản thân nước Mĩ và cục diện quan hệ quốc tế, qua đó cung cấp cơ sở tham khảo cho chính sách ngoại giao của Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Chính sách đối ngoại của Mĩ đối với khu vực Trung Đông.
• Phạm vi không gian: Trọng tâm là mối quan hệ giữa Mĩ và 16 quốc gia thuộc khu vực Trung Đông (Tây Á) theo quan niệm của Đề án hợp tác của Việt Nam, bao gồm 12 quốc gia Ả Rập (Ả Rập Xê-út, Iraq, UAE, Jordan, Syria, Lebanon, Kuwait, Qatar, Oman, Bahrain, Yemen, Palestine) và 4 quốc gia phi Ả Rập (Iran, Israel, Thổ Nhĩ Kỳ, Síp); đồng thời mở rộng liên hệ đến các nước láng giềng khu vực Bắc Phi (khu vực MENA) có liên quan mật thiết.
• Phạm vi thời gian: Tập trung nghiên cứu từ năm 2000 (đầu thế kỷ XXI) đến năm 2014, có định hướng dự báo đến năm 2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận thuộc loại hình nghiên cứu lịch sử chuyên đề kết hợp phân tích quan hệ quốc tế và chính sách công. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu được tác giả xác định cụ thể:

• Cơ sở phương pháp luận: Dựa trên thế giới quan và phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, xem xét các sự kiện và quan hệ quốc tế trong mối liên hệ phổ biến, vận động và phát triển khách quan.
• Phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và liên ngành:
  • Phương pháp lịch sử: Tiếp cận đối tượng theo tiến trình thời gian (lịch đại) kết hợp xem xét các mối tương quan cùng thời điểm (đồng đại).
  • Phương pháp logic, so sánh và thống kê: Phân tích, tổng hợp dữ liệu định lượng về kinh tế, thương mại, đầu tư và quân sự để làm rõ bản chất các động thái đối ngoại.
  • Phương pháp phân tích quan hệ quốc tế và liên ngành: Kết hợp kiến thức lịch sử, địa chính trị, kinh tế học quốc tế và luật quốc tế.
• Nguồn dữ liệu:
  • Văn kiện, thỏa thuận hợp tác, hiệp định thương mại giữa Mĩ và các nước Trung Đông; tư liệu các chuyến thăm ngoại giao chính thức.
  • Số liệu thống kê từ các cơ quan chính phủ và tổ chức quốc tế: Văn phòng Đại diện Thương mại Mĩ (USTR), Ngân hàng Thế giới (World Bank), Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC), Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).
  • Các công trình chuyên khảo của tác giả trong nước (Đỗ Đức Định, Bùi Nhật Quang, Đỗ Đức Hiệp, Nguyễn Thọ Nhân, Linh Lan...) và quốc tế (Dale F. Eickelman, Paul Danahar, George C. Edwards, v.v.).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Khu vực Trung Đông và vai trò đối với Mĩ từ đầu thế kỉ XXI đến nay

Chương 1 khái quát bức tranh toàn diện về tự nhiên, lịch sử, kinh tế – xã hội khu vực Trung Đông và phân tích các yếu tố cấu thành vị trí chiến lược của khu vực đối với Mĩ.

Về mặt tự nhiên và địa chính trị, Trung Đông có diện tích khoảng 6 triệu km², dân số trên 260 triệu người (tổng dân số toàn khu vực mở rộng đạt khoảng 380 triệu người), giữ vị trí ngã ba kết nối ba châu lục Á – Âu – Phi. Khu vực sở hữu nguồn tài nguyên năng lượng vượt trội: tính đến năm 2009, trữ lượng dầu mỏ chiếm 65% tổng trữ lượng thế giới và sản lượng khai thác khí đốt chiếm 14,7% toàn cầu.

Về kinh tế – xã hội đầu thế kỷ XXI, khóa luận phân loại Trung Đông thành ba nhóm quốc gia đặc thù:

1. Nhóm nghèo tài nguyên: Lebanon, Jordan (thu nhập trung bình, quy mô nhỏ).
2. Nhóm giàu tài nguyên và dư thừa lao động: Iran, Iraq, Israel, Syria, Yemen, Palestine...
3. Nhóm giàu tài nguyên và khan hiếm lao động: 6 quốc gia thuộc Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) gồm Ả Rập Xê-út, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain, Oman.

Nền kinh tế khu vực phụ thuộc nặng nề vào xuất khẩu dầu khí (chiếm 38,3% GDP các nước GCC và 23% GDP các nước còn lại; chiếm 94 – 95% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn vùng). Nông nghiệp rất kém phát triển do sa mạc hóa và thiếu nước, chỉ đóng góp 0,4% GDP ở GCC và khoảng 1% ở các nước khác.

Chỉ số kinh tế theo nhóm nước	Tỷ lệ nghèo ở nông thôn (%)	Lao động nông nghiệp (%)	Tỷ trọng nông nghiệp trong GDP (%)
Nhóm nghèo tài nguyên
- Jordan	26	11	2
- Lebanon	10	4	12
Nhóm giàu tài nguyên, dư thừa lao động
- Iran	38	26	19
- Syria	46	28	24
- Yemen	75	51	15
Nhóm giàu tài nguyên, ít lao động (GCC)
- Bahrain	8	1	1
- Kuwait	2	1	1
- UAE	3	1	1
- Ả Rập Xê-út	14	10	7
- Qatar	7	1	1

(Nguồn: Số liệu do tác giả tổng hợp từ Đỗ Đức Định, 2008)

Cơ cấu GDP toàn khu vực Trung Đông chuyển dịch theo hướng tăng tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ, giảm nông nghiệp:

Cơ cấu ngành trong GDP (%)	Năm 1999	Năm 2002	Năm 2003	Năm 2006
Tăng trưởng GDP chung	1,7	2,7	5,7	5,9
Nông nghiệp	12,0	10,8	10,5	8,6
Công nghiệp	38,0	41,2	42,8	48,7
Dịch vụ	50,0	48,0	46,7	42,7

(Nguồn: Tác giả trích xuất từ World Bank, 2008)

Về vai trò đối với Mĩ, tác giả chỉ rõ:

• Vai trò kinh tế: Trung Đông giữ vị trí sống còn đối với an ninh năng lượng của Mĩ. Giai đoạn 2000 – 2010, dầu khí nhập khẩu từ Trung Đông luôn chiếm 1/4 (25%) tổng khối lượng dầu khí nhập khẩu và đáp ứng khoảng 10% tổng mức tiêu thụ năng lượng hàng năm của Mĩ. Ngoài ra, Trung Đông là thị trường tiêu thụ hàng hóa công nghiệp, máy móc và vũ khí lớn của Mĩ.
• Vai trò chính trị – quân sự: Là địa bàn trọng yếu để Mĩ triển khai chiến lược toàn cầu, thiết lập các căn cứ quân sự, kiểm soát tuyến hàng hải huyết mạch, bảo vệ đồng minh chiến lược Israel, đối phó với chủ nghĩa khủng bố sau sự kiện 11/9/2001 và kiềm chế chương trình hạt nhân của Iran.

Chương 2: Chính sách đối ngoại của Mĩ đối với khu vực Trung Đông từ đầu thế kỉ XXI đến nay

Chương 2 đi sâu phân tích hai trụ cột chính trong chính sách đối ngoại của Mĩ tại khu vực:

1. Chính sách kinh tế: Mĩ sử dụng kết hợp các yếu tố kinh tế và phi kinh tế (ngoại giao, trừng phạt, cấm vận) để thâm nhập thị trường. Sáng kiến nổi bật là kế hoạch thành lập Khu vực Mậu dịch Tự do Trung Đông (MEFTA) đề xuất từ tháng 5/2003 với lộ trình 10 năm (hướng tới hoàn tất năm 2013). Quy trình tham gia MEFTA gồm 6 bước:

• Bước 1: Gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).
• Bước 2: Thụ hưởng Hệ thống ưu đãi thuế quan phổ cập (GSP).
• Bước 3: Ký kết Hiệp định khung về Thương mại và Đầu tư (TIFA).
• Bước 4: Ký kết Hiệp định Đầu tư Song phương (BIT).
• Bước 5: Ký kết Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) song phương với Mĩ.
• Bước 6: Tham gia chương trình hỗ trợ nâng cao năng lực thương mại.

Về thương mại hàng hóa, năm 2008 tổng kim ngạch hai chiều giữa Mĩ và Trung Đông đạt 215 tỷ USD. Mĩ xuất khẩu sang khu vực 67 tỷ USD (chiếm 5,1% tổng xuất khẩu của Mĩ; các mặt hàng chính gồm ô tô 10,4 tỷ USD, máy móc 8,4 tỷ USD, máy bay 8,4 tỷ USD, đá quý 6,9 tỷ USD, thiết bị điện 4,5 tỷ USD). Ở chiều ngược lại, Mĩ nhập khẩu 139 tỷ USD (trong đó dầu khí chiếm 108,7 tỷ USD), dẫn tới mức thâm hụt thương mại của Mĩ với khu vực là 72 tỷ USD (thặng dư của khối MENA đạt 71,8 tỷ USD).

Top 5 quốc gia MENA xuất khẩu vào thị trường Mĩ (Năm 2008)	Kim ngạch xuất khẩu (tỷ USD)
1. Ả Rập Xê-út	54,8
2. Israel	22,4
3. Iraq	21,1
4. Algeria	19,4
5. Kuwait	7,1

(Nguồn: Tổng hợp số liệu USTR trong văn bản)

Về đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), giai đoạn 2000 – 2010, dòng vốn FDI của Mĩ vào Trung Đông chỉ chiếm khoảng 1,4% tổng FDI ra nước ngoài của Mĩ và chiếm 17% tổng vốn FDI mà Trung Đông tiếp nhận. Dự báo quy mô FDI cộng dồn năm 2010 đạt 50 tỷ USD (tăng từ 15 tỷ USD năm 2000). Về cơ cấu ngành, FDI của Mĩ tập trung vào dầu khí (44%), dịch vụ (38%), cơ sở sản xuất khác (18%).

Các quốc gia Trung Đông tiếp nhận FDI nhiều nhất của Mĩ (tính đến hết 2007)	Vốn FDI cộng dồn (tỷ USD)
1. Israel	10,1
2. Ai Cập	6,3
3. Qatar	5,2
4. Ả Rập Xê-út	4,4
5. UAE	3,8

(Nguồn: Tổng hợp số liệu USTR trong văn bản)

2. Chính sách chính trị – quân sự: Chính sách của Mĩ tập trung vào việc tăng cường viện trợ quân sự cho các nước đồng minh, duy trì hệ thống căn cứ đồn trú, can thiệp trực tiếp vào các điểm nóng (cuộc chiến tranh Iraq năm 2003) nhằm thay đổi thể chế không thân thiện, gây sức ép về vấn đề dân chủ và nhân quyền, đồng thời kiểm soát hồ sơ hạt nhân của Iran. Mĩ chú trọng điều phối ba nhóm nhân tố phức tạp tại khu vực: mâu thuẫn tôn giáo – sắc tộc, tính dễ tổn thương kinh tế trước các cú sốc bên ngoài, và cơ cấu cân bằng quyền lực nội tại.

Chương 3: Những hệ quả từ chính sách đối ngoại của Mĩ

Chương 3 tổng kết các tác động đa tầng từ việc triển khai chính sách của Mĩ:

• Đối với Trung Đông: Làm biến đổi sâu sắc bản đồ chính trị, làm gia tăng xung đột giáo phái, bất ổn định an ninh kéo dài tại Iraq, Syria, Palestine; kích động làn sóng phản kháng và tâm lý chống Mĩ trong thế giới Hồi giáo; đồng thời thúc đẩy một số nền kinh tế mở cửa theo chuẩn mực phương Tây nhưng tạo ra sự phát triển mất cân đối.
• Đối với nước Mĩ: Tiêu tốn nguồn lực tài chính và quân sự khổng lồ cho các chiến dịch can thiệp; gia tăng nguy cơ đối đầu khủng bố; tuy củng cố được một số lợi ích an ninh năng lượng và thị phần vũ khí nhưng uy tín quốc tế của Mĩ bị suy giảm đáng kể.
• Đối với tình hình thế giới: Làm biến động thị trường năng lượng toàn cầu; làm phức tạp thêm quan hệ giữa các nước lớn (Mĩ – Nga – Trung Quốc) tại Trung Đông và đặt ra nhiều thách thức mới đối với an ninh, hòa bình quốc tế.

Kết quả và đóng góp

1. Kết quả nghiên cứu chính:

   • Khóa luận làm rõ tính chất phụ thuộc năng lượng của Mĩ vào Trung Đông trong thập niên 2000 – 2010 (chiếm 25% lượng dầu nhập khẩu và 10% tiêu thụ nội địa).
   • Chứng minh đặc trưng nổi bật trong quan hệ kinh tế Mĩ – Trung Đông là sự chi phối của các yếu tố phi kinh tế (chính trị, an ninh), thể hiện qua lộ trình 6 bước của MEFTA và cơ cấu FDI tập trung tới 82% vào dầu khí và dịch vụ.
   • Thống kê chi tiết cán cân thương mại năm 2008 với mức thâm hụt 72 tỷ USD của Mĩ trước khối MENA và sự phân bổ dòng vốn FDI có tính chọn lọc cao (Israel nhận 10,1 tỷ USD, chiếm tỷ trọng cao nhất).

2. Đóng góp của luận văn:

   • Về mặt học thuật: Hệ thống hóa tương đối toàn diện, có số liệu minh chứng về chính sách đối ngoại của Mĩ đối với Trung Đông từ đầu thế kỷ XXI đến năm 2014, kết hợp liên ngành giữa lịch sử ngoại giao và phân tích kinh tế quốc tế.
   • Về mặt thực tiễn: Cung cấp tư liệu tham khảo phục vụ quá trình nghiên cứu, giảng dạy lịch sử thế giới hiện đại và quan hệ quốc tế; đồng thời cung cấp góc nhìn thực tiễn phục vụ việc thực thi "Đề án thúc đẩy quan hệ Việt Nam – Trung Đông giai đoạn 2008 – 2015" của Chính phủ Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Các dữ liệu định lượng chi tiết về thương mại và dòng vốn FDI trong khóa luận chủ yếu dừng lại ở giai đoạn 2007 – 2010 (do tính sẵn có của nguồn tài liệu công bố tại thời điểm viết). Ngoài ra, do phạm vi đề tài bao quát 16 quốc gia, việc phân tích chi tiết từng trường hợp chính sách song phương còn có dung lượng giới hạn.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu diễn biến chính sách của Mĩ giai đoạn sau năm 2014, đặc biệt là những chuyển dịch chiến lược dưới thời Tổng thống Barack Obama trong nhiệm kỳ hai, tác động sâu rộng của phong trào "Mùa xuân Ả Rập" và cục diện an ninh năng lượng Trung Đông hướng tới mốc năm 2020.

Giá trị tham khảo

Công trình là tài liệu tham khảo phù hợp cho:

• Giảng viên và sinh viên ngành Sư phạm Lịch sử, Lịch sử thế giới, Quan hệ quốc tế, Chính trị học và Quốc tế học khi tìm hiểu về lịch sử đối ngoại Mĩ và địa chính trị Trung Đông.
• Người làm nghiên cứu tham khảo khung lộ trình 6 bước của MEFTA, số liệu cơ cấu GDP khu vực Trung Đông và các hiệp định song phương (TIFA, BIT, FTA).
• Cán bộ làm công tác đối ngoại, xúc tiến thương mại có thêm tư liệu tham khảo về đặc thù thị trường và chính trị khu vực MENA phục vụ triển khai các đề án hợp tác quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Theo văn bản khóa luận, khu vực Trung Đông được phân chia thành những nhóm quốc gia nào về tiềm năng kinh tế?
Trả lời: Tác giả phân chia Trung Đông thành ba nhóm: (1) Nhóm nghèo tài nguyên (Lebanon, Jordan); (2) Nhóm giàu tài nguyên và dư thừa lao động (Iran, Iraq, Israel, Syria, Yemen, Palestine...); (3) Nhóm giàu tài nguyên và khan hiếm lao động (6 nước GCC: Ả Rập Xê-út, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain, Oman).

2. Sáng kiến Khu vực Mậu dịch Tự do Trung Đông (MEFTA) của Mĩ gồm những bước triển khai cụ thể nào?
Trả lời: MEFTA gồm quy trình 6 bước: (1) Gia nhập WTO; (2) Thụ hưởng Hệ thống ưu đãi thuế quan phổ cập (GSP); (3) Ký Hiệp định khung về Thương mại và Đầu tư (TIFA); (4) Ký Hiệp định đầu tư song phương (BIT); (5) Ký Hiệp định thương mại tự do (FTA); (6) Tham gia nâng cao năng lực thương mại.

3. Khối lượng dầu khí Trung Đông cung cấp cho Mĩ trong giai đoạn 2000 – 2010 chiếm tỷ lệ bao nhiêu?
Trả lời: Dầu khí nhập khẩu từ Trung Đông luôn chiếm 1/4 (25%) tổng khối lượng dầu khí nhập khẩu của Mĩ và đáp ứng khoảng 10% tổng mức tiêu thụ dầu khí hàng năm của quốc gia này.

4. Cán cân thương mại hai chiều giữa Mĩ và khu vực Trung Đông năm 2008 đạt mức bao nhiêu và bên nào chịu thâm hụt?
Trả lời: Tổng giá trị thương mại hai chiều năm 2008 đạt 215 tỷ USD, trong đó Mĩ xuất khẩu 67 tỷ USD và nhập khẩu 139 tỷ USD từ Trung Đông; Mĩ chịu mức thâm hụt thương mại là 72 tỷ USD (thặng dư của MENA đạt 71,8 tỷ USD).

5. Vốn đầu tư trực tiếp (FDI) của Mĩ vào Trung Đông giai đoạn 2000 – 2009 phân bổ chủ yếu vào các ngành nào và quốc gia nào tiếp nhận nhiều nhất?
Trả lời: FDI của Mĩ phân bổ 44% vào ngành dầu khí, 38% vào lĩnh vực dịch vụ và 18% vào các cơ sở sản xuất khác. Quốc gia tiếp nhận FDI nhiều nhất của Mĩ tính đến hết năm 2007 là Israel với 10,1 tỷ USD.

Kết luận

Khóa luận "Trung Đông trong chính sách đối ngoại của Mĩ từ đầu thế kỷ XXI đến nay" của tác giả Võ Quới Lĩnh đã phân tích một cách có hệ thống vị trí chiến lược của Trung Đông đối với an ninh và kinh tế của Mĩ. Bằng việc tổng hợp nguồn số liệu thực chứng giai đoạn 2000 – 2010, công trình đã chỉ rõ bản chất can dự kết hợp giữa đòn bẩy thương mại (MEFTA) và sức mạnh chính trị – quân sự của Mĩ tại khu vực. Các phát hiện của khóa luận đóng góp nguồn tư liệu hữu ích cho nghiên cứu lịch sử quan hệ quốc tế và cung cấp cơ sở tham khảo thiết thực cho việc triển khai chính sách đối ngoại của Việt Nam đối với khu vực Trung Đông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1. Khu vực Trung Đông và vai trò đối với Mĩ từ đầu thế kỷ XXI đến nay. Trong chƣơng 1 tác giả trình bày hai vấn đề cơ bản bao gồm: Khái quát về khu vực Trung Đông, trong đó trình bày các vấn đề về điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội cũng nhƣ lịch sử lâu đời của khu vực; Vai trò của Trung Đông đối với Mĩ bao gồm những ích lợi mà Trung Đông mang lại cho Mĩ. Chính sách đối ngoại của Mĩ đối với khu vực Trung Đông từ đầu thế kỷ XXI đến nay.

Trong chƣơng 2 tác giả trình bày hai vấn đề chính bao gồm chính sách của Mĩ đối với Trung Đông về mặt kinh tế và xã hội, mà biểu hiện là mối quan hệ giữa Mĩ và Trung Đông. Những hệ quả từ chính sách đối ngoại của Mĩ. Chƣơng 3 tác giả đi sâu vào phân tích những tác động từ chính sách đối ngoại của Mĩ đối với khu vực Trung Đông. Trong đó có những hệ quả đối với khu vực Trung Đông, hệ quả đối với Mĩ và những hệ lụy đối với tình hình thế giới.

8 CHƢƠNG 1 KHU VỰC TRUNG ĐÔNG VÀ VAI TRÕ ĐỐI VỚI MĨ TỪ ĐẦU THẾ KỈ XXI ĐẾN NAY 1.1 Khái quát về khu vực Trung Đông 1.1 Đặc điểm tự nhiên - Khái niệm “khu vực”: Khu vực là “một đơn vị địa lí sinh thái”, được giới hạn bằng ranh giới địa lí tự nhiên, trong đó các quốc gia, dân tộc sinh sống và giữa họ sẳn có các mối quan hệ xã hội, văn hóa, kinh tế, chính trị mang tính chất truyền thống. Nhƣ vậy, khu vực đƣợc hình thành dựa trên các yếu tố chung về địa lí sinh thái tự nhiên trong đó các dân tộc, các địa phƣơng có mối quan hệ truyền thống với nhau tạo thành một hệ thống xã hội có tính đặc trƣng của khu vực. Đặc biệt là khi những quốc gia nằm trong một khu vực cùng nhau hình thành cơ chế hợp tác, lập nên một tổ chức chung thì tính khu vực ngày càng đƣợc biểu hiện. Vị trí địa lí khu vực Trung Đông: Có nhiều thuật ngữ đƣợc sử dụng để gọi tên vùng đất này, nên có nhiều cách diễn tả những đặc trƣng về văn hóa và địa lý có thể bị chồng chéo, và mỗi cách xác định có thể loại trừ những khu vực khác nhau.

Tuy nhiên trong công trình nghiên cứu này dựa trên quan niệm đƣợc đƣa ra trong Đề án thúc đẩy hợp tác của nƣớc ta với Trung Đông. Theo đề án này thì khu vực Trung Đông bao gồm 16 nƣớc Tây Á, trong đó có 12 nƣớc Arập xêút, Irắc, các Tiểu vƣơng quốc Arập Thống nhất (UAE), Gioócđani, Xiri, Libăng, Côoét, Cata, Ôman, Baranh, Yêmen, Palextin và 4 nƣớc không phải Arập là Iran, Ixraen, Thổ Nhĩ Kỳ và Síp, với tổng diện tích khoảng 6 triệu km2 và dân số trên 260 triệu ngƣời. Khu vực Trung Đông là ngã ba thông thƣơng nối liền ba châu lục Á – Âu – Phi, bao gồm tất cả các nền văn hóa của khu vực Địa Trung Hải. Phía Đông Trung Đông giáp với Châu Á, phía Tây giáp với Châu Phi, phía 9 Bắc giáp với châu Âu, phía Nam giáp với một phần châu Phi và Ấn Độ Dƣơng.

Rất nhiều con đƣờng đã đƣợc hình thành từ các đây 5000 năm với sự giao thƣơng của nhiều tộc ngƣời buôn bán hàng hóa qua đây, tạo nên sự giao thoa lớn về kinh tế, văn hóa, chính trị của khu vực này. Bản đồ các nƣớc khu vực Trung Đông Nguồn: http://iames.vn/iames Dân số khu vực Trung Đông hiện nay khoảng 380 triệu ngƣời, trong đó Iran là quốc gia có dân số cao nhất, gần 70 triệu ngƣời; hai quốc gia có số dân ít nhất là Baranh và Cata, mỗi nƣớc dƣới 1 triệu ngƣời. Tỷ lệ gia tăng dân số tự nhiên trung bình của Trung Đông là 1,9%/năm.1: Diện tích và dân số các nƣớc Trung Đông – Bắc Phi năm 2005 Nƣớc Diện tích Dân số Mật độ dân số Angiêri 2,380,000 32,930,01 13.2 Thổ Nhĩ Kỳ 780,000 70,413,958 85.gov 11 Trung Đông là khu vực có tốc độ tăng dân số tƣơng đối nhanh, lực lƣợng lao động trẻ, nhƣng tỉ lệ tham gia của nữ giới trong thị trƣờng lao động thì rất thấp. Trung Đông bao gồm nhiều sắc tộc khác nhau, chủ yếu là ngƣời Arập, ngoại trừ Iran, Ixraen và Thổ Nhĩ Kỳ.

Các nhóm ngôn ngữ chính của Trung Đông bao gồm tiếng Arập, tiếng Assyri, tiếng Hebrew, tiếng Ba Tƣ, tiếng Kurl và tiếng Thổ Nhĩ Kỳ. Là một khu vực có sự đa dạng về tôn giáo. Hầu hết ngƣời Trung Đông theo đạo Hồi, một trong những tôn giáo chính của nhiều nƣớc Trung Đông, trừ Iraen và Palextin. Tuy nhiên trong đạo Hồi cũng phân chia nhiều giáo phái khác nhau.

Ngoài Hồi giáo vẫn có một số tôn giáo khác cũng tồn tại và cơ bản có hai tôn giáo là Do Thái giáo và Ki Tô giáo. Trung Đông là khu vực giàu có về tài nguyên thiên nhiên, nổi bật là dầu mỏ - nguồn vàng đen chiếm vị trí chi phối nền kinh tế khu vực. Năm 2009, trữ lƣợng dầu mỏ của Trung Đông đã chiếm 65% trữ lƣợng dầu mỏ toàn thế giới. Tuy nhiên, trữ lƣợng dầu không đồng đều nhau giữa các nƣớc trong khu vực.

Sự phân phối không đồng đều giữa các quốc gia giàu có dầu mỏ nhƣng dân số ít và các quốc gia lƣợng dầu ít nhƣng đông dân dẫn đến khoảng cách giàu nghèo ngày càng lớn. Trữ lƣợng khai thác khí đốt của Trung Đông cũng chiếm một vị trí khá cao, khoảng 14,7% tổng sản lƣợng khai thác khí đốt trên toàn cầu. Ngoài dầu lửa và khí đốt, Trung Đông còn có một số tài nguyên khác nhƣ than đá, nhôm và thép, quy mô sản xuất với mức độ trung bình. Nhìn chung khu vực Trung Đông có điều kiện tự nhiên tƣơng đối phức tạp.

Chính địa hình phức tạp đã tạo nên điều kiện khí hậu khắc nghiệt, nhƣng bù lại, Trung Đông đƣợc thiên nhiên phú cho những mỏ dầu khổng lồ để phát triển kinh tế.2 Lịch sử hình thành và phát triển Trung Đông có lịch sử từ lâu đời, từng là nơi sinh ra các nhà nƣớc cổ đại, là trung tâm tôn giáo của đạo Hồi, đạo Do Thái và đạo Thiên Chúa. Đây là vùng đất từng trải qua các giai đoạn bạo lực và khoan dung. Thế kỷ XX, Trung Đông trở thành một trung tâm của các sự kiện quốc tế. Về mặt chiến lƣợc, kinh tế, chính trị, văn hóa và tôn giáo, đây là một khu vực rất nhạy cảm.

Những sự kiện nóng bỏng của khu vực Trung Đông trong quá khứ và hiện tại đã thực sự khiến chúng ta phải chú tâm đến lịch sử của nó [9, 25]. Trung Đông thời cổ đại vào khoảng 10000 năm TCN, mốc đánh dấu là sự xuất hiện định cƣ của con ngƣời ở vùng bờ cực Đông Địa Trung Hải và vùng trung du phía Tây gần đó. Một sự thay đổi lớn nhƣ “một cuộc cách mạng”, diễn ra vào khoảng thiên niên kỷ 9 TCN với việc hình thành nghề nông. Một bƣớc tiến quan trọng nữa trong nông nghiệp là phát triển tƣới tiêu có tổ chức và sử dụng lực lƣợng lao động chuyên biệt, bởi những ngƣời Sumer (khoảng 5.

Cũng trong thời gian này công cụ đồ đồng và đồ sắt ra đời thay thế cho công cụ đá thô sơ, nó trở thành công cụ nông nghiệp và phƣơng tiện chiến tranh. Trung Đông thời kỳ cổ đại chính là thời điểm Cơ Đốc giáo và Hồi giáo ra đời (khoảng thế kỷ VI TCN). Trung Đông cổ đại gắn liền với hai nền văn minh cổ đại đầu tiên xuất hiện sớm nhất trong lịch sử xã hội loài ngƣời đã đƣợc nhân loại biết đến với hai tên gọi Ai Cập và Lƣỡng Hà cổ đại. Lịch sử hai nhà nƣớc này mang lại nhiều kiến thức quý giá về thế giới cổ đại ở Trung Đông.

Thời kỳ Arập ở Trung Đông là thời kỳ thống trị của đạo Hồi tại đây. Sự kiện đánh dấu quyết định là việc hình thành Trung Đông với tƣ cách là một vùng văn hóa riêng biệt là sự trổi dậy của Hồi giáo tại Bán đảo Arập do nhà tiên tri Mohammed sáng lập. Đầu thế kỷ VII, nhiều đạo quân Hồi giáo 13 Arập tiến vào các xứ sở lân cận, khởi đầu cho một làn sóng bành trƣớng kéo dài gần 100 năm thôn tính gần nhƣ toàn bộ khu vực Trung Đông và Bắc Phi. Bản đồ chính trị Trung Đông đƣợc vẽ lại khi Tân đế quốc Hồi giáo thiết lập quyền cai trị trên các lãnh thổ trải dài từ Tây Ban Nha đến Trung Á.

Lúc đầu, những kẻ chinh phục là thiểu số cai trị các xứ sở không theo đạo Hồi, nhƣng dần dần họ đã tạo nên những thay đổi quan trọng làm biến dạng những đặc điểm và vận mệnh của toàn khu vực. Ngƣời Arập đem theo một tôn giáo mới lập là đạo Hồi vào Trung Đông. Họ không ép những ngƣời cƣ dân tại vùng lãnh thổ mới bị thôn tính (hầu hết là Thiên Chúa giáo) theo Hồi giáo. Tuy nhiên, ngƣời Hồi giáo giành nhiều đặc quyền kinh tế và xã hội cho ngƣời theo đạo Hồi.

Trung Đông Hồi giáo giai đoạn (945 – 1500) là giai đoạn kể từ khi đế chế Abbasid sụp đổ vào thế kỷ X, đến thời kỳ khôi phục vƣơng quyền dƣới triều Ôttôman vào thế kỷ XVI, vùng Trung Đông và Bắc Phi đã mất sự thống nhất chính trị. Hàng chục triều đại thành lập rồi tiêu vong, ranh giới giữa các nƣớc liên tục thay đổi. Tuy nhiên, sự phân định chính trị sâu rộng đã hình thành tại một số lãnh thổ: Iran, Irắc, Xiri và Bắc Phi. Xuất hiện thêm vùng Tiểu Á, ban đầu thuộc quyền cai trị của Hồi giáo, nhƣng sau phát triển thành một thực thể chính trị riêng biệt, gắn với vùng Baicăng mới chinh phục trong thời kỳ bành trƣớng vƣơng quốc Ôttôman.

Đầu thế kỉ XV, vào thời gian này một quyền lực mới nổi dậy ở phía tây Tiểu Á là các hoàng đế Ôttôman, họ là những ngƣời đã chiếm Constantinople năm 1453 và tự phong mình làm các Khalip. Tiếp đó, những ngƣời Ôttôman đã thống nhất toàn khu vực và cai trị, họ giữ quyền kiểm soát trong hơn 400 năm. Đế chế Ôttôman trở thành cƣờng quốc khu vực dù rằng Iranlúc bấy giờ vẫn là đối trọng đáng kể, các cuộc mâu thuẫn xung đột vẫn thƣờng xuyên diễn ra giữa hai nƣớc. Những thập niên cuối thế kỷ XVIII đế chế Ôttôman trở nên suy yếu và bị các cƣờng quốc 14 châu Âu nhƣ Anh, Pháp chiếm đóng và biến thành thuộc địa của các nƣớc châu Âu.