Luận Văn Về Vùng Đất An Giang Thời Kỳ 1757-1867

Tài liệu nghiên cứu Luận văn vùng đất an giang thời kỳ 1757 1867, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Thủy
• Người hướng dẫn: PTS. Trần Thị Thanh Thanh
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch sử
• Đề tài: Khám Phá Vùng Đất An Giang Thế Kỷ 18-19
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2004
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: VÙNG ĐẤT AN GIANG TỪ THẾ KỈ 1 ĐẾN NĂM 1757
• 1.1. Sơ lược quá trình thành tạo và phát triển địa chất
• 1.2. Diện mạo chính trị, kinh tế, xã hội
• 1.3. Thời kỳ từ thế kỉ thứ I - giữa thế kỉ thứ VII
• 1.4. Thời kỳ từ giữa thế kỉ VII - giữa thế kỉ XVIII: thuộc lãnh thổ của vương quốc Chân Lạp. Đời sống kinh tế - văn hóa - xã hội của cư dân
• 1.5. Một vài nhận định
• 2. CHƯƠNG 2: DIỆN MẠO VÙNG ĐẤT AN GIANG (1757-1867)
• 2.1. Tình hình chính trị. Tổ chức và cương vực hành chính thời kỳ 1757-1867
• 2.2. Những chính sách quản lý của chính quyền ở An Giang
• 2.3. Tình hình kinh tế
• 2.3.1. Quá trình khôi phục và phát triển kinh tế nông nghiệp
• 2.3.2. Hoạt động thủ công nghiệp và thương nghiệp
• 2.4. Chủ thể của văn hóa An Giang. Đời sống vật chất của cư dân
• 2.5. Đời sống tinh thần của cư dân
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM CON NGƯỜI AN GIANG (1757-1867)
• 3.1. Người An Giang trong cải tạo, chinh phục tự nhiên. Người An Giang trong đấu tranh xã hội
• 3.2. Chống áp bức cường quyền
• 3.3. Chống giặc ngoại xâm
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHẦN PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về vùng đất An Giang

Vùng đất An Giang là một trong những địa danh nổi bật của miền Tây Nam Bộ, mang trong mình nhiều giá trị lịch sử và văn hóa. Từ thế kỷ 18 đến 19, An Giang đã trải qua nhiều biến động lớn, từ việc trở thành một phần của lãnh thổ Đại Việt cho đến khi bị thực dân Pháp xâm lược. Nghiên cứu về lịch sử An Giang trong giai đoạn này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về quá trình hình thành và phát triển của vùng đất mà còn góp phần làm phong phú thêm bức tranh lịch sử của cả nước. Việc tìm hiểu về di sản văn hóa An Giang cũng như đời sống của người dân An Giang trong thời kỳ này là rất cần thiết để nhận diện những giá trị văn hóa đặc sắc của vùng đất này.

1.1. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu

Việc nghiên cứu vùng đất An Giang trong thế kỷ 18-19 có ý nghĩa quan trọng trong việc hiểu rõ hơn về sự phát triển An Giang. Thời kỳ này chứng kiến sự chuyển mình mạnh mẽ của An Giang, từ một vùng đất hoang sơ đến một khu vực có nền kinh tế phát triển. Nghiên cứu này không chỉ giúp khôi phục lại những giá trị lịch sử mà còn tạo điều kiện cho việc phát triển bền vững trong tương lai. Những chính sách quản lý và phát triển kinh tế trong giai đoạn này đã tạo ra nền tảng cho sự phát triển của An Giang trong các thế kỷ tiếp theo.

II. Diện mạo chính trị và kinh tế An Giang 1757 1867

Giai đoạn từ 1757 đến 1867 là thời kỳ quan trọng trong lịch sử An Giang. Chính quyền địa phương đã có những chính sách quản lý hiệu quả, tạo điều kiện cho sự phát triển kinh tế. An Giang trở thành một trung tâm thương mại quan trọng, với các hoạt động nông nghiệp và thủ công nghiệp phát triển mạnh mẽ. Di sản văn hóa An Giang trong thời kỳ này cũng được hình thành và phát triển, phản ánh sự giao thoa văn hóa giữa các tộc người như Việt, Khơme, Chăm. Những chính sách này không chỉ giúp An Giang phát triển mà còn tạo ra một môi trường sống phong phú cho người dân An Giang.

2.1. Tình hình chính trị

Trong giai đoạn này, An Giang chịu sự quản lý của triều đình Nguyễn. Chính quyền đã thực hiện nhiều chính sách nhằm củng cố quyền lực và phát triển kinh tế. Sự ổn định chính trị đã tạo điều kiện cho người dân An Giang yên tâm sản xuất và phát triển. Các cuộc khởi nghĩa và đấu tranh chống lại áp bức cũng diễn ra, thể hiện tinh thần yêu nước và khát vọng tự do của người dân An Giang.

2.2. Tình hình kinh tế

Kinh tế An Giang trong giai đoạn này chủ yếu dựa vào nông nghiệp và thủ công nghiệp. Các sản phẩm nông nghiệp như lúa, trái cây và thủy sản được sản xuất với quy mô lớn, phục vụ nhu cầu tiêu dùng trong và ngoài vùng. Di sản văn hóa An Giang cũng được thể hiện qua các lễ hội và phong tục tập quán gắn liền với sản xuất nông nghiệp. Sự phát triển kinh tế đã góp phần nâng cao đời sống của người dân An Giang, tạo ra một cộng đồng vững mạnh và đoàn kết.

III. Đặc điểm con người An Giang 1757 1867

Con người An Giang trong giai đoạn này được hình thành từ sự giao thoa của nhiều nền văn hóa khác nhau. Người dân An Giang không chỉ là những người nông dân chăm chỉ mà còn là những chiến sĩ kiên cường trong cuộc đấu tranh chống lại áp bức. Họ đã đóng góp không nhỏ vào việc bảo vệ và phát triển vùng đất này. Những đặc điểm văn hóa, phong tục tập quán của người dân An Giang đã tạo nên một bản sắc riêng biệt, góp phần làm phong phú thêm văn hóa miền Tây.

3.1. Người An Giang trong cải tạo tự nhiên

Trong quá trình khai phá và định cư, người dân An Giang đã có những đóng góp quan trọng trong việc cải tạo tự nhiên. Họ đã khai thác và sử dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên, tạo ra những vùng đất màu mỡ phục vụ cho sản xuất nông nghiệp. Sự cần cù, sáng tạo của người dân An Giang đã giúp họ vượt qua những khó khăn, thử thách trong cuộc sống, đồng thời xây dựng một cộng đồng vững mạnh.

3.2. Người An Giang trong đấu tranh xã hội

Cuộc đấu tranh của người dân An Giang không chỉ diễn ra trong lĩnh vực kinh tế mà còn trong các vấn đề xã hội. Họ đã đứng lên chống lại áp bức cường quyền và giặc ngoại xâm, thể hiện tinh thần yêu nước và khát vọng tự do. Những cuộc khởi nghĩa và phong trào đấu tranh đã góp phần tạo nên một diện mạo mới cho An Giang, khẳng định vị thế của vùng đất này trong lịch sử Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vùng đất An Giang, thuộc đồng bằng sông Cửu Long, là một khu vực có lịch sử phát triển lâu đời và đa dạng về mặt chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội. Từ năm 1757 đến 1867, An Giang trải qua nhiều biến động quan trọng khi hòa nhập vào lãnh thổ Đại Việt và chịu ảnh hưởng sâu sắc của các thế lực ngoại bang, đặc biệt là thực dân Pháp. Nghiên cứu lịch sử vùng đất này không chỉ giúp làm sáng tỏ quá trình hình thành và phát triển của An Giang mà còn góp phần bổ sung sử liệu cho lịch sử đồng bằng Nam Bộ nói chung. Mục tiêu của luận văn là dựng lại bức tranh toàn diện về lịch sử An Giang trong giai đoạn này, tập trung vào các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa và đặc điểm con người, nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách phát triển địa phương.

Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong không gian địa giới tỉnh An Giang hiện nay và thời gian từ năm 1757, khi An Giang chính thức trở thành một phần lãnh thổ Việt Nam, đến năm 1867, thời điểm thực dân Pháp chiếm đóng Nam Kỳ. Nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn lớn trong việc bồi dưỡng lòng yêu quê hương, phát huy nội lực địa phương, đồng thời hỗ trợ công tác giảng dạy lịch sử địa phương và biên soạn địa chí An Giang. Qua đó, luận văn góp phần làm rõ vai trò của An Giang trong tiến trình lịch sử dân tộc và sự phát triển của vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: lý thuyết lịch sử phát triển vùng miền và lý thuyết về sự giao thoa văn hóa đa dân tộc. Lý thuyết lịch sử phát triển vùng miền giúp phân tích quá trình hình thành, biến đổi chính trị, kinh tế và xã hội của An Giang trong bối cảnh rộng lớn của đồng bằng sông Cửu Long và khu vực Đông Nam Á. Lý thuyết giao thoa văn hóa đa dân tộc được áp dụng để làm rõ sự tương tác, hòa nhập và phát triển của các cộng đồng dân tộc Việt, Khơme, Chăm và Hoa trên vùng đất này.

Các khái niệm chính bao gồm:

• Chủ quyền lãnh thổ: quá trình xác lập và bảo vệ quyền kiểm soát vùng đất An Giang.
• Giao thoa văn hóa: sự tiếp nhận và hòa nhập các yếu tố văn hóa từ nhiều dân tộc khác nhau.
• Phát triển kinh tế nông nghiệp và thủ công nghiệp: vai trò của các ngành sản xuất trong đời sống cư dân.
• Tổ chức hành chính và chính trị: cấu trúc quản lý và biến đổi qua các thời kỳ lịch sử.
• Đặc điểm con người vùng đất: phong tục, tập quán, tín ngưỡng và đời sống tinh thần của cư dân.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng nguồn dữ liệu đa dạng gồm:

• Nguồn sử liệu vật chất: di tích khảo cổ như di chỉ Óc Eo, các công trình kiến trúc, di vật văn hóa.
• Nguồn sử liệu truyền miệng: thu thập từ các vị sư sãi, Hakêm, các cộng đồng dân tộc tại địa phương.
• Nguồn sử liệu thành văn: thư tịch cổ, các công trình nghiên cứu lịch sử, địa chí, tài liệu hành chính triều Nguyễn.

Phương pháp nghiên cứu bao gồm:

• Hệ thống hóa: tổng hợp và sắp xếp các tư liệu rời rạc thành hệ thống logic.
• Khảo sát điền dã: khảo sát thực địa các di tích lịch sử, tiếp xúc với cộng đồng dân cư để thu thập thông tin.
• Liên ngành: kết hợp các ngành lịch sử, địa lý, khảo cổ học, dân tộc học và văn học để phân tích toàn diện.
• Phân tích và so sánh: đối chiếu các sự kiện lịch sử, số liệu và hiện vật để làm rõ bản chất và mối liên hệ.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm hàng chục di tích khảo cổ, nhiều nguồn tư liệu truyền miệng và văn bản cổ, được chọn lọc kỹ lưỡng nhằm đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong nhiều năm, với các giai đoạn thu thập, phân tích và tổng hợp dữ liệu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Quá trình hình thành và phát triển địa chất vùng An Giang:

   • Đồng bằng sông Cửu Long hình thành từ khoảng 1,8 triệu năm trước, với sự vận động tân kiến tạo tạo ra hệ thống sông ngòi và lớp trầm tích phù sa dày đặc.
   • Lượng phù sa hàng năm ước tính khoảng 1.000 triệu tấn, gấp 7,8 lần so với sông Hồng, tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển nông nghiệp.

2. Vai trò trung tâm của vương quốc Phù Nam và thương cảng Óc Eo:

   • An Giang là trọng điểm của nền văn minh Óc Eo, với hơn 30 di tích khảo cổ, trong đó di tích Óc Eo có diện tích khoảng 450 ha, tương đương một nửa diện tích Angkor Thom.
   • Thương cảng Óc Eo là trung tâm giao thương quốc tế, buôn bán với các vương triều La Mã, Ba Tư, Ấn Độ và Trung Quốc, thể hiện qua hàng ngàn hiện vật như tiền xu, tượng thần, đồ trang sức.
   • Người dân đã biết trồng lúa đầm lầy, sử dụng hệ thống kênh đào thủy lợi dài hơn 200 km để tưới tiêu và tiêu nước.

3. Sự suy tàn và biến động chính trị từ thế kỷ VII đến XVIII:

   • Sau khi bị vương quốc Chân Lạp chinh phục, An Giang trở thành vùng đất hoang vu trong nhiều thế kỷ, chỉ có người Khơme định cư rải rác trên các vùng đất cao.
   • Từ thế kỷ XVII, người Việt bắt đầu di cư vào An Giang, thiết lập các khu định cư và dần xác lập chủ quyền dưới triều Nguyễn từ năm 1757.
   • Các cuộc chiến tranh, tranh chấp biên giới và sự xâm nhập của các thế lực ngoại bang như Xiêm, Pháp đã ảnh hưởng sâu sắc đến cấu trúc chính trị và xã hội vùng đất.

4. Đặc điểm văn hóa và xã hội của cư dân đa dân tộc:

   • Người Khơme giữ gìn tập quán trồng lúa nước, sống trong các phum sóc, theo Phật giáo tiểu thừa, tổ chức nhiều lễ hội truyền thống như lễ năm mới, lễ vào hạ.
   • Người Việt di cư mang theo phong tục, ngôn ngữ và tổ chức xã hội đặc trưng, hòa nhập với các cộng đồng dân tộc khác.
   • Các tín ngưỡng Bà La Môn, Phật giáo và các hình thức tín ngưỡng dân gian cùng tồn tại, tạo nên bức tranh văn hóa đa dạng.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện cho thấy An Giang là một vùng đất có vị trí chiến lược và văn hóa quan trọng trong lịch sử Đông Nam Á. Sự phát triển rực rỡ của vương quốc Phù Nam và thương cảng Óc Eo minh chứng cho khả năng giao thương và văn hóa đa dạng của cư dân bản địa. Sự suy tàn kéo dài và biến động chính trị từ thế kỷ VII đến XVIII phản ánh những thay đổi lớn trong cấu trúc quyền lực khu vực, đồng thời tạo điều kiện cho sự di cư và hòa nhập của các dân tộc mới.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, luận văn cập nhật thêm nhiều số liệu khảo cổ học mới và sử dụng phương pháp liên ngành để làm rõ hơn mối quan hệ giữa các cộng đồng dân tộc và sự phát triển kinh tế - xã hội. Việc phân tích chi tiết các di tích, hiện vật và tư liệu truyền miệng giúp làm sáng tỏ những khía cạnh chưa được đề cập sâu trong các công trình trước.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ về tiến trình phát triển dân cư, bản đồ phân bố di tích khảo cổ, bảng thống kê các hiện vật và số liệu phù sa, giúp minh họa rõ nét hơn quá trình hình thành và phát triển của vùng đất An Giang.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường bảo tồn và phát huy giá trị di tích khảo cổ

   • Hành động: Xây dựng kế hoạch bảo vệ các di tích Óc Eo và các khu khảo cổ khác.
   • Mục tiêu: Giữ gìn di sản văn hóa, thu hút du lịch văn hóa.
   • Thời gian: Triển khai trong 3 năm tới.
   • Chủ thể: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh An Giang phối hợp với các viện khảo cổ.

2. Phát triển giáo dục lịch sử địa phương trong nhà trường

   • Hành động: Biên soạn tài liệu giảng dạy dựa trên kết quả nghiên cứu lịch sử An Giang.
   • Mục tiêu: Nâng cao nhận thức và lòng yêu quê hương của thế hệ trẻ.
   • Thời gian: 1-2 năm.
   • Chủ thể: Sở Giáo dục và Đào tạo, các trường phổ thông và đại học.

3. Xây dựng các chương trình giao lưu văn hóa đa dân tộc

   • Hành động: Tổ chức lễ hội, hội thảo, sự kiện văn hóa nhằm tăng cường sự hiểu biết và gắn kết cộng đồng.
   • Mục tiêu: Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa các dân tộc Việt, Khơme, Chăm, Hoa.
   • Thời gian: Liên tục hàng năm.
   • Chủ thể: UBND tỉnh, các tổ chức văn hóa, cộng đồng dân tộc.

4. Hoạch định chính sách phát triển kinh tế dựa trên thế mạnh lịch sử và văn hóa

   • Hành động: Khai thác tiềm năng du lịch lịch sử, phát triển nông nghiệp bền vững dựa trên truyền thống.
   • Mục tiêu: Tăng trưởng kinh tế địa phương, cải thiện đời sống dân cư.
   • Thời gian: 5 năm.
   • Chủ thể: Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu lịch sử và khảo cổ học

   • Lợi ích: Cung cấp dữ liệu mới về lịch sử An Giang, nền văn minh Óc Eo và các giai đoạn lịch sử tiếp theo.
   • Use case: Phát triển các công trình nghiên cứu chuyên sâu, so sánh vùng miền.

2. Giáo viên và sinh viên ngành lịch sử, văn hóa

   • Lợi ích: Tài liệu tham khảo phong phú, cập nhật kiến thức về lịch sử địa phương.
   • Use case: Soạn bài giảng, nghiên cứu luận văn, đề tài học thuật.

3. Cơ quan quản lý văn hóa và du lịch

   • Lợi ích: Cơ sở khoa học để xây dựng chính sách bảo tồn và phát triển du lịch văn hóa.
   • Use case: Lập kế hoạch bảo tồn di tích, phát triển sản phẩm du lịch đặc thù.

4. Cộng đồng dân tộc và người dân địa phương

   • Lợi ích: Hiểu rõ lịch sử, văn hóa và truyền thống của vùng đất mình sinh sống.
   • Use case: Tăng cường ý thức bảo vệ di sản, phát huy giá trị văn hóa truyền thống.

Câu hỏi thường gặp

1. An Giang có vai trò gì trong lịch sử đồng bằng sông Cửu Long?
   An Giang là trung tâm văn hóa và kinh tế quan trọng của vương quốc Phù Nam, với thương cảng Óc Eo phát triển rực rỡ, đồng thời là vùng đất chiến lược trong các cuộc tranh chấp và mở rộng lãnh thổ của các thế lực trong khu vực.

2. Các cộng đồng dân tộc nào sinh sống ở An Giang trong giai đoạn 1757-1867?
   Chủ yếu gồm người Việt, Khơme, Chăm và Hoa, mỗi dân tộc có đặc điểm văn hóa, tín ngưỡng và phong tục riêng, cùng hòa nhập tạo nên bức tranh đa dạng về xã hội.

3. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng để thu thập dữ liệu?
   Luận văn sử dụng phương pháp hệ thống hóa tư liệu, khảo sát điền dã, liên ngành kết hợp lịch sử, khảo cổ học, dân tộc học và phân tích so sánh để đảm bảo tính toàn diện và chính xác.

4. Tại sao thương cảng Óc Eo lại quan trọng?
   Óc Eo là trung tâm thương mại quốc tế, kết nối An Giang với các nền văn minh lớn như La Mã, Ba Tư, Ấn Độ và Trung Quốc, thể hiện qua các hiện vật khảo cổ phong phú và hệ thống kênh đào thủy lợi phức tạp.

5. Luận văn có đề xuất gì cho phát triển An Giang hiện nay?
   Đề xuất bảo tồn di tích khảo cổ, phát triển giáo dục lịch sử địa phương, tổ chức giao lưu văn hóa đa dân tộc và hoạch định chính sách phát triển kinh tế dựa trên thế mạnh lịch sử và văn hóa.

Kết luận

• Luận văn đã dựng lại bức tranh lịch sử toàn diện về vùng đất An Giang từ 1757 đến 1867, làm rõ quá trình hòa nhập lãnh thổ, phát triển kinh tế, văn hóa và đặc điểm con người.
• Phân tích chi tiết các di tích khảo cổ và tư liệu lịch sử giúp khẳng định vai trò trung tâm của An Giang trong nền văn minh Phù Nam và các biến động chính trị sau đó.
• Nghiên cứu góp phần làm phong phú nguồn sử liệu, hỗ trợ công tác giảng dạy và hoạch định chính sách phát triển địa phương.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn di sản, phát triển giáo dục và kinh tế dựa trên nền tảng lịch sử và văn hóa đa dân tộc.
• Khuyến khích các nhà nghiên cứu, giáo viên, cơ quan quản lý và cộng đồng dân cư tiếp tục khai thác, phát huy giá trị lịch sử - văn hóa An Giang trong tương lai.

Hãy cùng chung tay bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa của vùng đất An Giang để góp phần xây dựng một tương lai phát triển bền vững và giàu bản sắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1:VÙNG ĐẤT AN GIANG TỪ THẾ KỈ 1 ĐẾN NĂM 1757 1. Sơ lược quá trình thành tạo và phát triển địa chất Lịch sử trái đất và sinh vật sống trên trái đất chia làm 5 đại: Đại Thái cổ (3.500 triệu năm trước đây - kéo dài 900 triệu năm), đại Nguyên Sinh (2.600 triệu năm trước đây - kéo dài 2.030 triệu năm), đại Cổ Sinh (570 triệu năm trước đây - kéo dài 340 triệu năm), đại Trung Sinh (230 triệu năm trước đây - kéo dài 150 triệu năm), đại Tân Sinh (70 triệu năm trước đây). Đại Thái cổ và đại Nguyên Sinh kéo dài 2.930 triệu năm, khi đó lớp vỏ trái đất chưa ổn định, hầu như không có di tích, do sinh vật trong giai đoạn này là loài nhuyễn thể khi chết bị phân hủy. Đại Cổ sinh chia làm 6 kỉ: Camri, Octuary, Xilua, Devon, Than đá (Carbon), Permơ.

Địa chất có hiện tượng biển tiến hay còn gọi là biển lên bờ. Sinh vật chiếm ưu thế là dương xỉ, rêu. Động vật không xương chiếm ưu thế, có hiện tượng chinh phục đất liền, xuất hiện động vật lưỡng cư như ếch nhái. Đại Trung sinh chia làm 2 kỉ: Kỉ Tam Điệp (đất đá 3 lớp), kỉ Phấn Trắng (vỏ con trùng lỗ khi chết vôi lắng đọng bao phủ bề mặt trái đất).

Sinh vật chiếm ưu thế là các loại cây hạt trần như trám, thông, các loại động vật như bò sát khổng lồ. Trong Đại Tân Sinh có ba kỉ: Palêôgen, Nêôgen (còn gọi chung là kỉ Đệ Tam), Antrôpôgen (còn gọi là kỉ Đệ Tứ hay kỉ Nhân Sinh). Kỉ Palêôgen, Nêôgen là giai đoạn đại phồn thịnh của thực vật hạt kín, động vật có sâu bọ, chim thú, động vật. Cuối kỉ Đệ Tam vượn cổ xuất hiện, đầu kỉ Đệ Tứ loài người xuất hiện trên trái đất.

Trong mỗi kỉ có nhiều thế, kỉ Đệ Tam có 5 thế: Thế Palêôxen (Cổ Tân) trái đất đóng băng ở phía Bắc, phía Nam ấm áp, thế Êôxen (Thủy Tân) trái đất nóng lên, thực vật hạt kín phát triển khắp nơi cùng với các loại thú, lớn nhất là loài khủng long, thế Ôligôxen (Tiệm 15 Tân) dạng vượn người cổ phát triển, thế Miôxen (Trung Tân - thế thứ 4 cách đây khoảng 5 triệu năm) vượn người phát triển, thế Pliôxen (Thượng Tân - thế thứ 5 cách đây khoảng 1,8 triệu năm) trái đất trở lạnh, người vượn xuất hiện. Trong kỉ Đệ Tứ có 2 thế: Thế Plêixtôxen (Cánh Tân - cách đây khoảng 0,01 triệu năm) thời kì băng hà, loài người Homosapiens xuất hiện, thế Hôlôxen (Toàn Tân - cách đây khoảng từ 11.000 năm) thời kì sau băng hà, băng tuyết tan chảy. Nằm trong lịch sử địa chất như đã trình bày, sự thành tạo và phát triển địa chất để lại dữ liệu trong các lớp trầm tích cho thấy rằng: Đồng bằng sông Cửu Long nói chung và An Giang nói riêng vào đầu thế Pliôxen (Thượng Tân) cách đây khoảng 1,8 triệu năm, lúc trái đất trở lạnh, người vượn xuất hiện thì ở vùng đất Đồng bằng sông cửu Long hiện nay, hàng loạt các hoạt động tân kiến tạo đã làm vỏ trái đất ở đây bị nứt nẻ. Kết quả của các hoạt động này là sự hình thành hai khối nâng lớn: khối nâng Nam Trung Bộ và khối nâng Campuchia.

Giữa hai khối nâng này là khối sụt lún. Vùng đồng bằng Nam Bộ hiện nay nằm trong vùng trũng rộng lớn đó. Vận động tân kiến tạo này còn tạo ra một hệ thống đứt gãy tạo lòng cho hệ thống sông Cửu Long hình thành và phát triển. Vùng trũng này bị sụt lún từ từ, nước biển tiến vào biến nó thành một vịnh biển mênh mông gần suốt thế Pliôxen.

Dấu tích của thời kì biển tiến này còn để lại là vết sóng biển, các thềm biển cổ ở những vùng quanh núi Câm, núi Dài, núi Phú Cường và nhóm đất trầm tích mà ngày nay thường gặp trên bề mặt đất ruộng ở vùng Vĩnh Gia, Lạc Quới (An Giang). Tại Long Xuyên lớp trầm tích này được tìm thấy ở độ sâu 30 m đến 40 m. Cuối thế Pliôxen đầu kỉ Đệ Tứ thế Plêixtôxen cách đây khoảng 1 triệu năm, đồng bằng Nam Bộ hiện nay được giải phóng khỏi lớp nước sâu. Thời kì biển thoái kéo dài suốt thế Plêixtôxen (Cánh Tân) tức suốt thời kì băng hà khi người hiện đại (HomoSapiens) xuất hiện.

Cách nay khoảng 400.000 năm mực nước biển ở độ cao trên 100 m so với hiện nay, đến thời kì cách nay khoảng 100.000 năm nước rút xuống thấp khoảng 50 m so với mực 16 nước biển hiện nay, cách nay khoảng 11.000 năm mực nước biển rút xuống đến mức thấp nhất, dưới mức nước biển hiện nay khoảng 100-120 mét. Nước biển hạ thấp để lộ một vùng đất rộng lớn, một dải lục địa, đó là lục địa Nam Trung Quốc, bán đảo Đông Dương, các quần đảo Inđônêxia, Philippin nối liền nhau. Đường bờ biển ở tận Nam Philippin, Inđônêxia. Và do vậy những dấu vết văn hóa của người tối cổ trên con đường từ lục địa ra hải đảo được phát hiện ở nhiều nơi.

Trong giai đoạn này An Giang nói riêng và cả một vùng lãnh thổ rộng lớn từ biên giới Việt Nam - Campuchia đến tận bậc thềm biển Đông nói riêng chịu ảnh hưởng của quá trình xâm thực bào mòn. Điều này được khẳng định dựa vào lớp trầm tích rừng sú vẹt và cả đầm lầy nước ngọt bị chôn vùi bên dưới lớp trầm tích biển hiện tại. Hệ thống đứt gãy đã tạo lòng cho hệ thống sông Cửu Long hình thành và phát triển trong giai đoạn trước trong giai đoạn này đã hình thành nên các thung lũng sông cổ. Giai đoạn này được đánh dấu bằng một bề mặt phong hóa, xâm thực mà ngày nay thường gặp ở An Giang tại độ sâu từ 30 m đến 50 m.

Ở kỉ đệ Tứ, thế Hôlôxen (Toàn Tân) thời kì sau băng hà cách đây khoảng từ 11. Băng tan chảy, mực nước biển dâng lên, biển tiến dần vào đồng bằng và tràn vào những nơi có địa hình thấp hình thành một chế độ biển nông ven bờ. Vào giữa Hôlôxen, biển tiến cực đại trên toàn đồng bằng để lại trên vách đá vôi vùng Hà Tiên một vết khuyết ngang ở độ cao 4-5m - đó là vệt tích mài mòn của sóng biển khoét sâu vào đá tạo thành các hang gọi là hang chân sóng. Cả vùng An Giang đều bị ngập trong nước biển ngoại trừ một số vùng đồi núi ở Tri Tôn, Tịnh Biên.

Cảnh quan lúc bấy giờ của cả An Giang là các vùng biển nông xen với vũng vịnh và đầm lầy mặn mà dấu vết còn để lại là các mỏ sò ở Vọng Thê được xem là sinh sống trong giai đoạn biển tiến Hôlôxen có niên đại được xác định là cách nay từ 4. Vùng Bảy núi, núi Ba Thê, núi Sập, núi Sam (là hòn Sam trước đây nằm giữa biển) có nơi còn vết tích bị sóng biển vỗ mòn cao khoảng 4 đến 5 mét. “Sau khi đạt mức cực đại, mực nước biển đứng lại trong một thời gian, sau đó hạ xuống dần để lại trong vùng An Giang một lớp trầm tích bùn nhão màu xám xanh mà hiện 17 được tìm thấy ở vùng núi Chốc, Ba Thê, xung quanh núi Cô Tô, kênh Trà Sư. Tầng trầm tích biển Hôlôxen này có nơi nằm cách mặt đất hiện tại 10 m, nhưng cũng có nơi chỉ cách vài mét, thậm chí có nơi chỉ vài tấc như ở vùng Vọng Thê, núi Chóc, Tân Tuyến.

Cũng trong giai đoạn này, do ảnh hưởng của quá trình lui dần của biển và đặt biệt là hoạt động mạnh mẽ của hệ thống đứt gãy sông Tiền, sông Hậu nên nhiều dòng sông đổi dòng chảy sang hướng Đông để lại nhiều dòng sông chết mà ngày nay được gọi là sông cổ. Dấu tích của sông cổ được thể hiện rất rõ ràng bằng lớp trầm tích giàu hữu cơ xen với các vỉa than bùn khá rộng lớn ở phía Tây An Giang” [14, 150]. Cách đây khoảng 4.000 năm, biển tiếp tục lùi. Biển càng lùi, hoạt động bồi lấp của sông Tiền và sông Hậu càng mạnh.

Đồng bằng sông cửu Long hình thành do được bồi lấp vì cuộc hành trình dài bắt nguồn từ cao nguyên Tây Tạng đến Việt Nam - chặng cây số thứ bốn ngàn, sông MêKông kéo theo một khối lượng rất lớn chất rắn - cát, đất sét tích, những vật liệu này tích tụ lại trong lòng các nhánh sông, hoặc trong biển. Tại đó, chúng tạo thành những bãi bùn lầy ven biển, bị nhấn chìm dưới nước thủy triều định kì. Những khu vực đầm lầy này dần dần bị xâm chiếm bởi một loài thực vật thân cứng, mọc dày đặc và rất thích hợp với thủy triều và nước mặn - rừng sú vẹt. Chính rừng sú vẹt này sẽ cố định và củng cố bùn để trở thành vùng đất ổn định.

Vùng châu thổ cứ thế tiến dần ra biển. Bên cạnh đó với khối lượng phù sa lên tới 1.000 triệu tấn/ năm, gấp 7,8 lần tổng khối lượng phù sa sông Hồng. Một phần phù sa theo lũ tràn bờ đi vào đồng nội, phần chủ yếu đưa ra cửa sông, bồi tụ vùng ven biển trên lớp trầm tích hỗn hợp giữa sông và biển nhất là lưu vực từ sông Hậu đến Tri Tôn và Tịnh Biên. Qua hàng ngàn năm tranh chấp với sóng biển: Sông đưa phù sa ra biển, biển tác động lại bằng thủy triều và dòng biển ven bờ, những vùng đầm lầy được bồi đắp, đồng bằng châu thổ sông Cửu Long mênh mông phù sa màu mỡ được hình thành.

Khi chưa có bàn tay con người khai thác, vùng đất An Giang có nhiều đầm lầy và kênh rạch chia cắt dọc ngang. Do nước lũ hàng năm theo sông tràn ngập đồng bằng, bùn cát hạt thô lắng đọng lại ven sông, phù sa mịn theo dòng nước đi bồi lắng nơi xa hơn. Gần sông 18 bồi nhiều thành vùng đất cao, xa sông bồi ít hình thành các ô trũng, ao , hồ, đầm lầy. Vùng nước chảy xiết ít bồi tụ bằng vùng nước chảy chậm.

Bộ mặt đồng bằng An Giang trở nên lồi lõm với các gò đất cao hẹp kéo dài, các cù lao mới hình thành do bồi lắng, các vùng trũng thấp rộng lớn vừa nhiễm phèn vừa nhiễm mặn mà vết tích lớn nhất là tứ giác Long Xuyên, Châu Đốc, Kiên Giang, Đồng Tháp Mười. Hình ảnh nay còn lưu dấu dưới ngòi bút của Trịnh Hoài Đức trong tác phẩm Gia Định Thành thông chí “ao chằm dăng ngang” “sông suối dọc ngang la liệt” [8,78]. Nhìn vào lược đồ biển tiến, biển thoái, các lòng sông cổ, các vùng đất cổ và đất bồi tích của GS.TS Trần Kim Thạch [phụ lục trang 172] ta thấy rõ quá trình hình thành châu thổ của sông Cửu Long vào thời đại trước công nguyên: biển tiến, biển thoái vẫn uy hiếp toàn bộ bề mặt đồng bằng.