Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án Chương 2: Thực hiện xóa đói giảm nghèo ở tỉnh Sơn La từ năm 1998 đến năm 2005 Chương 3: Thực hiện xóa đói giảm nghèo ở tỉnh Sơn La từ năm 2006 đến năm 2015 Chương 4: Nhận xét và một số kinh nghiệm 7 Luận án tiến sĩ Sử học Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tình hình các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Những công trình ấn phẩm, báo cáo, bài viết nghiên cứu về xóa đói giảm nghèo ở Việt Nam Xóa đói giảm nghèo đang là vấn đề có tính toàn cầu. Ở Việt Nam, một nƣớc đang phát triển thì công cuộc XĐGN lại càng trở nên bức thiết.
Chính vì vậy, vấn đề XĐGN đã đƣợc các học giả quan tâm, nghiên cứu để tìm ra nguyên nhân của đói nghèo, thực trạng đói nghèo, quá trình thực hiện XĐGN, từ đó rút ra những nhận xét, kinh nghiệm để góp phần xây dựng, hoạch định chính sách XĐGN. Những công trình nghiên cứu chung về XĐGN ở Việt Nam đƣợc công bố chủ yếu dƣới dạng sách, tạp chí và luận án. Nghiên cứu về XĐGN ở Việt Nam trƣớc năm 1998, đáng chú ý là cuốn ―Vấn đề xóa đói giảm nghèo ở nông thôn nước ta hiện nay‖ của tác giả Nguyễn Thị Hằng (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1997). Trong công trình, tác giả đã làm rõ thực trạng, nguyên nhân dẫn đến đói nghèo ở Việt Nam, nêu ra những biện pháp chủ yếu để XĐGN ở nông thôn Việt Nam từ năm 1997 đến 2000.
Tác giả chỉ rõ đói nghèo là nguyên nhân gây lên xung đột chính trị, xung đột giai cấp dẫn đến bất ổn về xã hội và chính trị ở vùng nông thôn; đồng thời nhấn mạnh XĐGN là giải pháp quan trọng nhất trong việc bảo đảm an ninh xã hội và phát triển bền vững. Cuốn sách ―Tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và vấn đề xóa đói giảm nghèo ở Việt Nam‖ (Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1999) của tác giả Vũ Thị Ngọc Phùng đã đƣa ra những cơ sở lý luận về mối quan hệ giữa tăng trƣởng và công bằng xã hội trong phát triển kinh tế, thực trạng tăng trƣởng, công bằng xã hội và nghèo đói ở Việt Nam trong thời kỳ đổi mới. Bên cạnh vấn đề trên, tác giả đƣa ra những kiến nghị và giải pháp nhằm giải quyết thực trạng công bằng xã hội và vấn đề XĐGN ở Việt Nam. Dƣới góc nhìn tổng quát, cuốn sách ―Nghèo đói và xóa đói giảm nghèo ở Việt Nam‖ của nhóm tác giả Lê Xuân Bá, Chu Tiến Quang, Nguyễn Hữu Tiến, Lê Xuân Đình (Nxb Nông Nghiệp, Hà Nội 2001) đã khái quát về bức tranh nghèo đói ở Việt Nam và chỉ ra các kinh nghiệm của một số tổ chức và quốc gia trên thế 8 Luận án tiến sĩ Sử học giới trong quá trình thực hiện XĐGN.
Các tác giả đƣa ra và phân tích hệ thống các tiêu chuẩn đánh giá đói nghèo ở trên thế giới và ở Việt Nam. Điểm nhấn của cuốn sách là đã rút ra những quan điểm cơ bản về XĐGN ở Việt Nam và những mục tiêu tổng quát của Chƣơng trình quốc gia về XĐGN, đó là tiếp tục đẩy mạnh nền kinh tế tăng trƣởng nhanh và bền vững, thực hiện có hiệu quả chính sách XĐGN. Đồng thời, công trình trên cũng chỉ ra một số giải pháp cụ thể đƣợc rút ra từ việc nghiên cứu thực địa tại tỉnh Quảng Ninh, Quảng Bình trong quá trình triển khai thực hiện XĐGN. Tác giả Trần Thị Hằng với ―Vấn đề giảm nghèo trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay‖ (Nxb Thống kê, Hà Nội, 2001) đã đề cập đến: Lý luận về nghèo và khái niệm giảm nghèo nhƣ một phạm trù kinh tế chính trị; So sánh sự nghèo trƣớc và sau đổi mới ở Việt Nam; Cơ sở của việc giải quyết vấn đề giảm nghèo ở Việt Nam thời điểm những năm đầu thế kỷ XXI trong nền kinh tế thị trƣờng và một số giải pháp chủ yếu để giải quyết vấn đề này.
Với nội dung trình bày đó, cuốn sách đã làm rõ những quan niệm về nghèo và giảm nghèo, các chuẩn mực đánh giá nghèo ở Việt Nam; đồng thời phân tích, đánh giá thực trạng và bƣớc đầu đƣa ra một số kết quả trong quá trình thực hiện giảm nghèo ở Việt Nam,… Một trong những nghiên cứu về XĐGN vùng dân tộc thiểu số ở Việt Nam sớm nhất là cuốn ―Xóa đói giảm nghèo ở vùng dân tộc thiểu số nước ta hiện nay: Thực trạng và giải pháp‖ (Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2002) của tác giả Hà Quế Lâm. Công trình đã trình bày thực trạng đói nghèo ở vùng dân tộc thiểu số Việt Nam từ năm 1992 đến năm 2000, phân tích các nguyên nhân cơ bản của tình trạng đó. Qua đó, tác giả cũng giới thiệu các chính sách của Đảng và Chính phủ, một số chƣơng trình, dự án quốc gia về XĐGN; đồng thời đƣa ra đề xuất, kiến nghị và định hƣớng XĐGN cho vùng dân tộc thiểu số nƣớc ta. Mục đích của XĐGN là cải thiện, nâng cao đời sống kinh tế, cũng nhƣ các điều kiện ăn, ở và các nhu cầu dịch vụ thiết yếu khác.
Đi sâu tìm hiểu, nghiên cứu về vấn đề này đáng chú ý là nghiên cứu Toàn cầu hóa, tăng trưởng, và nghèo đói: Xây dựng một nền kinh tế thế giới hội nhập (Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, 2002) của Ngân hàng Thế giới (ngƣời dịch Vũ Hoàng Linh). Năm 2004, Bộ Lao động - Thƣơng binh và Xã hội và Chƣơng trình phát triển Liên Hợp Quốc công bố cuốn ―Đánh giá và lập kế hoạch cho tương lai: Đánh giá Chương trình mục tiêu quốc gia về xóa đói giảm nghèo và Chương trình 135‖ (Hà 9 Luận án tiến sĩ Sử học Nội, 11-2004). Đây là công trình đánh giá tổng thể về Chƣơng trình mục tiêu quốc gia XĐGN và Chƣơng trình 135; đồng thời nêu bật những thách thức cần phải khắc phục của chƣơng trình XĐGN trong giai đoạn 2006-2010, nhằm cải thiện chất lƣợng cuộc sống của ngƣời nghèo. Công trình cũng đƣa ra những khuyến nghị về cải tiến cách thức xác định hộ nghèo, xác định trọng điểm của chƣơng trình, cơ chế khuyến khích các hộ nghèo vƣơn lên thoát nghèo,.
Năm 2005, các tác giả Lê Bạch Dƣơng, Đặng Nguyên Anh, Khuất Thu Hồng, Lê Hoài Trung, Robert Leroy Bach đã công bố công trình: Bảo trợ xã hội cho những nhóm thiệt thòi ở Việt Nam (Nxb Thế giới, Hà Nội, 2005). Nội dung chính của công trình là tìm hiểu về bảo trợ xã hội, các chính sách và chƣơng trình bảo trợ xã hội ở Việt Nam cho ngƣời nghèo ở nông thôn, ngƣời lao động ở nông thôn và thành thị, ngƣời tàn tật và ngƣời có HIV/AIDS. Trong công trình nghiên cứu này, nội dung nghiên cứu về công tác XĐGN đƣợc lồng ghép vào nội dung bảo trợ xã hội. Một trong những công trình tiêu biểu nhất về chính sách giảm nghèo ở Việt Nam là ―Chính sách giảm nghèo ở Việt Nam đến năm 2015‖ của tác giả Nguyễn Thị Hoa (Nxb Thông tin và Truyền thông, Hà Nội, 2010).
Cuốn sách giới thiệu cho ngƣời đọc hệ thống những chính sách hiện hành đang áp dụng ở Việt Nam, trong đó tập trung vào 4 nhóm chính sách chủ yếu: chính sách tín dụng ƣu đãi cho hộ nghèo; chính sách đầu tƣ cơ sở hạ tầng; chính sách hỗ trợ giáo dục và y tế cho ngƣời nghèo. Những kết quả, tác động, hạn chế của các chính sách này đến thực hiện XĐGN ở Việt Nam đƣợc tác giả làm rõ. Nội dung cuốn sách còn đề cập đến những đề xuất, khuyến nghị để hoàn thiện những chính sách đã ban hành theo những yêu cầu mới hơn, cao hơn nhằm nâng cao hơn nữa hiệu quả của chính sách giảm nghèo ở Việt Nam những năm tiếp theo. Năm 2011, Viện Khoa học xã hội Việt Nam công bố báo cáo ―Giảm nghèo ở Việt Nam: Thành tựu và thách thức‖ (Hà Nội, 3-2011).
Báo cáo này giúp cho ngƣời đọc những thông tin có giá trị về các vấn đề quan trọng liên quan đến tình trạng nghèo và công cuộc giảm nghèo tại Việt Nam từ năm 2008 đến năm 2010. Qua nghiên cứu này, chúng ta có thể nhận diện đƣợc xu hƣớng thực hiện XĐGN ở Việt Nam trong những năm 2008-2010; vấn đề giảm nghèo trong bối cảnh kinh tế mới sau khi Việt Nam ra nhập WTO; những thách thức đối với công tác XĐGN ở Việt Nam trong thời gian tới. 10 Luận án tiến sĩ Sử học Yêu cầu của công tác XĐGN là phản ánh đúng thực trạng và đƣa ra những nhận xét khách quan, giải pháp hữu hiệu, sát thực. Đây cũng là một nhiệm vụ rất cần thiết.
Về vấn đề này, công trình Chính sách xóa đói giảm nghèo: Thực trạng và giải pháp (Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2012) của Lê Quốc Lý cung cấp cho những ngƣời làm công tác XĐGN có thêm những nhận thức mới. Nội dung cuốn sách đánh giá một cách tổng quan về thực trạng đói nghèo ở Việt Nam từ năm 2001 đến năm 2010; nêu bật những tác động của một số chính sách hỗ trợ cho ngƣời nghèo nhƣ: chính sách tín dụng, chính sách hỗ trợ sản xuất và khuyến khích phát triển kinh tế hàng hoá, chính sách hỗ trợ ngƣời nghèo tiếp cận các dịch vụ xã hội. Bên cạnh đó, công trình còn giới thiệu nội dung khái quát một số chƣơng trình XĐGN nhƣ: Chƣơng trình 135 và Chƣơng trình hỗ trợ giảm nghèo nhanh và bền vững đối với 61 huyện nghèo (Nghị quyết 30a/2008/NQ-CP),… Năm 2012, Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam đã công bố báo cáo đánh giá nghèo Việt Nam 2012: ―Khởi đầu tốt, nhưng chưa phải đã hoàn thành: Thành tựu ấn tượng của Việt Nam trong giảm nghèo và những thách thức mới‖ (Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam, Hà Nội, 2012).
Báo cáo đƣa ra một cái nhìn mới về cuộc sống của những ngƣời nghèo gồm cả nam, nữ và trẻ em; đồng thời đi sâu tìm hiểu những hạn chế cũng nhƣ những cơ hội hiện thời của những đối tƣợng trên để họ thoát nghèo. Báo cáo làm rõ 6 vấn đề lớn sau: 1. Thành tích tăng trƣởng và Giảm nghèo của Việt Nam: Thành công ấn tƣợng, nhƣng vẫn còn thách thức lớn trƣớc mắt; 2. Cập nhật hệ thống theo dõi nghèo của Việt Nam; 3.
Bức tranh hiện trạng nghèo: Thiết lập cơ sở thực tế về nghèo và ngƣời nghèo ở Việt Nam. Giảm nghèo theo vùng; 5. Giảm nghèo ở các nhóm dân tộc thiểu số; 6. Bất bình đẳng gia tăng ở Việt Nam? Nhận thức và bằng chứng thực nghiệm về bất bình đẳng.