Luận án tiến sĩ về lịch sử kinh tế Đàng Trong từ 1558 đến 1777

Đề tài khảo sát lịch sử kinh tế Đàng Trong (1558-1777) với dữ liệu thực nghiệm, giải pháp cụ thể cho bài toán thực tế kinh tế tron

• Tác giả: Nguyễn Thị Hải
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Phương Chi
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Kinh Tế Đàng Trong (1558 - 1777)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Nhóm công trình nghiên cứu chung về kinh tế, xã hội Đàng Trong
• 1.2. Nghiên cứu của các tác giả trong nước
• 1.3. Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài
• 1.4. Nhóm các công trình nghiên cứu về từng ngành kinh tế ở Đàng Trong
• 1.5. Nghiên cứu về khẩn hoang và kinh tế nông nghiệp
• 1.6. Nghiên cứu về thủ công nghiệp
• 1.7. Nghiên cứu về kinh tế thương nghiệp
• 1.8. Những vấn đề luận án được kế thừa
• 1.9. Những vấn đề luận án cần giải quyết
• 1.10. Chính sách khẩn hoang
• 1.10.1. Đối với vùng đất Thuận - Quảng
• 1.10.2. Đối với vùng đồi núi, biên giới phía Tây
• 1.10.3. Đối với khu vực Nam Bộ
• 1.10.4. Đối với biển đảo
• 1.11. Tình hình sở hữu và sử dụng ruộng đất
• 1.11.1. Ruộng đất ở Thuận - Quảng
• 1.11.2. Ruộng đất ở Nam Bộ
• 1.12. Sản xuất nông nghiệp
• 1.12.1. Nghề trồng trọt
• 1.12.2. Nghề chăn nuôi
• 1.12.3. Khai thác lâm thổ sản
• 1.12.4. Khai thác nguồn lợi sông ngòi, biển đảo
• 1.12.5. Thuế nông nghiệp
• 1.13. Tiểu kết chương 2
• 2. CHƯƠNG 2: THỦ CÔNG NGHIỆP
• 2.1. Thủ công nghiệp nhà nước
• 2.2. Tổ chức quan xưởng. Một số nghề tiêu biểu
• 2.3. Thủ công nghiệp nhân dân
• 2.4. Các biện pháp khôi phục và phát triển thủ công nghiệp nhân dân
• 2.5. Một số nghề thủ công tiêu biểu
• 2.6. Lực lượng sản xuất
• 2.7. Sản phẩm thủ công nghiệp có sự ảnh hưởng của các dân tộc Việt, Chăm, Hoa
• 2.8. Thuế đối với các nghề, làng nghề
• 2.9. Tiểu kết chương 3
• 3. CHƯƠNG 3: THƯƠNG NGHIỆP
• 3.1. Yếu tố tác động đến thương nghiệp
• 3.1.1. Tác động từ bên ngoài
• 3.1.2. Tác động từ bên trong
• 3.2. Nội thương
• 3.3. Chợ và các cảng thị
• 3.4. Các tuyến thương mại nội địa
• 3.5. Tiền tệ và phương thức buôn bán
• 3.6. Ngoại thương
• 3.6.1. Các tuyến thương mại quốc tế
• 3.6.2. Hàng xuất khẩu
• 3.6.3. Hàng nhập khẩu
• 3.7. Đội ngũ thương nhân
• 3.7.1. Thương nhân trong nước
• 3.7.2. Thương nhân nước ngoài
• 3.8. Thuế thương nghiệp
• 3.8.1. Thuế nội thương
• 3.8.2. Thuế ngoại thương
• 3.9. Tiểu kết chương 4
• 4. CHƯƠNG 4: ĐẶC ĐIỂM VÀ VAI TRÒ CỦA KINH TẾ ĐÀNG TRONG
• 4.1. Kinh tế Đàng Trong là nền kinh tế hàng hóa
• 4.2. Kinh tế Đàng Trong chủ yếu phát triển trong phạm vi nội địa với đặc trưng của nền thương mại đường sông
• 4.3. Ruộng đất đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế
• 4.3.1. Đối với đời sống dân cư
• 4.3.2. Đối với tôn giáo, tín ngưỡng, văn hóa và giáo dục
• 4.3.3. Đối với an ninh quốc phòng
• 4.3.4. Đối với bang giao
• 4.3.5. Hình thành các đô thị
• 4.4. Tiểu kết chương 5
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
• LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về lịch sử kinh tế Đàng Trong

Nghiên cứu lịch sử kinh tế Đàng Trong từ năm 1558 đến 1777 là một lĩnh vực quan trọng trong việc hiểu rõ sự phát triển của kinh tế Việt Nam trong bối cảnh lịch sử. Thời kỳ này, Đàng Trong dưới sự lãnh đạo của các chúa Nguyễn đã chứng kiến sự chuyển mình mạnh mẽ về kinh tế, đặc biệt là trong các lĩnh vực nông nghiệp, thủ công nghiệp, và thương mại. Sự phát triển này không chỉ góp phần vào việc khẳng định chủ quyền lãnh thổ mà còn tạo ra những thay đổi sâu sắc trong đời sống xã hội. Các chính sách kinh tế của chúa Nguyễn đã thúc đẩy quá trình khẩn hoang, mở rộng diện tích canh tác, và phát triển các ngành nghề thủ công, từ đó hình thành nên một nền kinh tế hàng hóa sôi động.

1.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu

Nghiên cứu về kinh tế Đàng Trong không chỉ giúp hiểu rõ về sự phát triển của các ngành kinh tế mà còn chỉ ra mối liên hệ giữa kinh tế và các vấn đề xã hội, văn hóa, và chính trị. Việc phân tích các chính sách kinh tế của chúa Nguyễn cho thấy sự nhạy bén trong việc ứng phó với các thách thức của thời đại, từ đó rút ra bài học cho hiện tại. Đặc biệt, sự phát triển của thương mại và nông nghiệp đã tạo ra nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của vùng đất này.

II. Các ngành kinh tế chủ yếu

Trong giai đoạn này, nông nghiệp là ngành kinh tế chủ đạo, với các hoạt động như trồng trọt, chăn nuôi, và khai thác lâm sản. Chính sách khẩn hoang của chúa Nguyễn đã khuyến khích người dân mở rộng diện tích canh tác, từ đó tăng sản lượng nông sản. Bên cạnh đó, thủ công nghiệp cũng phát triển mạnh mẽ, với nhiều nghề truyền thống được hình thành và phát triển. Các sản phẩm thủ công không chỉ phục vụ nhu cầu trong nước mà còn được xuất khẩu ra nước ngoài, góp phần vào sự phát triển của thương mại. Thương mại nội địa và ngoại thương cũng đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối các vùng miền, thúc đẩy giao lưu văn hóa và kinh tế.

2.1. Nông nghiệp

Nông nghiệp ở Đàng Trong trong thời kỳ này chủ yếu tập trung vào việc khai thác tiềm năng đất đai. Các chính sách kinh tế khuyến khích việc trồng trọt các loại cây lương thực như lúa, ngô, và các loại cây ăn quả. Sự phát triển của nông nghiệp không chỉ đảm bảo nguồn lương thực cho dân cư mà còn tạo ra nguồn thu cho chính quyền thông qua thuế nông nghiệp. Hệ thống ruộng đất được quản lý chặt chẽ, với các quy định rõ ràng về quyền sở hữu và sử dụng đất, từ đó tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững của ngành này.

2.2. Thủ công nghiệp

Thủ công nghiệp ở Đàng Trong phát triển mạnh mẽ với nhiều nghề truyền thống như dệt, gốm, và chế biến thực phẩm. Các nghề thủ công này không chỉ phục vụ nhu cầu tiêu dùng trong nước mà còn xuất khẩu ra nước ngoài, tạo ra nguồn thu ngoại tệ cho chính quyền. Chính sách hỗ trợ từ chính quyền đã giúp các làng nghề phát triển, đồng thời tạo ra việc làm cho người dân. Sự kết hợp giữa thủ công nghiệp và nông nghiệp đã tạo ra một nền kinh tế đa dạng và phong phú.

III. Tác động của kinh tế đến xã hội

Sự phát triển của kinh tế Đàng Trong đã có những tác động sâu sắc đến đời sống xã hội. Việc mở rộng sản xuất nông nghiệp và phát triển thương mại đã tạo ra nhiều cơ hội việc làm, nâng cao đời sống của người dân. Đồng thời, sự giao lưu văn hóa giữa các cộng đồng dân cư khác nhau cũng được thúc đẩy, tạo nên một bức tranh văn hóa đa dạng và phong phú. Các chính sách kinh tế của chúa Nguyễn không chỉ tập trung vào phát triển kinh tế mà còn chú trọng đến việc ổn định đời sống dân cư, từ đó góp phần vào sự phát triển bền vững của xã hội.

3.1. Tác động đến đời sống dân cư

Sự phát triển của kinh tế đã giúp cải thiện đời sống của người dân, từ việc tăng thu nhập đến nâng cao chất lượng cuộc sống. Các chính sách kinh tế đã tạo ra nhiều cơ hội việc làm, giúp người dân có thể ổn định cuộc sống. Hệ thống thương mại phát triển cũng giúp người dân dễ dàng tiếp cận với hàng hóa và dịch vụ, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống. Sự giao lưu văn hóa giữa các cộng đồng dân cư cũng được thúc đẩy, tạo nên một xã hội đa dạng và phong phú.

IV. Kết luận

Nghiên cứu lịch sử kinh tế Đàng Trong từ năm 1558 đến 1777 không chỉ giúp hiểu rõ về sự phát triển của kinh tế Việt Nam mà còn chỉ ra mối liên hệ giữa kinh tế và các vấn đề xã hội, văn hóa, và chính trị. Các chính sách kinh tế của chúa Nguyễn đã tạo ra nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của vùng đất này. Việc nghiên cứu này không chỉ có giá trị về mặt lịch sử mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc xây dựng các chính sách phát triển kinh tế hiện nay.

4.1. Ý nghĩa của nghiên cứu

Nghiên cứu về kinh tế Đàng Trong không chỉ giúp hiểu rõ về quá trình phát triển của các ngành kinh tế mà còn chỉ ra những bài học quý giá cho hiện tại. Việc phân tích các chính sách kinh tế của chúa Nguyễn cho thấy sự nhạy bén trong việc ứng phó với các thách thức của thời đại, từ đó rút ra bài học cho hiện tại. Đặc biệt, sự phát triển của thương mại và nông nghiệp đã tạo ra nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của vùng đất này.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Lịch sử Việt Nam (Mã số: 922 90 13) với đề tài "Kinh tế Đàng Trong (1558 - 1777)" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hải thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Thị Phương Chi tại Học viện Khoa học Xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (2019) là một công trình sử học kinh tế tiên phong, tái hiện toàn diện và hệ thống bức tranh kinh tế - xã hội của thực thể chính trị xứ Đàng Trong thời các chúa Nguyễn. Bối cảnh lịch sử trải dài từ năm 1558 (thời điểm Đoan Quận công Nguyễn Hoàng vào trấn thủ xứ Thuận Hóa) đến năm 1777 (khi phong trào Tây Sơn lật đổ chính quyền chúa Nguyễn chính thống tại Gia Định với sự kiện Nguyễn Phúc Thuần và Nguyễn Phúc Dương bị sát hại). Trong hơn hai thế kỷ xác lập và mở cõi, các chúa Nguyễn đã lãnh đạo công cuộc chuyển hóa một vùng đất hoang vu, đầm lầy, biên viễn thành một trung tâm kinh tế năng động bậc nhất khu vực Đông Nam Á, vận hành trên nguyên lý "hướng biển" và chính sách kinh tế mở.

Điểm cốt lõi trong khoảng trống nghiên cứu (research gap) mà luận án giải quyết bắt nguồn từ sự mất cân đối của các công trình tiền nhiệm. Trong khi các học giả quốc tế như Li Tana (1992, 1999) hay Anthony Reid (1993) có xu hướng tuyệt đối hóa vai trò của ngoại thương và xem hoạt động thương mại của thương nhân người Hoa như "yếu tố sống còn duy nhất" quyết định sự thịnh suy của Đàng Trong, thì các nghiên cứu quốc nội trước đó lại phân mảnh vào từng ngành cục bộ (như công cuộc khẩn hoang của Sơn Nam, 1973; Huỳnh Lứa, 2017; hoặc chế độ ruộng đất của Trương Hữu Quýnh, 1982). Luận án của Nguyễn Thị Hải đã lấp đầy khoảng trống này bằng cách đặt toàn bộ hệ thống kinh tế Đàng Trong vào mối quan hệ biện chứng giữa ba trụ cột: nông nghiệp (khai hoang, sở hữu tư điền, lâm - hải sản), thủ công nghiệp (quan xưởng và làng nghề dân gian), cùng thương nghiệp (mạng lưới nội thương đường sông kết nối ngoại thương viễn duyên).

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác định cụ thể:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Động lực và cơ chế nào đã thúc đẩy nền kinh tế Đàng Trong chuyển mình từ tự cấp tự túc sang một nền kinh tế hàng hóa mở trong điều kiện tự nhiên khắc nghiệt và áp lực chiến tranh chia cắt Đàng Trong - Đàng Ngoài kéo dài (1627 - 1672)?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Chính sách ruộng đất, cơ cấu sở hữu (sự áp đảo của tư điền tại Nam Bộ so với công điền Thuận - Quảng) và sự tương tác giữa các cộng đồng tộc người (Việt, Chăm, Hoa, Khmer) đóng vai trò cấu trúc như thế nào trong sự vận hành của nền kinh tế?
3. Giả thuyết 1 (H1): Nền kinh tế Đàng Trong không đơn thuần phụ thuộc vào ngoại thương mà được xây dựng trên một nền tảng nông nghiệp thặng dư hàng hóa kết hợp với mạng lưới nội thương đường sông và kinh tế "Nguồn" miền núi - đồng bằng - biển đảo vững chắc.
4. Giả thuyết 2 (H2): Chính sách kinh tế thực dụng, linh hoạt và sự tích hợp cộng cư đa tộc người của chính quyền chúa Nguyễn là nhân tố then chốt kiến tạo tiềm lực quân sự, văn hóa và an ninh quốc phòng, giúp mở rộng cương thổ đến vịnh Thái Lan và xác lập chủ quyền biển đảo bền vững.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp quan điểm Kinh tế sử quan của Đào Duy Anh, lý thuyết Địa lý kinh tế - sinh thái nhân văn, kết hợp với lý thuyết Hệ thống thương mại Đông Á trong Kỷ nguyên Thương mại (Age of Commerce). Về quy mô khảo sát, luận án bao quát không gian từ phía Nam sông Gianh (Quảng Bình) đến Hà Tiên (Kiên Giang) cùng toàn bộ hệ thống hải đảo (Cù Lao Ré, Cù Lao Chàm, Côn Lôn, Phú Quốc, quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa), trên một cơ sở dữ liệu lịch sử với quy mô dân số ước tính đạt khoảng 1.000.000 người vào thập niên 1770 và tổng diện tích ruộng đất khảo sát riêng xứ Thuận Hóa năm 1770 là 265.507 mẫu 4 sào 2 thước 3 tấc.

---

Literature Review và Positioning

Lịch sử kinh tế Đàng Trong thế kỷ XVI - XVIII là đối tượng thu hút sự chú ý của giới học thuật trong và ngoài nước qua nhiều thế hệ. Tổng quan tài liệu cho thấy hai luồng quan điểm học thuật lớn cùng tồn tại song song:

Luồng nghiên cứu thứ nhất (Tập trung vào khía cạnh mở cõi, nông nghiệp và thể chế quốc nội): Khởi đầu từ những công trình sử học đầu thế kỷ XX như Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim (1920) ca ngợi công lao mở cõi "lập thành ra Nam Việt phồn phú hơn cả mọi nơi". Tiếp đó, Phan Khoang trong Việt sử xứ Đàng Trong (1558-1777) (1969) đã phác thảo các chính sách hành chính, thuế khóa nhưng thiên về phương diện chính trị hơn là bản chất vận động kinh tế. Trương Hữu Quýnh (1982, 2009) đi sâu vào chế độ ruộng đất nhưng cho rằng chính sách đo đạc năm 1669 của chúa Nguyễn Phúc Tần là "hành động cướp đoạt" nhằm công hữu hóa tư điền thành công điền làng xã kiểu Đàng Ngoài. Ở bình diện kinh tế Nam Bộ, các công trình của Nguyễn Đình Đầu (1992), Huỳnh Lứa (2017), Trần Thị Thu Lương (2006) và Phan Huy Lê (chủ biên, 2017) đã chứng minh tính chất đặc thù của ruộng đất Nam Bộ, nơi "không có chỗ đứng cho chế độ công điền công thổ" mà tư hữu hóa chiếm ưu thế tuyệt đối ngay từ buổi đầu khai phá.

Luồng nghiên cứu thứ hai (Tập trung vào ngoại thương và yếu tố quốc tế): Pierre-Yves Manguin (1972) với khảo cứu từ nguồn tài liệu Bồ Đào Nha đã làm sáng tỏ vị trí của các thương cảng Đàng Trong trong tuyến giao thương Macao - Đông Nam Á. Li Tana (1992, 1999) trong luận án kinh điển tại Đại học Quốc gia Australia đã đưa ra nhận định mang tính đột phá: "Đối với các nước khác ở Đông Nam Á, vấn đề ngoại thương có thể chỉ là vấn đề làm giàu, nhưng với Đàng Trong vào buổi đầu, đây là vấn đề sống chết". Nola Cooke và Li Tana (1993, 2004) tiếp tục khẳng định vai trò trung gian của thuyền mành người Hoa qua khái niệm Water Frontier (Biên giới nước). Song song đó, Andrew Hardy (2008) đưa ra luận điểm sâu sắc về mô hình kinh tế "Nguồn", chứng minh sự lai tạp giữa mô hình kinh tế Champa và Đại Việt là nhân tố nền tảng duy trì sức sống của chế độ chúa Nguyễn.

Định vị học thuật của luận án Nguyễn Thị Hải thể hiện sự phản biện và tái cấu trúc tri thức so với các quan điểm đối lập. Luận án bác bỏ góc nhìn đơn tuyến coi ngoại thương là nhân tố biệt lập cứu rỗi chính quyền Đàng Trong, đồng thời bác bỏ nhận định của Trương Hữu Quýnh khi chứng minh chính sách đo đạc ruộng đất năm 1669 thực chất là một biện pháp hành chính tích cực nhằm lập lại trật tự quản lý, chống quan lại cát cứ lũng đoạn và bảo vệ quyền lợi sinh kế cho dân nghèo lưu tán.

So sánh với ít nhất hai nghiên cứu quốc tế điển hình:

1. So sánh với mô hình Nhật Bản thời Mạc phủ Tokugawa: Trong khi Nhật Bản thi hành chính sách bế quan tỏa cảng (Sakoku từ thập niên 1630) sau giai đoạn Shuinsen (thuyền Châu Ấn), chúa Nguyễn Đàng Trong lại thực thi chính sách thương mại mở tối đa, chủ động gửi 56 bức quốc thư bang giao (ghi lại trong Ngoại phiên thông thư của Kondo Juno) để duy trì nguồn cung đồng, chì và vũ khí.
2. So sánh với Vương quốc Ayutthaya (Xiêm La): Trong khi triều đình Xiêm áp dụng chế độ độc quyền ngoại thương hoàng gia ngặt nghèo qua cơ quan Phra Khlang, các chúa Nguyễn lại linh hoạt phi tập trung hóa, trao quyền tự trị thương mại và khai khẩn cho các nhóm di dân (như Mạc Cửu tại trấn Hà Tiên, Dương Ngạn Địch và Trần Thắng Tài tại Cù Lao Phố - Mỹ Tho), hình thành nên các không gian thị trường đa trung tâm đầy năng động.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào lý thuyết hình thái kinh tế - xã hội tiền tư bản và lịch sử kinh tế phương Đông thông qua việc mở rộng và tái định hình các luận điểm kinh điển:

• Phát triển lý thuyết Địa lý kinh tế và Sinh thái nhân văn: Chứng minh phương thức ứng xử thích nghi linh hoạt của con người trước hoàn cảnh địa lý tự nhiên đặc thù miền Trung (hẹp, dốc, nhiều sông ngắn) và Nam Bộ (sông nước chằng chịt, sình lầy ngập mặn). Thay vì đối đầu triệt để với thiên nhiên như đê điều Đàng Ngoài, cư dân Đàng Trong phát triển kỹ thuật "thuận thiên", khai thác đất giồng ven sông, canh tác lúa nước đa vụ (với hơn 40 giống lúa ghi nhận trong Phủ biên tạp lục) và triệt để tận dụng các tuyến đường thủy nội địa.
• Bổ sung lý thuyết Chuyển đổi sở hữu ruộng đất: Xác lập mô hình phân kỳ kép về chế độ sở hữu: chế độ kết hợp công - tư tại xứ Thuận - Quảng (nơi công điền chiếm tỷ lệ áp đảo theo truyền thống làng xã) chuyển dịch dần sang chế độ tư điền chiếm ưu thế tuyệt đối tại Nam Bộ. Luận án chỉ ra rằng chính sự vắng bóng của chế độ công điền công thổ tại Gia Định và đồng bằng sông Cửu Long đã kích thích mạnh mẽ động lực tích lũy tư bản nông nghiệp và hình thành tầng lớp địa chủ nông trường hàng hóa sớm nhất Việt Nam.
• Xây dựng hệ khái niệm phân tích kinh tế - xã hội đặc thù: Chuẩn hóa các thuật ngữ chuyên ngành phản ánh đúng bản chất thể chế kinh tế Đàng Trong, bao gồm: Quan đồn điền, Quan điền trang, Bổn thôn điền, Bổn thôn thổ, chính sách Tàm thực (tằm ăn dâu), tổ chức sản xuất Hàng kỉnh (khác với phường hội khép kín ở Đàng Ngoài), lực lượng lao động Dân nhiêu phu, và thiết chế quản lý thuế Ty Nông sứ.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba góc tiếp cận liên ngành:

1. Góc tiếp cận Kinh tế học thể chế (Institutional Economics): Phân tích vai trò kiến tạo của chính quyền chúa Nguyễn trong việc ban hành các khung khổ pháp lý vượt trước thời đại: không hạn chế quy mô khai hoang, miễn thuế 3 năm cho lưu dân khai phá, chấp nhận quyền tự chiếm đất đai, cho phép người Hoa lập làng tự trị (Minh Hương xã, Thanh Hà xã) và trao quyền thế tập thu thuế, đúc tiền riêng cho họ Mạc ở Hà Tiên.
2. Góc tiếp cận Kinh tế chuỗi giá trị và Lưu vực sông (River-basin Value Chains): Luận án kiến tạo mô hình phân tích không gian kinh tế Đàng Trong theo 3 tầng liên kết: Tầng 1 (Kinh tế Nguồn - miền thượng lưu): thu mua lâm thổ sản (trầm hương, hồ tiêu, kỳ nam, ngà voi, quế); Tầng 2 (Kinh tế Chợ - Trung lưu và đồng bằng): sản xuất nông nghiệp, đường mía, tơ tằm, gốm sứ; Tầng 3 (Kinh tế Cảng thị - Cửa biển và hải đảo): tập trung tại Hội An, Nước Mặn, Thanh Hà, Cù Lao Phố, Bến Nghé, Hà Tiên để xuất khẩu sang Nhật Bản, Trung Quốc, Batavia và châu Âu.
3. Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích được giới hạn chặt chẽ trong không gian chính trị thuộc quyền cai quản thực tế của các chúa Nguyễn từ 1558 đến 1777; phân định rõ ranh giới thể chế trước và sau cuộc cải cách xưng vương của Nguyễn Phúc Khoát (1744).

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin làm nền tảng triết học phương pháp luận. Bản chất của tiến trình lịch sử Đàng Trong được soi chiếu dưới quy luật về sự tương thích giữa quan hệ sản xuất và tính chất phát triển của lực lượng sản xuất, trong đó kinh tế đóng vai trò cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng chính trị và văn hóa.

Thiết kế nghiên cứu là sự kết hợp đa phương pháp (multi-method historical research) trên nhiều cấp độ phân tích (multi-level design):

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Phân tích cấu trúc thể chế nhà nước, chính sách địa chính trị, quan hệ bang giao quốc tế và các biến động kinh tế vĩ mô trong khu vực Đông Á thế kỷ XVII - XVIII.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Khảo sát cấu trúc ngành kinh tế (nông - thủ - thương), mạng lưới làng xã, cơ cấu quan xưởng và các thương cảng đô thị trung chuyển.
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Phân tích các đơn vị cơ sở thông qua địa bạ làng xã, khế ước mua bán ruộng đất, gia phả dòng họ, văn bia và số phận của từng nhóm dân cư cụ thể (tội nhân bị lưu đày, dân lậu, dân nhiêu phu, thợ thủ công).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình xử lý dữ liệu lịch sử tuân thủ các chuẩn mực nghiêm ngặt của phương pháp sử học:

1. Thu thập tư liệu đa nguyên:
   • Chính sử: Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Nam thực lục tiền biên, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Đại Nam nhất thống chí.
   • Tư sử và khảo cứu đương đại: Ô châu cận lục (Dương Văn An, 1553), Phủ biên tạp lục (Lê Quý Đôn, 1776), Gia Định thành thông chí (Trịnh Hoài Đức, 1820), Lịch triều hiến chương loại chí (Phan Huy Chú), Quảng Thuận đạo sử tập (Nguyễn Huy Quýnh).
   • Tài liệu phương Tây và châu Á: Hồi ký của Cristophoro Borri (1621), Alexandre de Rhodes (1653), Thích Đại Sán (Hải ngoại kỷ sự, 1695), Thomas Bowyear (1695), John Barrow (1792-1793); tư liệu thư từ bang giao Mạc phủ Tokugawa (An Nam kỷ lược, Ngoại phiên thông thư gồm 56 bức quốc thư); báo cáo của Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) và Hội Đô thành Hiếu cổ (Bulletin des Amis du Vieux Hué - BAVH 1914-1944).
   • Tư liệu Hán Nôm cơ sở: Hệ thống địa bạ lập năm Cảnh Trị thứ VII (1669) tại làng An Lỗ, làng Nam Phổ; bản khoán ước làng Phú Kinh (Quảng Trị) năm 1774; gia phả họ Nguyễn thôn Đông (xã An Hải, đảo Cù Lao Ré - Lý Sơn).
2. Quy trình Tam giác hóa (Triangulation): Kiểm chứng chéo giữa văn bản chính sử triều Nguyễn (thường có xu hướng tôn vinh tiên chúa) với các ghi chép khách quan của quan lại đối lập (Lê Quý Đôn thuộc triều Lê - Trịnh), báo cáo thương mại của thương nhân nước ngoài (Hà Lan, Anh, Bồ Đào Nha) và chứng tích hiện trường điền dã.
3. Độ tin cậy và Tính hợp lệ: Đánh giá tính chân thực của văn bản cổ thông qua phép phê phán sử liệu học (nội phê và ngoại phê), đối chiếu niên đại địa bạ, kiểm kê sắc phong và bản dập văn bia tại thực địa.

Data và phân tích

Dữ liệu định lượng được tổng hợp, bóc tách và phân tích theo chuỗi thời gian:

• Tập dữ liệu Ruộng đất và Thuế khóa: Luận án xử lý số liệu diện tích đất đai năm 1770 tại Thuận Hóa đạt 265.507 mẫu, trong đó quan đồn điền chiếm 6.494 mẫu 3 sào 12 thước 9 tấc và quan điền trang chiếm 1.524 mẫu 14 thước 4 tấc. Thống kê biểu thuế đồn điền, điền trang và thuế tư điền (Bảng 2.1; Bảng 2.3).
• Tập dữ liệu Dân số và Cơ cấu cư dân: Khảo sát sự gia tăng cơ học qua các đợt di dân lớn, với tổng dân số ước tính đến thập niên 1770 gồm: Thuận Hóa (~400.000), Quảng Nam (~300.000), Nam Trung Bộ (~60.000), Gia Định (~130.000), Tây sông Hậu và hải đảo (~80.000).
• Tập dữ liệu Ngoại thương và Tiền tệ: Xử lý danh mục thuyền buôn cập cảng Hội An và biểu thuế tàu buôn nước ngoài (Bảng 4.2), thống kê sản lượng đường cát xuất khẩu sang Nhật Bản năm 1663 (Bảng 4.1), cùng các luồng nhập khẩu đồng, chì để đúc tiền tại quan xưởng Phú Xuân.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Phát hiện 1: Cơ chế vận hành lưỡng phân của chế độ ruộng đất Đàng Trong. Tại Thuận - Quảng, đất công làng xã chiếm tỷ lệ chủ đạo (điển hình như làng Nam Phổ năm 1669 có 433 mẫu 9 sào 13 thước 8 tấc hoàn toàn là công điền công thổ; làng Phú Kinh năm 1774 ghi nhận "Làng ta ở nơi cồn nước cằn cỗi... chỉ nhờ vào những khẩu phần công điền để hàng năm cày cấy nộp thuế"). Ngược lại, tại Nam Bộ, chính sách "cho dân tự chiếm" đã triệt tiêu chế độ công điền, xác lập chế độ đại sở hữu tư nhân nông nghiệp, biến Nam Bộ thành vựa lúa hàng hóa sớm nhất Đại Việt.
2. Phát hiện 2: Chiến lược mở cõi "Tàm thực" và tích hợp kinh tế quân sự - nông nghiệp. Khai hoang không diễn ra tự phát đơn thuần mà vận hành theo kế sách "tằm ăn dâu" (tàm thực) được danh thần Nguyễn Cư Trinh đúc kết năm 1756: "Từ xưa dùng quân chẳng qua chỉ muốn giết kẻ đứng đầu, mở mang bờ cõi mà thôi... Nay nếu muốn mở đất... lấy đất hai phủ ấy ủy cho thần xem xét hình thế, đặt lũy đóng quân, chia cấp ruộng đất cho quân và dân... đó là cái kế tằm ăn dần". Sự kết hợp giữa lực lượng đồn binh chính quy (với hơn 25.000 quân, thổ binh tại Gia Định) và chính sách ngụ binh ư nông đã biến mỗi đơn vị quân sự thành một trung tâm khai khẩn nông nghiệp.
3. Phát hiện 3: Sự tiếp biến kỹ nghệ và mô hình kinh tế cộng sinh đa tộc người. Nền thủ công nghiệp và thương nghiệp Đàng Trong là sản phẩm của sự cộng cư hòa hợp giữa người Việt, người Chăm, người Hoa và người Khmer. Người Việt tiếp thu kỹ thuật canh tác lúa chịu mặn, khai thác giếng nước ngọt cổ và kỹ nghệ đóng ghe bầu vượt biển của người Chăm; kết hợp với mạng lưới thương mại quốc tế và kỹ năng kế toán, ngân phiếu của người Hoa tị nạn (tiêu biểu là đoàn thuyền 50 chiếc với 3.000 người của Dương Ngạn Địch và Trần Thắng Tài năm 1679 lập nên Cù Lao Phố và Thanh Hà xã).
4. Phát hiện 4: Tính chất hàng hóa nổi trội và mô hình thương mại đường sông. Kinh tế Đàng Trong không khép kín trong khuôn khổ tự cấp tự túc mà mang đậm tính chất kinh tế hàng hóa nội địa. Hệ thống chợ làng và chợ phiên gắn chặt với mạng lưới sông ngòi tự nhiên và kinh rạch đào, tạo thành chuỗi vận chuyển "trên bến dưới thuyền", đưa nông - lâm - thủy sản từ ngọn nguồn ra đến các thương cảng biển quốc tế.
5. Phát hiện 5: Nguyên nhân gốc rễ dẫn đến sự sụp đổ của chính quyền chúa Nguyễn cuối thế kỷ XVIII. Khủng hoảng kinh tế Đàng Trong không chỉ bắt nguồn từ sự sụt giảm của dòng chảy thương mại thế giới (sự suy thoái của kỷ nguyên thương mại Á - Âu) mà chủ yếu do mâu thuẫn nội tại: sự tham nhũng và tha hóa của tầng lớp thống trị (đứng đầu là quyền thần Trương Phúc Loan), nạn bán quan tước, trưng thu thuế khóa nặng nề đối với làng nghề (như làng sắt Phú Bài) và việc quan lại lũng đoạn tước đoạt đất đai khiến "xã dân không có ruộng làm ăn, người nghèo không còn đất cắm dùi" (Lê Quý Đôn, 1776).

Implications đa chiều

• Về mặt Lý thuyết: Chứng minh rằng sự phát triển của một thực thể chính trị biển phụ thuộc vào năng lực tích hợp kinh tế nông nghiệp nội địa với mạng lưới phân phối đường sông và chính sách dung nạp văn hóa tộc người, cung cấp mô hình thực nghiệm cho các nghiên cứu lịch sử thể chế kinh tế tiền hiện đại.
• Về mặt Phương pháp luận: Đặt nền móng cho phương pháp tiếp cận liên ngành giữa sử học tư liệu, khảo cổ học đô thị, địa lý lịch sử và nhân học kinh tế trong nghiên cứu các vùng đất mới sáp nhập.
• Về mặt Thực tiễn và Chính sách biển đảo: Cung cấp nguồn chứng cứ lịch sử pháp lý vững chắc về việc thực thi chủ quyền liên tục và hòa bình của Việt Nam trên hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa thông qua hoạt động kinh tế - quốc phòng thường niên của đội Hoàng Sa (70 dân đinh xã An Vĩnh) và đội Bắc Hải (được ghi chép chi tiết trong Toản tập An Nam lộ của Đỗ Bá năm 1686 và Phủ biên tạp lục).
• Về mặt Phát triển kinh tế vùng Nam Bộ hiện nay: Rút ra bài học lịch sử về quản trị sinh thái: phương thức canh tác thích ứng với biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn và mô hình kinh tế đường sông của tiền nhân là kinh nghiệm quý báu cho việc tái cơ cấu nông nghiệp bền vững tại Đồng bằng sông Cửu Long.

---

Limitations và Future Research

1. Hạn chế về nguồn tư liệu sơ cấp: Do chiến tranh tàn phá liên miên trong thế kỷ XVIII (đặc biệt là giai đoạn chiến tranh Tây Sơn - Nguyễn Ánh), nhiều sổ sách địa bạ, sổ đinh và hồ sơ quan xưởng nguyên bản thời các chúa Nguyễn bị thiêu hủy, khiến một số phân tích về quy mô ruộng tư nhân phải dựa vào tài liệu gián tiếp (Phủ biên tạp lục) hoặc địa bạ thời Gia Long hồi tố.
2. Khoảng trống về dữ liệu định lượng giá cả: Luận án chưa thể tái lập một biểu đồ liên tục về chỉ số giá cả sinh hoạt, tiền lương thực tế của thợ thủ công và biến động tỷ giá hối đoái tiền đồng - bạc thỏi theo từng năm trong suốt 219 năm khảo sát.
3. Định hướng nghiên cứu tương lai:
   • Hướng 1: Khai thác sâu hơn các nguồn lưu trữ hải ngoại, đặc biệt là văn thư thương mại của Công ty Đông Ấn Anh (EIC) và Công ty Đông Ấn Pháp (CIO) còn lưu giữ tại London và Paris.
   • Hướng 2: Vận dụng phương pháp kinh tế lượng lịch sử (Cliometrics) để mô hình hóa tác động của dòng chảy bạc toàn cầu (từ mỏ Potosí qua Manila về Đông Á) đối với chính sách tiền tệ và lạm phát ở Đàng Trong thế kỷ XVII.
   • Hướng 3: Nghiên cứu so sánh chuyên sâu về cấu trúc kinh tế sinh thái giữa lưu vực sông Thu Bồn (Quảng Nam) và lưu vực sông Đồng Nai - Mê Kông.

---

Tác động và ảnh hưởng

Công trình luận án của Nguyễn Thị Hải tạo ra những giá trị học thuật và xã hội sâu sắc:

• Ảnh hưởng học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo nền tảng cho các nhà nghiên cứu lịch sử kinh tế Việt Nam, định hình lại cách giảng dạy chuyên đề lịch sử Đàng Trong tại các trường đại học sư phạm và khoa học xã hội nhân văn trên cả nước.
• Đóng góp bảo vệ chủ quyền quốc gia: Cung cấp tư liệu lịch sử xác thực, có giá trị pháp lý cao phục vụ công tác đấu tranh ngoại giao, khẳng định chủ quyền biển đảo của Việt Nam trên Biển Đông căn cứ vào các thiết chế kinh tế - quốc phòng Đàng Trong.
• Ứng dụng chính sách: Gợi mở cho các nhà hoạch định chính sách đương đại về chiến lược phát triển kinh tế biển gắn liền với an ninh quốc phòng, kinh nghiệm thu hút nguồn lực ngoại sinh (kiều hối, doanh nhân quốc tế) và bảo tồn văn hóa làng nghề truyền thống gắn với du lịch sinh thái di sản.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Lịch sử: Tiếp cận một khung phân tích kinh tế sử toàn diện, chuẩn mực về phương pháp phê phán sử liệu và hệ thống tư liệu Hán Nôm - phương Tây phong phú.
• Nhà nghiên cứu Kinh tế học phát triển & Văn hóa học: Hiểu rõ cơ chế tiếp biến văn hóa sản xuất tộc người (Việt - Chăm - Hoa - Khmer) và mô hình chuỗi giá trị hàng hóa nông nghiệp sơ khai.
• Cơ quan quản lý Nhà nước và Hoạch định chính sách: Sử dụng các luận cứ lịch sử để xây dựng chiến lược phát triển kinh tế vùng kinh tế trọng điểm phía Nam và hoạch định quy hoạch kinh tế biển đảo bền vững.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Luận án đã mở rộng lý thuyết "Kỷ nguyên thương mại" của Anthony Reid và lý thuyết "Biên giới nước" của Li Tana bằng việc chứng minh rằng ngoại thương không tồn tại độc lập mà được nuôi dưỡng bởi sự chuyển đổi sang nền kinh tế hàng hóa nội địa, trong đó sự hình thành chế độ sở hữu tư điền tại Nam Bộ và mạng lưới "Nguồn" Việt - Chăm là bệ đỡ quyết định.
2. Đổi mới phương pháp luận nổi bật so với các nghiên cứu trước đây? Trả lời: So với Phan Khoang (1969) và Trương Hữu Quýnh (1982), luận án sử dụng phương pháp liên ngành kết hợp giữa phê phán văn bản sử học với phương pháp điền dã khảo sát tại 15 làng nghề truyền thống và tam giác hóa tư liệu từ chính sử, địa bạ Cảnh Trị 1669, bản khoán ước làng Phú Kinh và văn thư bang giao Ngoại phiên thông thư của Nhật Bản.
3. Phát hiện gây bất ngờ nhất được dữ liệu lịch sử chứng minh? Trả lời: Việc chính quyền chúa Nguyễn chính thức công nhận và trao quyền tự trị rộng rãi cho các cộng đồng di dân người Hoa (Mạc Cửu ở Hà Tiên được tự đúc tiền riêng, thu thuế riêng; Dương Ngạn Địch lập Thanh Hà xã) là một chính sách ngoại lệ chưa từng có trong lịch sử quân chủ Đại Việt, phản ánh tư duy thực dụng kinh tế vượt trội so với Đàng Ngoài.
4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication protocol) không? Trả lời: Luận án thiết lập quy trình xử lý dữ liệu minh bạch: mọi số liệu về diện tích đất đai, biểu thuế, đơn vị hành chính và danh mục thương cảng đều được dẫn xuất chi tiết từ các trang cụ thể trong Phủ biên tạp lục, Đại Nam thực lục và các bản địa bạ Hán Nôm lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm và các tộc họ địa phương.
5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo mở ra từ luận án này? Trả lời: Mở rộng nghiên cứu sang giai đoạn chuyển tiếp Tây Sơn - Nguyễn sơ (1777 - 1802), khảo sát sâu sự biến động của cấu trúc thương mại biển Đông Á và số hóa toàn bộ hệ thống địa bạ, văn khắc Hán Nôm vùng duyên hải miền Trung và Nam Bộ.

---

Kết luận

1. Thành tựu 1: Luận án đã phục dựng một cách chân thực, khách quan và có hệ thống toàn bộ diện mạo nền kinh tế Đàng Trong (1558 - 1777) trên cả ba phương diện nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương nghiệp.
2. Thành tựu 2: Luận chứng thuyết phục rằng bản chất kinh tế Đàng Trong là một nền kinh tế hàng hóa mang tính chất mở, phát triển dựa trên mạng lưới thương mại đường sông kết nối với hải thương quốc tế.
3. Thành tựu 3: Làm sáng tỏ quy luật phân hóa chế độ sở hữu ruộng đất từ mô hình công điền tại Thuận - Quảng sang mô hình tư điền hàng hóa quy mô lớn tại Nam Bộ.
4. Thành tựu 4: Khẳng định vai trò cộng sinh kinh tế và đóng góp to lớn của các tộc người Chăm, Hoa, Khmer cùng người Việt trong việc định hình kỹ nghệ sản xuất và thương cảng Đàng Trong.
5. Thành tựu 5: Cung cấp hệ thống chứng cứ lịch sử xác thực về sự xác lập và thực thi chủ quyền biển đảo thiêng liêng của dân tộc tại hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa từ thế kỷ XVII.
6. Thành tựu 6: Đúc kết những bài học lịch sử sâu sắc về quản trị kinh tế, tự do hóa thương mại và phát triển kinh tế sinh thái thích ứng cho công cuộc hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam ngày nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho thời kỳ chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài Kinh tế - xã hội vùng đất Đàng Trong từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII đã đƣợc các nhà nghiên cứu nƣớc ngoài quan tâm từ rất sớm. Đáng chú ý là công trình của các tác giả nhƣ: Tác giả ngƣời Pháp Pierre-Yves Manguin với công trình: Les Portugais sur les côtes du Việt Nam et du Campà. Étude sur les routes maritimes et les relations commerciales, d'après les sources portugaises (XVI e, XVIIe, XVIIIe siècles)(Ngƣời Bồ Đào Nha trên bờ biển Việt Nam và Champa.

Nghiên cứu về các tuyến hàng hải và quan hệ thƣơng mại, theo các tài liệu của Bồ Đào Nha (thế kỷ XVI,XVII, XVIII), xuất bản tại Pari năm 1972. Trong công trình nghiên cứu này tác giả đặc biệt nhấn mạnh đến lợi thế của các hải cảng ở Đàng Trong, về nguồn lợi nƣớc ngọt của các giếng nƣớc của ngƣời Chăm, về mối quan hệ giữa Bồ Đào Nha và Đàng Trong thông qua sự hợp tác thƣơng mại đều đặn giữa thành phố Macao và hai xứ của Việt Nam mà Đàng Trong là chủ yếu. Tác giả Li Tana là một trong số ít học giả nƣớc ngoài có nhiều công trình nghiên cứu công phu về kinh tế và xã hội Đàng Trong trong hai thế kỷ XVII – XVIII, trong đó đáng chú ý là luận án:“Nguyen Cochinchina Southern Viet Nam in 17th and 18th centuries” bảo vệ năm 1992 và đƣợc Nguyễn Nghị dịch sang tiếng Việt với nhan đề: “Xứ Đàng Trong lịch sử kinh tế- xã hội Việt Nam thế kỷ XVII- XVIII”(Nxb Trẻ, 1999). Dựa trên nguồn tƣ liệu phong phú, tác giả đã làm rõ một số vấn đề về dân số, quân sự, kinh tế, xã hội của Đàng Trong.

Phần kinh tế đƣợc tác giả nhấn mạnh đến kinh tế ngoại thƣơng vì cho rằng "Đối với các nƣớc khác ở Đông Nam Á, vấn đề ngoại thƣơng có thể chỉ là vấn đề làm giàu, nhƣng với Đàng Trong vào buổi đầu, đây là vấn đề sống chết" [122, tr. Phân tích về vai trò của thƣơng mại đối với Đàng Trong còn đƣợc tác giả đề cập trong các chuyên luận của cuốn Water Frontier Commerce and the Chinese in the Lower MeKong Region, 1750-1880 (Biên giới nƣớc: thƣơng mại và Trung Quốc ở hạ lƣu sông Mê Kong, 1750-1880) do Nola Cooke và Li Tana (cb) xuất bản năm 1992, hay trong cuốn Southern Vietnam under 13 luan an the Nguyễn documents on the Economic history of Cochinchina (Đàng Trong), 1602- 1777 (Miền Nam Việt Nam dƣới thời Nguyễn, tài liệu về lịch sử kinh tế của Đàng Trong, 1602-1777) do Li Tana và Anthony Reid (cb) xuất bản năm 1993. Trong các công trình nghiên cứu này, tác giả tập trung vào mối quan hệ thƣơng mại giữa Trung Quốc với vùng đất phía Nam Việt Nam và các nƣớc trong khu vực Đông Nam Á theo trục sông MêKông vào cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX, trong đó vai trò của thuyền mành là rất quan trọng.Thuyền mành của các thƣơng nhân Trung Quốc nhƣ là "cầu nối" giữa thƣơng nhân Trung Quốc và ngƣời tiêu dùng ở Đông Nam Á, nó ảnh hƣởng đến các mô hình thƣơng mại và sản xuất ở đây. Tác giả xem giai đoạn này là thời đại "thế kỷ của người Hoa- chinese century" ở Đông Nam Á[269, tr.

Thuyền mành và các thƣơng cảng ở Đàng Trong cũng nhƣ vai trò của các thƣơng nhân là điều mấu chốt tạo nên sự thịnh suy của vùng đất Đàng Trong thời chúa Nguyễn. Các công trình nghiên cứu của tác giả rất chuyên sâu với những tƣ liệu hết sức phong phú, tuy nhiên việc đánh giá quá cao ngoại thƣơng và thƣơng nhân Trung Quốc mà chƣa thấy đƣợc vai trò của kinh tế nông nghiệp, thủ công nghiệp và vài trò của các tộc ngƣời trong phát triển kinh tế Đàng Trong. Do đó, đây là khoảng trống để tác giả luận án tiếp tục nghiên cứu.Maybon là một trong những nhà Việt Nam học ngƣời Pháp đầu thế kỷ XX đã có những công trình nghiên cứu sâu sắc về Việt Nam trong hai thế kỷ XVII –XVIII nhƣ Une factorerie anglaise au Tonkin au XVII siècle - BEFEO,1910 (Thƣơng điếm Anh ở Đàng Ngoài thế kỷ XVII); Marchands européens en Cochinchine et au Tonkin - R. Cuốn Những người châu Âu ở nước An Nam xuất bản năm 2006 là bản dịch hai chƣơng II và IV của cuốn Histoire moderne du pays d'Annam và Une factorerie anglaise au Tonkin au XVII siècle.

Trên cơ sở những tƣ liệu của các giáo sỹ và thƣơng nhân phƣơng Tây, tác giả đã phân tích bối cảnh và sự chuyển biến của lịch sử thế giới, tình hình các nƣớc Tây Âu, khu vực Đông Á và Đông Nam Á. Trên cơ sở đó, mối quan hệ về chính trị, thƣơng mại, tôn giáo giữa phƣơng Tây và Đại Việt đã đƣợc làm rõ trên nhiều khía cạnh. Năm 2007, công trình nghiên cứu và cũng là luận án của tác giả Danny Wong Tze Ken với nhan đề The Nguyen and Champa during 17th and 18th Century – A study of Nguyen Foreign Relations (Họ Nguyễn và Champa trong thế kỷ 17 và 18- nghiên cứu từ quan hệ đối ngoại của họ Nguyễn) ấn hành bởi International Office of Champa năm 2007, tái bản năm 2012 và đƣợc đăng tải trên trang Web: www. Trên cơ sở phân tích vị trí địa lý, bối cảnh lịch sử, tác giả đã đi đến phân tích mối quan hệ giữa chính quyền Đàng Trong với Champa trong hai thế kỷ XVII –XVIII.

Đó 14 luan an không chỉ là quan hệ ngoại giao mà còn là vấn đề kinh tế, những cống vật của Champa đƣợc xem là một trong những mặt hàng xuất khẩu ở Đàng Trong. Tuy nhiên những nhận định này chƣa thật sự chính xác vì đến cuối thế kỷ XVII Champa không còn tồn tại là một quốc gia độc lập mà trực thuộc về chính quyền chúa Nguyễn với tên gọi Trấn Thuận Thành. Những dẫn chứng đƣợc tác giả đƣa ra đã giúp tác giả luận án có cách nhìn nhận khách quan hơn về vị trí và vai trò của ngƣời Chăm trong phát triển kinh tế Đàng Trong và cách ứng xử của các chúa Nguyễn. Bên cạnh đó còn phải kể đến những phân tích chuyên sâu vào khía cạnh kinh tế ở Đàng Trong trong các tham luận mà các tác giả đã trình bày trong các cuộc hội thảo hay trên các tạp chí.

Nổi bật là các bài viết: “Nguồn” trong kinh tế hàng hóa ở Đàng Trong” của Andrew Hardy (Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp) đăng trong Hội thảo chúa Nguyễn và Vương triều Nguyễn trong lịch sử Việt Nam từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX, năm 2008. Điểm nổi bật trong bài viết là tác giả đã chỉ ra các mô hình kinh tế Việt, Chăm, và"chính sự lai tạp giữa hai mô hình kinh tế Champa và Đại Việt là nhân tố chủ chốt trong sự thành công và trƣờng tồn của chế độ các chúa Nguyễn”. Tác giả John Kleinen với bài viết "Về những người bạn cũ và những kẻ giả mạo – Quan hệ của Hà Lan với Đàng Trong thế kỷ XVII" năm 2008, in trong Sư tử và Rồng bốn thế kỷ quan hệ Hà Lan – Việt Nam (Nxb Thế Giới) cũng cho thấy sự phức tạp trong mối quan hệ giữa Hà Lan và chính quyền Đàng Trong trong thế kỷ XVII ; Nhìn nhận vùng đất Nam Bộ dƣới góc độ ruộng đất có tính xuyên suốt từ thời chúa Nguyễn đến thời vua Minh Mạng đã đƣợc tác giả Choi Buyng Wook phân tích trong luận án với nhan đề Vùng đất Nam Bộ dưới triều Minh Mạng (dịch và xuất bản năm 2011). Thông qua công trình nghiên cứu này, tác giả đã có những phân tích và nhận định hết sức sâu sắc, lý giải cho sự phát triển mạnh mẽ của ruộng đất tƣ hữu, trong đó quá trình di cƣ tự phát trƣớc một diện tích rộng lớn ở Nam Bộ đƣợc xem là lý do quan trọng.

Trong khi các công trình trên đây đều đề cao vai trò của các chúa Nguyễn trong phát triển kinh tế và ổn định tình hình xã hội Đàng Trong trong hai thế kỷ XVII – XVIII, thì tác giả Brian A. Zottoli trong luận án Tiến sĩ sử học tại Michigan – Hoa Kỳ năm 2011 với nhan đề: Reconceptualizing Southern Vietnamese History from the 15th to 18th Centuries: Competition along the Coasts from Guangdong to Cambodia (Nhận thức lại lịch sử miền Nam Việt Nam từ thế kỷ 15 đến thế kỷ 18: Sự cạnh tranh dọc bờ biển từ Quảng Đông đến Campuchia) lại khá đề cao vai trò của nhà Mạc. Các công trình nghiên cứu trên đây đã cung cấp cho tác giả luận án những hiểu biết cùng những nhận định cơ bản về kinh tế cũng nhƣ các vấn đề xã hội Đàng Trong trong hai thế kỷ XVII-XVIII. Trên cơ sở đó giúp tác giả có thể kế thừa và tìm hiểu cụ thể, sâu hơn đối với từng ngành kinh tế riêng biệt để từ đó có những đánh giá khách quan hơn về kinh tế Đàng Trong.

Nhóm các công trình nghiên cứu về từng ngành kinh tế ở Đàng Trong 1. Nghiên cứu về khẩn hoang và kinh tế nông nghiệp. Về khẩn hoang Công cuộc khẩn hoang dƣới thời các chúa Nguyễn đƣợc xem là một phần quan trọng của kinh tế nông nghiệp cũng nhƣ quá trình xác lập chủ quyền của Việt Nam trên vùng đất mới, do đó đây là vấn đề đƣợc các nhà nghiên cứu quan tâm từ rất sớm. Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này từ những năm 70 của thế kỷ XX, và những năm gần đây các tác giả càng đi sâu vào phân tích, làm rõ hơn cuộc Nam tiến của dân tộc Việt qua từng thời kỳ và từng vùng đất riêng biệt.

Có thể kể đến các công trình của các tác giả sau: “Lịch sử khẩn hoang miền Nam” của Sơn Nam (Nxb Sài Gòn, 1973); Tác giả Nguyễn Ngọc Hiền và Nhƣ Hiên với công trình “Lễ thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh với công cuộc khai sáng miền Nam nước Việt cuối thế kỷ XVII” (Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội, 1993); Cũng năm này, Thái Quang Trung bảo vệ thành công luận văn Thạc sĩ với đề tài “Công cuộc khẩn hoang xứ Thuận Hóa dưới thời các chúa Nguyễn”; Năm 1996, Huỳnh Công Bá bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ “Công cuộc khẩn hoang và phát triển làng xã Bắc Quảng Nam từ giữa thế kỷ XV đến thế kỷ XVIII" (Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội); Năm 2013 tác giả Đỗ Quỳnh Nga đã cho in cuốn sách với nhan đề “Công cuộc mở đất Tây Nam Bộ”mà cốt lõi là luận án Tiến sĩ bảo vệ tại Đại học Huế. Thông qua những tƣ liệu điền dã, và đặc biệt là địa bạ ở vùng Huế và Quảng Nam, các tác giả cho thấy, quá trình khẩn hoang, mở rộng diện tích canh tác ở Đàng Trong dƣới thời các chúa Nguyễn diễn ra hết sức mạnh mẽ.