Chương 1 TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 1. Nghiên cứu kinh tế, xã hội Việt Nam thời kỳ đổi mới 1. Nghiên cứu ở trong nước Năm 1990, Việt Kinh tế học thuộc Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam có công trình 45 năm kinh tế Việt Nam (1945-1990) (NXB.
Khoa học Xã hội, Hà Nội). Các tác giả đã trình bày kinh tế Việt Nam từ năm 1945 đến năm 1990 qua các giai đoạn gan lién với biến động chính trị của đất nước. Nền kinh tế vốn nghèo nàn lạc hậu lại bị chiến tranh hóa, lấy phục vụ chiến tranh là chủ yếu nên phát triển mat cân đối. Quá trình công nghiệp hóa bị chiến tranh làm cho gián đoạn nên kinh tế vẫn mang nặng tính nông nghiệp.
Cơ chế kinh tế kế hoạch tập trung bao cấp tuy phát huy tác dụng tích cực ở một chừng mực và thời điểm nhất định, nhưng việc duy trì nó quá lâu với tư duy chủ quan duy ý chí đã kìm hãm lực lượng sản xuất, làm cho kinh tế, xã hội lâm vào khủng hoảng. Qua 5 năm đầu đổi mới (1986-1990), kinh tế Việt Nam từng bước vận động theo đúng quy luật khách quan, tạo ra chuyên biến tích cực cho đất nước. Từ đó cho thấy, tác giả đã chỉ ra quá trình vận động của kinh tế Việt Nam từ phi tự nhiên sang đúng quy luật tự nhiên mở đường cho lực lượng sản xuất phát triển. Lê Du Phong và Nguyễn Thanh Độ đồng chủ biên cuỗn Chuyển dich cơ cau kinh tế trong điều kiện hội nhập với khu vực và thế giới (NXB.
Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1998). Bùi Tất Thắng có cuốn Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế ở Việt Nam (NXB. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2006). Các công trình khái quát lý luận về chuyển dịch cơ cầu ngành kinh tế trong thời kỳ công nghiệp hóa; nêu thực trạng, quan điểm và giải pháp thúc đây chuyên dịch co cấu kinh tế ở nước ta giai đoạn hiện nay.
Các công trình khang định, dé chuyển dich cơ cau ngành kinh tế hợp lý, Việt Nam cần khai thác lợi thế sẵn có là tài nguyên thiên nhiên, nhân lực, thị trường tiêu thụ. và 11 cần có chính sách thu hút đầu tư, phát triển khoa học - công nghệ, tham khảo kinh nghiệm chuyên dịch cơ cấu ngành kinh tế của nước ngoài. Chuyển dich cơ cau kinh tế góp phần đây mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nền kinh tế. Đây vừa là đòi hỏi khách quan vừa là xu thế phát triển tất yêu khi Việt Nam hội nhập thế giới.
Trong cuốn Phát triển kinh tế vùng trong quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa (NXB. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2006), Nguyễn Xuân Thu và Nguyễn Văn Phú trình bày lý luận cơ bản về vùng và phát triển ving; điều kiện, yếu tố và thực trạng phát triển kinh tế vùng trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Từ đó, các tác giả nêu quan điểm, phương hướng và giải pháp phát triển kinh tế vùng trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa rút ngắn đối với các vùng đến năm 2020. Điểm nổi bật nhất của công trình này là chỉ ra việc phát triển kinh tế vùng nhằm phát huy tiềm năng, loi thế của mỗi vùng 14 nh thé Việt Nam trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
Đây là cơ sở khoa học và thực tiễn để Đảng và Nhà nước có chiến lược phát triển vùng kinh tế, nhất là các vùng kinh tế trọng điểm khi đất nước bước vào thé kỷ XXI với xu thé toàn cầu hóa ngày càng mở rộng. Trong cuốn Sở hữu tu nhân và kinh tế tư nhân ở Việt Nam hiện nay một số nhận thức về lý luận và thực tiễn (NXB. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2011), Lương Minh Cừ và Vũ Văn Thư phân tích đặc điểm của sở hữu tư nhân, kinh tế tư nhân trong tiến trình phát triển lịch sử thế giới và Việt Nam, nhất là giai đoạn đổi mới ở Việt Nam. Sở hữu tư nhân và kinh tế tư nhân là một bộ phận quan trọng của kinh tế thị trường, tồn tại lâu dai và phố biến trên thế giới.
Tuy còn hạn chế, nhưng kinh tế tư nhân là một trong những động lực quan trọng dé phát triển kinh tế, xã hội đất nước. Chính vì vậy, thừa nhận, tôn trọng và tạo thuận lợi cho sở hữu tư nhân và kinh tế tư nhân phát triển là xu thế tất yêu, phù hợp với quy luật phát triển khách quan của kinh tế nước ta trong quá trình đổi mới. Tạ Ngọc Tan và Lê Quôc Lý đông chủ biên cuôn Đổi mới, nâng cao hiệu quả doanh nghiệp nhà nước bảo dam vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong nên kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (NXB. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2012).
12 Công trình đã khẳng định vị trí, vai trò, bản chất và sự cần thiết của doanh nghiệp nhà nước trong nên kinh tế thị trường định hướng XHCN; thực trạng hoạt động của doanh nghiệp nhà nước ở nước ta hiện nay. Những năm gan đây, doanh nghiệp nha nước gặp nhiều khó khăn, thách thức không đáp ứng được mục tiêu mong muốn của xã hội. Từ đó cần phải đổi mới doanh nghiệp nhà nước, như cơ cấu lại hệ thống ngân hàng, cỗ phần hóa, nâng cao năng lực cán bộ, xây dựng các tập đoàn kinh tế. Việt Nam cần tham khảo kinh nghiệm của một số nước, trong đó có Trung Quốc, về cải cách doanh nghiệp nhà nước.
Công trình muốn khang định kinh tế nhà nước phải giữ vững vị thé chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân. Muốn vậy, doanh nghiệp nha nước phải không ngừng đổi mới dé đáp ứng được đòi hỏi khách quan của nền kinh tế. Trong cuốn Môi trường đầu tư hướng tới phát triển bên vững tại Việt Nam (NXB. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2014), Nguyễn Hồng Sơn và Nguyễn Quốc Việt cùng cộng sự trình bày thực trạng môi trường đầu tư của Việt Nam hiện nay, tập trung vào môi trường thé chế, ổn định kinh tế vĩ mô, nguồn nhân lực., có so sánh với môi trường đầu tư của các nước trong khu vực.
Môi trường đầu tư ở Việt Nam có nhiều điểm hấp dẫn hơn một số nước trong khu vực, như én định chính tri, nhân lực déi dào và đang được đảo tạo ở trong và ngoàải nước, tài nguyên thiên nhiên phong phú, hệ thống hạ tầng giao thông đã và đang được đầu tư phát triển hiện đại, cơ chế chính sách ngày càng thông thoáng nhờ cải cách thủ tục hành chính., nhưng vẫn có những hạn chế, như cải cách thủ tục hành chính chưa như mong muốn, cán bộ ở một số địa phương còn gây phiền hà cho doanh nghiệp, nguồn nhân lực dồi dào va đang được dao tạo nhưng vẫn thiếu lao động có trình độ cao, tài nguyên thiên nhiên phong phú nhưng khai thác không hiệu quả, hệ thống giao thông không theo kịp yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội. Cải thiện môi trường đầu tư tác động rất lớn đến thu hút đầu tư nói chung, đầu tư trực tiếp nước ngoài nói riêng. Các tác giả đề ra một số định hướng và giải pháp dé Việt Nam có môi trường dau tư hướng tới phát triển bền vững. Trong cuốn Hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam hiện nay (NXB.
Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2017), Ninh Thị Minh Tâm và Lê Ngự Bình trình bày khái quát lý luận về doanh nghiệp nhỏ và vừa, thực trạng 13 doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam trước và sau khi Việt Nam gia nhập Tổ chức thương mại thế giới (2007); tập trung phân tích và đánh giá hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp này. Trong kinh tế thị trường, doanh nghiệp nhỏ và vừa đã và đang khăng định vai trò to lớn đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, góp phần duy trì tốc độ chuyên dịch cơ cấu kinh tế, giữ gìn và phát triển những nghề truyền thống, tạo nhiều việc làm, cải thiện đời sống nhân dân, chuyển dịch cơ cau kinh tế nông thôn, tham gia xóa đói giảm nghèo và bao đảm an sinh xã hội. Khi Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng thì các doanh nghiệp này phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức. Các tác giả đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả kinh doanh cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa như, Nhà nước hoàn thiện môi trường kinh doanh thuận lợi; các doanh nghiệp nhỏ và vừa phát huy tinh thần chủ động tích cực mở rộng thị trường và đầu tư, áp dụng tiến bộ khoa học - công nghệ, nâng cao hiệu quả sử dụng các nguôn lực, nâng cao năng lực quản trị.
Trong công trình nghiên cứu Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nên kinh tế Việt Nam trong bồi cảnh cách mạng công nghiệp lan thứ te (NXB. Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2019), Phạm Thuyên khái quát các cuộc cách mạng công nghiệp đã và đang diễn ra trên thế giới (nội dung, đặc điểm, tác động); chiến lược thích ứng với cách mạng công nghiệp lần thứ tư của một số quốc gia trên; một số bài học kinh nghiệm từ các cuộc cách mạng công nghiệp. Tác giả tập trung phân tích thực trạng công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam và có so sánh với các nước trên thế giới, đánh giá về kết quả thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam hiện nay. Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra quan điểm, mô hình, mục tiêu và giải pháp công nghiệp hóa, hiện đại hóa nền kinh tế trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư ở Việt Nam đến năm 2025 và tam nhìn đến năm 2050.
Dang va Nhà nước cần điều chỉnh cơ cau phát triển ngành kinh tế, xác định các ngành mũi nhọn cần tập trung đầu tư phát triển, nhằm sớm đưa Việt Nam thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại. Bên cạnh đó, những công trình nghiên cứu về kinh tế nông nghiệp, nông dân và nông thôn cũng rất phong phú. Cuốn, Kinh tế xã hội nông thôn Việt Nam ngày nay của Ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương (NXB. Tư tưởng - Văn hóa, Hà Nội, 1991) 14 phản ánh nghiên cứu nông thôn Việt Nam khá toàn diện và sâu sắc.
Một là, đánh giá thực trạng kinh tế - xã hội nông thôn những năm đầu đổi mới. Hai là, nghiên cứu những vấn đề phát triển công nghiệp nông thôn; thực trạng kinh tế - xã hội nông thôn tại một số vùng tập trung các dân tộc thiểu số; thực trạng văn hóa nông thôn Việt Nam.