Luận án tiến sĩ về lịch sử kinh tế Đàng Trong từ 1558 đến 1777

Đề tài khảo sát lịch sử kinh tế Đàng Trong (1558-1777) với dữ liệu thực nghiệm, giải pháp cụ thể cho bài toán thực tế kinh tế tron

• Tác giả: Nguyễn Thị Hải
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Phương Chi
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Kinh Tế Đàng Trong (1558 - 1777)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Nhóm công trình nghiên cứu chung về kinh tế, xã hội Đàng Trong
• 1.2. Nghiên cứu của các tác giả trong nước
• 1.3. Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài
• 1.4. Nhóm các công trình nghiên cứu về từng ngành kinh tế ở Đàng Trong
• 1.5. Nghiên cứu về khẩn hoang và kinh tế nông nghiệp
• 1.6. Nghiên cứu về thủ công nghiệp
• 1.7. Nghiên cứu về kinh tế thương nghiệp
• 1.8. Những vấn đề luận án được kế thừa
• 1.9. Những vấn đề luận án cần giải quyết
• 1.10. Chính sách khẩn hoang
• 1.10.1. Đối với vùng đất Thuận - Quảng
• 1.10.2. Đối với vùng đồi núi, biên giới phía Tây
• 1.10.3. Đối với khu vực Nam Bộ
• 1.10.4. Đối với biển đảo
• 1.11. Tình hình sở hữu và sử dụng ruộng đất
• 1.11.1. Ruộng đất ở Thuận - Quảng
• 1.11.2. Ruộng đất ở Nam Bộ
• 1.12. Sản xuất nông nghiệp
• 1.12.1. Nghề trồng trọt
• 1.12.2. Nghề chăn nuôi
• 1.12.3. Khai thác lâm thổ sản
• 1.12.4. Khai thác nguồn lợi sông ngòi, biển đảo
• 1.12.5. Thuế nông nghiệp
• 1.13. Tiểu kết chương 2
• 2. CHƯƠNG 2: THỦ CÔNG NGHIỆP
• 2.1. Thủ công nghiệp nhà nước
• 2.2. Tổ chức quan xưởng. Một số nghề tiêu biểu
• 2.3. Thủ công nghiệp nhân dân
• 2.4. Các biện pháp khôi phục và phát triển thủ công nghiệp nhân dân
• 2.5. Một số nghề thủ công tiêu biểu
• 2.6. Lực lượng sản xuất
• 2.7. Sản phẩm thủ công nghiệp có sự ảnh hưởng của các dân tộc Việt, Chăm, Hoa
• 2.8. Thuế đối với các nghề, làng nghề
• 2.9. Tiểu kết chương 3
• 3. CHƯƠNG 3: THƯƠNG NGHIỆP
• 3.1. Yếu tố tác động đến thương nghiệp
• 3.1.1. Tác động từ bên ngoài
• 3.1.2. Tác động từ bên trong
• 3.2. Nội thương
• 3.3. Chợ và các cảng thị
• 3.4. Các tuyến thương mại nội địa
• 3.5. Tiền tệ và phương thức buôn bán
• 3.6. Ngoại thương
• 3.6.1. Các tuyến thương mại quốc tế
• 3.6.2. Hàng xuất khẩu
• 3.6.3. Hàng nhập khẩu
• 3.7. Đội ngũ thương nhân
• 3.7.1. Thương nhân trong nước
• 3.7.2. Thương nhân nước ngoài
• 3.8. Thuế thương nghiệp
• 3.8.1. Thuế nội thương
• 3.8.2. Thuế ngoại thương
• 3.9. Tiểu kết chương 4
• 4. CHƯƠNG 4: ĐẶC ĐIỂM VÀ VAI TRÒ CỦA KINH TẾ ĐÀNG TRONG
• 4.1. Kinh tế Đàng Trong là nền kinh tế hàng hóa
• 4.2. Kinh tế Đàng Trong chủ yếu phát triển trong phạm vi nội địa với đặc trưng của nền thương mại đường sông
• 4.3. Ruộng đất đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế
• 4.3.1. Đối với đời sống dân cư
• 4.3.2. Đối với tôn giáo, tín ngưỡng, văn hóa và giáo dục
• 4.3.3. Đối với an ninh quốc phòng
• 4.3.4. Đối với bang giao
• 4.3.5. Hình thành các đô thị
• 4.4. Tiểu kết chương 5
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
• LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về lịch sử kinh tế Đàng Trong

Nghiên cứu lịch sử kinh tế Đàng Trong từ năm 1558 đến 1777 là một lĩnh vực quan trọng trong việc hiểu rõ sự phát triển của kinh tế Việt Nam trong bối cảnh lịch sử. Thời kỳ này, Đàng Trong dưới sự lãnh đạo của các chúa Nguyễn đã chứng kiến sự chuyển mình mạnh mẽ về kinh tế, đặc biệt là trong các lĩnh vực nông nghiệp, thủ công nghiệp, và thương mại. Sự phát triển này không chỉ góp phần vào việc khẳng định chủ quyền lãnh thổ mà còn tạo ra những thay đổi sâu sắc trong đời sống xã hội. Các chính sách kinh tế của chúa Nguyễn đã thúc đẩy quá trình khẩn hoang, mở rộng diện tích canh tác, và phát triển các ngành nghề thủ công, từ đó hình thành nên một nền kinh tế hàng hóa sôi động.

1.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu

Nghiên cứu về kinh tế Đàng Trong không chỉ giúp hiểu rõ về sự phát triển của các ngành kinh tế mà còn chỉ ra mối liên hệ giữa kinh tế và các vấn đề xã hội, văn hóa, và chính trị. Việc phân tích các chính sách kinh tế của chúa Nguyễn cho thấy sự nhạy bén trong việc ứng phó với các thách thức của thời đại, từ đó rút ra bài học cho hiện tại. Đặc biệt, sự phát triển của thương mại và nông nghiệp đã tạo ra nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của vùng đất này.

II. Các ngành kinh tế chủ yếu

Trong giai đoạn này, nông nghiệp là ngành kinh tế chủ đạo, với các hoạt động như trồng trọt, chăn nuôi, và khai thác lâm sản. Chính sách khẩn hoang của chúa Nguyễn đã khuyến khích người dân mở rộng diện tích canh tác, từ đó tăng sản lượng nông sản. Bên cạnh đó, thủ công nghiệp cũng phát triển mạnh mẽ, với nhiều nghề truyền thống được hình thành và phát triển. Các sản phẩm thủ công không chỉ phục vụ nhu cầu trong nước mà còn được xuất khẩu ra nước ngoài, góp phần vào sự phát triển của thương mại. Thương mại nội địa và ngoại thương cũng đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối các vùng miền, thúc đẩy giao lưu văn hóa và kinh tế.

2.1. Nông nghiệp

Nông nghiệp ở Đàng Trong trong thời kỳ này chủ yếu tập trung vào việc khai thác tiềm năng đất đai. Các chính sách kinh tế khuyến khích việc trồng trọt các loại cây lương thực như lúa, ngô, và các loại cây ăn quả. Sự phát triển của nông nghiệp không chỉ đảm bảo nguồn lương thực cho dân cư mà còn tạo ra nguồn thu cho chính quyền thông qua thuế nông nghiệp. Hệ thống ruộng đất được quản lý chặt chẽ, với các quy định rõ ràng về quyền sở hữu và sử dụng đất, từ đó tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững của ngành này.

2.2. Thủ công nghiệp

Thủ công nghiệp ở Đàng Trong phát triển mạnh mẽ với nhiều nghề truyền thống như dệt, gốm, và chế biến thực phẩm. Các nghề thủ công này không chỉ phục vụ nhu cầu tiêu dùng trong nước mà còn xuất khẩu ra nước ngoài, tạo ra nguồn thu ngoại tệ cho chính quyền. Chính sách hỗ trợ từ chính quyền đã giúp các làng nghề phát triển, đồng thời tạo ra việc làm cho người dân. Sự kết hợp giữa thủ công nghiệp và nông nghiệp đã tạo ra một nền kinh tế đa dạng và phong phú.

III. Tác động của kinh tế đến xã hội

Sự phát triển của kinh tế Đàng Trong đã có những tác động sâu sắc đến đời sống xã hội. Việc mở rộng sản xuất nông nghiệp và phát triển thương mại đã tạo ra nhiều cơ hội việc làm, nâng cao đời sống của người dân. Đồng thời, sự giao lưu văn hóa giữa các cộng đồng dân cư khác nhau cũng được thúc đẩy, tạo nên một bức tranh văn hóa đa dạng và phong phú. Các chính sách kinh tế của chúa Nguyễn không chỉ tập trung vào phát triển kinh tế mà còn chú trọng đến việc ổn định đời sống dân cư, từ đó góp phần vào sự phát triển bền vững của xã hội.

3.1. Tác động đến đời sống dân cư

Sự phát triển của kinh tế đã giúp cải thiện đời sống của người dân, từ việc tăng thu nhập đến nâng cao chất lượng cuộc sống. Các chính sách kinh tế đã tạo ra nhiều cơ hội việc làm, giúp người dân có thể ổn định cuộc sống. Hệ thống thương mại phát triển cũng giúp người dân dễ dàng tiếp cận với hàng hóa và dịch vụ, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống. Sự giao lưu văn hóa giữa các cộng đồng dân cư cũng được thúc đẩy, tạo nên một xã hội đa dạng và phong phú.

IV. Kết luận

Nghiên cứu lịch sử kinh tế Đàng Trong từ năm 1558 đến 1777 không chỉ giúp hiểu rõ về sự phát triển của kinh tế Việt Nam mà còn chỉ ra mối liên hệ giữa kinh tế và các vấn đề xã hội, văn hóa, và chính trị. Các chính sách kinh tế của chúa Nguyễn đã tạo ra nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của vùng đất này. Việc nghiên cứu này không chỉ có giá trị về mặt lịch sử mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc xây dựng các chính sách phát triển kinh tế hiện nay.

4.1. Ý nghĩa của nghiên cứu

Nghiên cứu về kinh tế Đàng Trong không chỉ giúp hiểu rõ về quá trình phát triển của các ngành kinh tế mà còn chỉ ra những bài học quý giá cho hiện tại. Việc phân tích các chính sách kinh tế của chúa Nguyễn cho thấy sự nhạy bén trong việc ứng phó với các thách thức của thời đại, từ đó rút ra bài học cho hiện tại. Đặc biệt, sự phát triển của thương mại và nông nghiệp đã tạo ra nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của vùng đất này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho thời kỳ chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài Kinh tế - xã hội vùng đất Đàng Trong từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII đã đƣợc các nhà nghiên cứu nƣớc ngoài quan tâm từ rất sớm. Đáng chú ý là công trình của các tác giả nhƣ: Tác giả ngƣời Pháp Pierre-Yves Manguin với công trình: Les Portugais sur les côtes du Việt Nam et du Campà. Étude sur les routes maritimes et les relations commerciales, d'après les sources portugaises (XVI e, XVIIe, XVIIIe siècles)(Ngƣời Bồ Đào Nha trên bờ biển Việt Nam và Champa.

Nghiên cứu về các tuyến hàng hải và quan hệ thƣơng mại, theo các tài liệu của Bồ Đào Nha (thế kỷ XVI,XVII, XVIII), xuất bản tại Pari năm 1972. Trong công trình nghiên cứu này tác giả đặc biệt nhấn mạnh đến lợi thế của các hải cảng ở Đàng Trong, về nguồn lợi nƣớc ngọt của các giếng nƣớc của ngƣời Chăm, về mối quan hệ giữa Bồ Đào Nha và Đàng Trong thông qua sự hợp tác thƣơng mại đều đặn giữa thành phố Macao và hai xứ của Việt Nam mà Đàng Trong là chủ yếu. Tác giả Li Tana là một trong số ít học giả nƣớc ngoài có nhiều công trình nghiên cứu công phu về kinh tế và xã hội Đàng Trong trong hai thế kỷ XVII – XVIII, trong đó đáng chú ý là luận án:“Nguyen Cochinchina Southern Viet Nam in 17th and 18th centuries” bảo vệ năm 1992 và đƣợc Nguyễn Nghị dịch sang tiếng Việt với nhan đề: “Xứ Đàng Trong lịch sử kinh tế- xã hội Việt Nam thế kỷ XVII- XVIII”(Nxb Trẻ, 1999). Dựa trên nguồn tƣ liệu phong phú, tác giả đã làm rõ một số vấn đề về dân số, quân sự, kinh tế, xã hội của Đàng Trong.

Phần kinh tế đƣợc tác giả nhấn mạnh đến kinh tế ngoại thƣơng vì cho rằng "Đối với các nƣớc khác ở Đông Nam Á, vấn đề ngoại thƣơng có thể chỉ là vấn đề làm giàu, nhƣng với Đàng Trong vào buổi đầu, đây là vấn đề sống chết" [122, tr. Phân tích về vai trò của thƣơng mại đối với Đàng Trong còn đƣợc tác giả đề cập trong các chuyên luận của cuốn Water Frontier Commerce and the Chinese in the Lower MeKong Region, 1750-1880 (Biên giới nƣớc: thƣơng mại và Trung Quốc ở hạ lƣu sông Mê Kong, 1750-1880) do Nola Cooke và Li Tana (cb) xuất bản năm 1992, hay trong cuốn Southern Vietnam under 13 luan an the Nguyễn documents on the Economic history of Cochinchina (Đàng Trong), 1602- 1777 (Miền Nam Việt Nam dƣới thời Nguyễn, tài liệu về lịch sử kinh tế của Đàng Trong, 1602-1777) do Li Tana và Anthony Reid (cb) xuất bản năm 1993. Trong các công trình nghiên cứu này, tác giả tập trung vào mối quan hệ thƣơng mại giữa Trung Quốc với vùng đất phía Nam Việt Nam và các nƣớc trong khu vực Đông Nam Á theo trục sông MêKông vào cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX, trong đó vai trò của thuyền mành là rất quan trọng.Thuyền mành của các thƣơng nhân Trung Quốc nhƣ là "cầu nối" giữa thƣơng nhân Trung Quốc và ngƣời tiêu dùng ở Đông Nam Á, nó ảnh hƣởng đến các mô hình thƣơng mại và sản xuất ở đây. Tác giả xem giai đoạn này là thời đại "thế kỷ của người Hoa- chinese century" ở Đông Nam Á[269, tr.

Thuyền mành và các thƣơng cảng ở Đàng Trong cũng nhƣ vai trò của các thƣơng nhân là điều mấu chốt tạo nên sự thịnh suy của vùng đất Đàng Trong thời chúa Nguyễn. Các công trình nghiên cứu của tác giả rất chuyên sâu với những tƣ liệu hết sức phong phú, tuy nhiên việc đánh giá quá cao ngoại thƣơng và thƣơng nhân Trung Quốc mà chƣa thấy đƣợc vai trò của kinh tế nông nghiệp, thủ công nghiệp và vài trò của các tộc ngƣời trong phát triển kinh tế Đàng Trong. Do đó, đây là khoảng trống để tác giả luận án tiếp tục nghiên cứu.Maybon là một trong những nhà Việt Nam học ngƣời Pháp đầu thế kỷ XX đã có những công trình nghiên cứu sâu sắc về Việt Nam trong hai thế kỷ XVII –XVIII nhƣ Une factorerie anglaise au Tonkin au XVII siècle - BEFEO,1910 (Thƣơng điếm Anh ở Đàng Ngoài thế kỷ XVII); Marchands européens en Cochinchine et au Tonkin - R. Cuốn Những người châu Âu ở nước An Nam xuất bản năm 2006 là bản dịch hai chƣơng II và IV của cuốn Histoire moderne du pays d'Annam và Une factorerie anglaise au Tonkin au XVII siècle.

Trên cơ sở những tƣ liệu của các giáo sỹ và thƣơng nhân phƣơng Tây, tác giả đã phân tích bối cảnh và sự chuyển biến của lịch sử thế giới, tình hình các nƣớc Tây Âu, khu vực Đông Á và Đông Nam Á. Trên cơ sở đó, mối quan hệ về chính trị, thƣơng mại, tôn giáo giữa phƣơng Tây và Đại Việt đã đƣợc làm rõ trên nhiều khía cạnh. Năm 2007, công trình nghiên cứu và cũng là luận án của tác giả Danny Wong Tze Ken với nhan đề The Nguyen and Champa during 17th and 18th Century – A study of Nguyen Foreign Relations (Họ Nguyễn và Champa trong thế kỷ 17 và 18- nghiên cứu từ quan hệ đối ngoại của họ Nguyễn) ấn hành bởi International Office of Champa năm 2007, tái bản năm 2012 và đƣợc đăng tải trên trang Web: www. Trên cơ sở phân tích vị trí địa lý, bối cảnh lịch sử, tác giả đã đi đến phân tích mối quan hệ giữa chính quyền Đàng Trong với Champa trong hai thế kỷ XVII –XVIII.

Đó 14 luan an không chỉ là quan hệ ngoại giao mà còn là vấn đề kinh tế, những cống vật của Champa đƣợc xem là một trong những mặt hàng xuất khẩu ở Đàng Trong. Tuy nhiên những nhận định này chƣa thật sự chính xác vì đến cuối thế kỷ XVII Champa không còn tồn tại là một quốc gia độc lập mà trực thuộc về chính quyền chúa Nguyễn với tên gọi Trấn Thuận Thành. Những dẫn chứng đƣợc tác giả đƣa ra đã giúp tác giả luận án có cách nhìn nhận khách quan hơn về vị trí và vai trò của ngƣời Chăm trong phát triển kinh tế Đàng Trong và cách ứng xử của các chúa Nguyễn. Bên cạnh đó còn phải kể đến những phân tích chuyên sâu vào khía cạnh kinh tế ở Đàng Trong trong các tham luận mà các tác giả đã trình bày trong các cuộc hội thảo hay trên các tạp chí.

Nổi bật là các bài viết: “Nguồn” trong kinh tế hàng hóa ở Đàng Trong” của Andrew Hardy (Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp) đăng trong Hội thảo chúa Nguyễn và Vương triều Nguyễn trong lịch sử Việt Nam từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX, năm 2008. Điểm nổi bật trong bài viết là tác giả đã chỉ ra các mô hình kinh tế Việt, Chăm, và"chính sự lai tạp giữa hai mô hình kinh tế Champa và Đại Việt là nhân tố chủ chốt trong sự thành công và trƣờng tồn của chế độ các chúa Nguyễn”. Tác giả John Kleinen với bài viết "Về những người bạn cũ và những kẻ giả mạo – Quan hệ của Hà Lan với Đàng Trong thế kỷ XVII" năm 2008, in trong Sư tử và Rồng bốn thế kỷ quan hệ Hà Lan – Việt Nam (Nxb Thế Giới) cũng cho thấy sự phức tạp trong mối quan hệ giữa Hà Lan và chính quyền Đàng Trong trong thế kỷ XVII ; Nhìn nhận vùng đất Nam Bộ dƣới góc độ ruộng đất có tính xuyên suốt từ thời chúa Nguyễn đến thời vua Minh Mạng đã đƣợc tác giả Choi Buyng Wook phân tích trong luận án với nhan đề Vùng đất Nam Bộ dưới triều Minh Mạng (dịch và xuất bản năm 2011). Thông qua công trình nghiên cứu này, tác giả đã có những phân tích và nhận định hết sức sâu sắc, lý giải cho sự phát triển mạnh mẽ của ruộng đất tƣ hữu, trong đó quá trình di cƣ tự phát trƣớc một diện tích rộng lớn ở Nam Bộ đƣợc xem là lý do quan trọng.

Trong khi các công trình trên đây đều đề cao vai trò của các chúa Nguyễn trong phát triển kinh tế và ổn định tình hình xã hội Đàng Trong trong hai thế kỷ XVII – XVIII, thì tác giả Brian A. Zottoli trong luận án Tiến sĩ sử học tại Michigan – Hoa Kỳ năm 2011 với nhan đề: Reconceptualizing Southern Vietnamese History from the 15th to 18th Centuries: Competition along the Coasts from Guangdong to Cambodia (Nhận thức lại lịch sử miền Nam Việt Nam từ thế kỷ 15 đến thế kỷ 18: Sự cạnh tranh dọc bờ biển từ Quảng Đông đến Campuchia) lại khá đề cao vai trò của nhà Mạc. Các công trình nghiên cứu trên đây đã cung cấp cho tác giả luận án những hiểu biết cùng những nhận định cơ bản về kinh tế cũng nhƣ các vấn đề xã hội Đàng Trong trong hai thế kỷ XVII-XVIII. Trên cơ sở đó giúp tác giả có thể kế thừa và tìm hiểu cụ thể, sâu hơn đối với từng ngành kinh tế riêng biệt để từ đó có những đánh giá khách quan hơn về kinh tế Đàng Trong.

Nhóm các công trình nghiên cứu về từng ngành kinh tế ở Đàng Trong 1. Nghiên cứu về khẩn hoang và kinh tế nông nghiệp. Về khẩn hoang Công cuộc khẩn hoang dƣới thời các chúa Nguyễn đƣợc xem là một phần quan trọng của kinh tế nông nghiệp cũng nhƣ quá trình xác lập chủ quyền của Việt Nam trên vùng đất mới, do đó đây là vấn đề đƣợc các nhà nghiên cứu quan tâm từ rất sớm. Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này từ những năm 70 của thế kỷ XX, và những năm gần đây các tác giả càng đi sâu vào phân tích, làm rõ hơn cuộc Nam tiến của dân tộc Việt qua từng thời kỳ và từng vùng đất riêng biệt.

Có thể kể đến các công trình của các tác giả sau: “Lịch sử khẩn hoang miền Nam” của Sơn Nam (Nxb Sài Gòn, 1973); Tác giả Nguyễn Ngọc Hiền và Nhƣ Hiên với công trình “Lễ thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh với công cuộc khai sáng miền Nam nước Việt cuối thế kỷ XVII” (Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội, 1993); Cũng năm này, Thái Quang Trung bảo vệ thành công luận văn Thạc sĩ với đề tài “Công cuộc khẩn hoang xứ Thuận Hóa dưới thời các chúa Nguyễn”; Năm 1996, Huỳnh Công Bá bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ “Công cuộc khẩn hoang và phát triển làng xã Bắc Quảng Nam từ giữa thế kỷ XV đến thế kỷ XVIII" (Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội); Năm 2013 tác giả Đỗ Quỳnh Nga đã cho in cuốn sách với nhan đề “Công cuộc mở đất Tây Nam Bộ”mà cốt lõi là luận án Tiến sĩ bảo vệ tại Đại học Huế. Thông qua những tƣ liệu điền dã, và đặc biệt là địa bạ ở vùng Huế và Quảng Nam, các tác giả cho thấy, quá trình khẩn hoang, mở rộng diện tích canh tác ở Đàng Trong dƣới thời các chúa Nguyễn diễn ra hết sức mạnh mẽ.