Luận án tiến sĩ: Quan hệ giữa Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và các quốc gia Đông Âu (1950 - 1976)

Tìm hiểu mối quan hệ ngoại giao, hợp tác kinh tế và viện trợ quân sự giữa Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và các nước Đông Âu giai đoạn 1950 - 1976.

• Tác giả: Lê Thị Lý
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Phạm Văn Thuỷ
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Quan hệ giữa Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và các quốc gia Đông Âu (1950 - 1976)
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2026
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan quan hệ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và các nước Đông Âu

Năm 1950 đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong lịch sử ngoại giao Việt Nam. Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao với Liên Xô, Trung Quốc và các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu. Khối Đông Âu gồm Ba Lan, Tiệp Khắc, Hungary, Romania, Bulgaria, Albania và Cộng hòa Dân chủ Đức. Sự kiện này phá vỡ thế bao vây cô lập của thực dân Pháp. Vị thế quốc tế của chính phủ Hồ Chí Minh được nâng cao rõ rệt. Quan hệ giữa Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và các quốc gia Đông Âu phát triển trên cơ sở ý thức hệ chung. Cả hai phía cùng chia sẻ mục tiêu giải phóng dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Nền tảng pháp lý được xác lập qua nhiều hiệp định hợp tác song phương. Các phái đoàn cấp cao thường xuyên trao đổi và thăm viếng lẫn nhau. Các nước Đông Âu nhanh chóng công nhận chính phủ hợp hiến tại Hà Nội. Mối liên kết này mở ra thời kỳ hội nhập sâu rộng của Việt Nam vào hệ thống xã hội chủ nghĩa toàn cầu.

1.1. Bối cảnh quốc tế và sự công nhận ngoại giao năm 1950

Chiến tranh Lạnh bước vào giai đoạn căng thẳng sau năm 1949. Trật tự hai cực Ialta định hình sâu sắc cục diện địa chính trị thế giới. Tháng 1 năm 1950, Liên Xô và Trung Quốc thiết lập quan hệ ngoại giao với Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ngay sau đó, các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu lần lượt đưa ra tuyên bố ngoại giao tương tự. Tiệp Khắc, Ba Lan, Hungary, Romania, Bulgaria và Albania nhanh chóng đặt quan hệ chính thức. Quyết định lịch sử này mang ý nghĩa pháp lý và chính trị quốc tế to lớn. Chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa khẳng định rõ tính chính danh trên trường quốc tế. Mối bang giao mới giúp Việt Nam thoát khỏi vòng vây phong tỏa của đối phương. Các thỏa thuận ban đầu mở đường cho hợp tác đa phương.

1.2. Mục tiêu chiến lược và nguyên tắc đối ngoại cốt lõi

Chính sách ngoại giao của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa dựa trên tư tưởng Hồ Chí Minh. Nguyên tắc cốt lõi gồm độc lập, tự chủ và đoàn kết quốc tế vô sản. Hà Nội nỗ lực tối đa để tranh thủ nguồn lực bên ngoài cho cách mạng trong nước. Sự hợp tác với Đông Âu phục vụ hai nhiệm vụ chiến lược: bảo vệ miền Bắc và giải phóng miền Nam. Quan hệ song phương gắn liền với cam kết tôn trọng chủ quyền và bình đẳng. Các nước Đông Âu nhìn nhận Việt Nam như tiền đồn chống chủ nghĩa đế quốc tại Đông Nam Á. Hai bên thiết lập cơ chế tham vấn chính trị định kỳ. Nền tảng tư tưởng Mác - Lênin đóng vai trò liên kết bền vững. Nhờ đó, mối quan hệ hữu nghị phát triển ngày càng thực chất.

II. Phân tích quan hệ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và khối Đông Âu

Quan hệ giữa Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và các quốc gia Đông Âu trải qua nhiều diễn biến phức tạp. Tình hình thế giới biến động sâu sắc với sự rạn nứt trong phong trào cộng sản quốc tế. Bất đồng giữa Liên Xô và Trung Quốc bùng nổ từ cuối thập niên 1950. Tình trạng này đặt Hà Nội trước nhiều bài toán ngoại giao nan giải. Việt Nam phải giữ vững thế cân bằng chiến lược. Mục tiêu cao nhất là duy trì sự ủng hộ tối đa từ tất cả các đồng minh. Ngoài ra, khoảng cách địa lý xa xôi tạo ra trở ngại lớn về vận tải hậu cần. Hàng viện trợ từ Đông Âu phải đi qua lãnh thổ Liên Xô và Trung Quốc trước khi đến Việt Nam. Thủ tục trung chuyển phức tạp đôi khi làm chậm tiến độ giao hàng. Đồng thời, trình độ phát triển giữa các nước Đông Âu có sự chênh lệch rõ rệt. Năng lực công nghiệp của Đông Đức hay Tiệp Khắc vượt trội hơn Bulgaria hay Albania. Do đó, nhu cầu tiếp nhận viện trợ kỹ thuật của Việt Nam cần sự phân bổ linh hoạt. Tuy nhiên, sự khác biệt trong mô hình quản lý kinh tế cũng nảy sinh những rào cản thích ứng ban đầu.

2.1. Tác động từ bất đồng trong hệ thống xã hội chủ nghĩa

Cuộc tranh chấp ý thức hệ Xô - Trung tạo ra thách thức ngoại giao to lớn. Sự chia rẽ trong khối xã hội chủ nghĩa tác động tiêu cực đến phong trào cách mạng thế giới. Mỗi quốc gia Đông Âu có đường lối đối nội và đối ngoại riêng biệt. Một số nước kiên định lập trường của Liên Xô. Trong khi đó, vài quốc gia tìm kiếm hướng đi độc lập hoặc chịu ảnh hưởng khác. Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đứng trước nguy cơ bị lôi kéo vào tranh cãi. Giới lãnh đạo tại Hà Nội kiên quyết duy trì đường lối tự chủ. Chính sách ngoại giao khéo léo giúp hạn chế tác động tiêu cực của bất đồng quốc tế. Mối quan hệ hợp tác với Đông Âu vẫn được bảo toàn và phát triển thực sự hiệu quả.

2.2. Trở ngại vận chuyển hậu cần và khác biệt kinh tế

Tuyến vận tải giữa Đông Âu và Việt Nam kéo dài hàng nghìn kilômét. Đường sắt xuyên lục địa Á - Âu đối mặt nhiều khó khăn kỹ thuật. Đường biển thường xuyên bị tàu chiến đối phương giám sát và đe dọa. Khâu tiếp nhận và bảo quản hàng quân sự tại cảng Hải Phòng chịu áp lực bom đạn ác liệt. Bên cạnh hậu cần, khác biệt về quy chuẩn kỹ thuật công nghiệp cũng gây trở ngại lớn. Máy móc từ Tiệp Khắc và Đông Đức đòi hỏi điều kiện lắp đặt hiện đại. Nguồn nhân lực miền Bắc lúc bấy giờ còn thiếu kinh nghiệm vận hành. Quá trình nội sinh hóa mô hình kinh tế Đông Âu gặp nhiều lúng túng. Những hạn chế này đặt ra yêu cầu cấp bách về hoàn thiện quy trình hợp tác.

III. Giải pháp đẩy mạnh quan hệ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Đông Âu

Để vượt qua các rào cản địa chính trị và hậu cần, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa triển khai đồng bộ nhiều giải pháp sáng tạo. Trụ cột đối ngoại đầu tiên là chính sách ngoại giao đa phương hóa linh hoạt. Lãnh đạo cấp cao Việt Nam kiên trì đàm phán dựa trên tình đoàn kết vô sản. Hà Nội duy trì nguyên tắc hòa hiếu, tránh đứng về một phe trong mâu thuẫn Xô - Trung. Các cơ chế ủy ban hợp tác kinh tế liên chính phủ được thành lập nhanh chóng. Cơ chế này giúp điều phối nguồn viện trợ khoa học và quản lý dự án hiệu quả. Chính phủ ký kết nhiều hiệp định thương mại song phương hằng năm. Về mặt vận tải, các tuyến chuyển giao quân sự và dân sự được phân luồng chặt chẽ. Hợp tác hàng hải được tăng cường để giải tỏa áp lực đường sắt. Việt Nam phối hợp chặt chẽ với chuyên gia Đông Âu nhằm nâng cao năng lực tiếp nhận kỹ thuật. Các đoàn cán bộ học tập tại Leipzig, Praha hay Budapest ngày càng đông đảo. Nhờ phương pháp quản lý linh hoạt, các nguồn lực hỗ trợ từ Đông Âu đều được tận dụng tối đa.

3.1. Phương pháp ngoại giao độc lập tự chủ và mềm dẻo

Ngoại giao Việt Nam thực hiện phương châm "vừa đánh vừa đàm" kết hợp đoàn kết quốc tế. Đảng và Chính phủ khéo léo vận dụng nghệ thuật cân bằng quan hệ. Việt Nam trân trọng sự giúp đỡ của tất cả các nước anh em. Hà Nội không can dự vào các cuộc tranh luận tư tưởng nội bộ của khối. Mối quan hệ giữa Chủ tịch Hồ Chí Minh và các nguyên thủ Đông Âu giữ vai trò gắn kết đặc biệt. Các chuyến thăm chính thức cấp cao liên tục thắt chặt sự hiểu biết lẫn nhau. Thông điệp ngoại giao luôn nhấn mạnh mục tiêu hòa bình và chính nghĩa của nhân dân Việt Nam. Nhờ phương pháp ngoại giao khôn khéo, khối Đông Âu luôn duy trì lập trường ủng hộ mạnh mẽ Việt Nam.

3.2. Cơ chế viện trợ kinh tế và chuyển giao kỹ thuật

Hợp tác kinh tế được thể chế hóa thông qua các hiệp định thường niên. Đông Âu cung cấp viện trợ không hoàn lại và các khoản vay ưu đãi dài hạn. Tiệp Khắc hỗ trợ thiết bị công nghiệp nặng và phát triển giao thông. Cộng hòa Dân chủ Đức giúp đỡ xây dựng ngành cơ khí chính xác và y tế. Ba Lan cử chuyên gia hàng hải và tàu vận tải chi viện trực tiếp. Bulgaria và Romania cung cấp vật tư nông nghiệp, dầu mỏ và hóa chất thiết yếu. Song song đó, hàng nghìn lưu học sinh Việt Nam được đào tạo bài bản tại các trường đại học Đông Âu. Đội ngũ kỹ sư và công nhân lành nghề này trở thành lực lượng nòng cốt xây dựng đất nước.

IV. Ý nghĩa quan hệ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và các nước Đông Âu

Mối quan hệ giữa Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và các quốc gia Đông Âu giai đoạn 1950 - 1976 để lại dấu ấn sâu sắc. Đây là biểu tượng mẫu mực của tình đoàn kết quốc tế trong thế kỷ hai mươi. Sự trợ giúp to lớn của khối Đông Âu góp phần quyết định vào thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Miền Bắc có thêm điểm tựa vững chắc để khôi phục kinh tế và chi viện cho tiền tuyến miền Nam. Thành quả hợp tác đặt nền móng hạ tầng kỹ thuật ban đầu cho công nghiệp hóa tại Việt Nam. Không những thế, giai đoạn lịch sử này mang lại nhiều bài học kinh nghiệm quý báu cho ngoại giao thời kỳ hội nhập. Bài học kiên định độc lập, tự chủ trong thế giới đa cực vẫn còn nguyên giá trị thực tiễn. Việt Nam hôm nay tiếp tục phát huy di sản hữu nghị đó trong chính sách đối ngoại hiện đại. Quan hệ với các đối tác truyền thống Trung và Đông Âu vẫn được ưu tiên mở rộng. Quá khứ hợp tác chân thành là nền tảng tin cậy cho những liên kết kinh tế và văn hóa mới.

4.1. Đóng góp quyết định vào công cuộc thống nhất và tái thiết

Nguồn viện trợ vũ khí, quân nhu và phương tiện vận tải từ Đông Âu củng cố sức mạnh cho Quân đội nhân dân Việt Nam. Các kỹ sư và chuyên gia y tế Đông Âu trực tiếp có mặt tại hiện trường để khắc phục hậu quả chiến tranh. Hàng trăm công trình công nghiệp, trường học và bệnh viện mọc lên nhờ vốn hỗ trợ từ khối anh em. Các dự án nổi bật như nhà máy dệt, nhà máy điện và cơ sở khai khoáng đã tái sinh nền kinh tế miền Bắc. Sự trợ giúp chí tình này tạo tiền đề vững chắc cho ngày giải phóng hoàn toàn miền Nam năm 1975. Tinh thần đoàn kết quốc tế vô sản chuyển hóa thành sức mạnh vật chất to lớn trong đời sống xã hội.

4.2. Bài học kinh nghiệm cho chính sách đối ngoại đương đại

Quan hệ lịch sử với Đông Âu đúc kết bài học sâu sắc về kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại. Trong bối cảnh quốc tế phân cực, nghệ thuật duy trì thế cân bằng chiến lược đóng vai trò sống còn. Việc xây dựng quan hệ hữu nghị dựa trên lợi ích cốt lõi và sự chân thành giúp giữ vững hòa bình. Nền tảng hợp tác truyền thống tạo tiền đề thuận lợi cho quan hệ đối tác kinh tế, thương mại ngày nay giữa Việt Nam và các nước Trung, Đông Âu. Đội ngũ trí thức từng tu nghiệp tại Đông Âu trở thành cầu nối văn hóa quan trọng. Những kinh nghiệm quý từ thế kỷ trước tiếp tục định hướng cho tiến trình hội nhập quốc tế toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: “Tổng quan tình hình nghiên cứu”: Tập trung nghiên cứu, phân tích, đánh giá các kết quả nghiên cứu của các công trình trong và ngoài nước liên quan đến đề tài luận án; sự kế thừa các công trình nghiên cứu và chỉ ra những vấn đề còn tồn tại cần tiếp tục nghiên cứu, giải quyết. Bên cạnh đó, nội dung của 15 chương còn đánh giá khái quát tổng quan về những nguồn tư liệu liên quan đến những vấn đề mà đề tài tập trung nghiên cứu. Chương 2: “Quá trình thiết lập quan hệ giữa Việt Nam Dân chủ Cộng hoà và các quốc gia Đông Âu (1950 - 1954)” nghiên cứu về bối cảnh lịch sử, chính sách đối ngoại của VNDCCH và các quốc gia Đông Âu, sự thiết lập quan hệ ngoại giao giữa VNDCCH và các quốc gia Đông Âu năm 1950 và những biểu hiện của mối quan hệ giữa VNDCCH và các quốc gia Đông Âu trong giai đoạn đầu thiết lập quan hệ ngoại giao. Chương 3: “Quan hệ giữa Việt Nam Dân chủ Cộng hoà và các quốc gia Đông Âu (1954 - 1976)” phân tích, nghiên cứu về bối cảnh lịch sử, diễn biến tình hình, kết quả quan hệ giữa VNDCCH và các quốc gia Đông Âu trên các lĩnh vực chính trị, ngoại giao quân sự, kinh tế, văn hoá, giáo dục, y tế.

Chương 4: “Nhận xét và bài học kinh nghiệm về quan hệ giữa Việt Nam Dân chủ Cộng hoà và các quốc gia Đông Âu 1950 - 1976” về vai trò, tác động từ quan hệ giữa VNDCCH và các quốc gia Đông Âu trên nhiều khía cạnh, đặc biệt là đối với sự nghiệp cách mạng của VNDCCH, đặc biệt đối với công cuộc xây dựng CNXH và đấu tranh bảo vệ độc lập dân tộc của nhân dân Việt Nam; từ đó đánh giá, làm rõ hơn về chính sách ngoại giao của VNDCCH trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VNDCCH và các quốc gia Đông Âu thiết lập quan hệ ngoại giao từ năm 1950. Trải qua quá trình lịch sử, quan hệ giữa VNDCCH và các quốc gia Đông Âu là chủ đề được nhiều người quan tâm, đặc biệt đối với những thế hệ cán bộ, nhân dân từng trải qua những thăng trầm của lịch sử dân tộc Việt Nam từ nửa sau thế kỷ XX. Bằng việc rà soát, tra cứu, thống kê và tập hợp chọn lọc những công trình nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước, tổng quan tình hình nghiên cứu có thể chia thành các vấn đề cơ bản khác nhau, đã cung cấp thông tin, kiến thức nền tảng cho nghiên cứu và trình bày luận án.

Những công trình nghiên cứu về bối cảnh, tình hình quốc tế Một số công trình nghiên cứu của các học giả trong nước và nước ngoài đã cung cấp nền tảng lý luận quan trọng và bức tranh toàn cảnh về trật tự quốc tế sau Chiến tranh thế giới thứ hai - bối cảnh trực tiếp định hình quan hệ giữa VNDCCH và các nước XHCN Đông Âu. Tiếp cận từ góc độ chiến lược và chính sách của các cường quốc, tác giả Lê Bá Thuyên (1997) với công trình Hoa Kỳ: Cam kết và mở rộng đã phân tích Chiến lược toàn cầu mới của Mỹ sau Chiến tranh lạnh, làm rõ cách Hoa Kỳ duy trì vai trò siêu cường và định hình trật tự thế giới thông qua các cam kết an ninh - kinh tế ở những khu vực trọng yếu cũng như việc kết hợp sức mạnh quân sự, kinh tế, chính trị, văn hoá để mở rộng ảnh hưởng. Những phân tích này giúp lý giải môi trường quốc tế mà các nước XHCN, trong đó có VNDCCH và các quốc gia Đông Âu phải đối mặt. Cuốn Nước Mỹ và Đông Dương từ Roosevelt đến Nixon (The United States and Indochina from FDR to Nixon) của Peter A.

Poole (1987) tiếp cận vấn đề Việt Nam trong tiến trình dài hạn của chính sách Mỹ đối với Đông Dương, qua đó làm rõ sự hình thành, điều chỉnh và leo thang can thiệp của Mỹ vào chiến tranh Việt Nam trong bối cảnh Chiến tranh lạnh. Công trình có giá trị trong việc lý giải vì sao vấn đề Việt Nam trở thành một điểm then chốt trong đối đầu Đông - Tây, từ đó tác động trực tiếp đến quan hệ giữa VNDCCH với Liên Xô và các nước XHCN Đông Âu, cũng 17 như lập trường và mức độ tham gia của các quốc gia này đối với cuộc chiến tranh Việt Nam. Cuốn sách Sự nghiệp của một Tổng thống bị đổ vỡ: L. Johnson và Việt Nam (Lyndon Johnson and Vietnam: The Unmaking of a President) của H.

Schandler (1999) phản ánh những thăng trầm trong sự nghiệp chính trị của Tổng thống Mỹ Lyndon B. Johnson gắn liền với cuộc chiến tranh Việt Nam. Mặc dù không trực tiếp nghiên cứu quan hệ giữa VNDCCH và các quốc gia Đông Âu, cuốn Sự nghiệp của một Tổng thống bị đổ vỡ: L. Johnson và Việt Nam của H.

Schandler có giá trị quan trọng trong việc làm rõ bối cảnh lịch sử quốc tế tác động đến quan hệ này. Việc phân tích quá trình hoạch định và thực thi chính sách của chính quyền Mỹ dưới thời Lyndon B. Johnson đối với chiến tranh Việt Nam cho thấy mức độ leo thang và tính chất khốc liệt của cuộc chiến, từ đó lý giải vì sao vấn đề Việt Nam trở thành một điểm nóng trong quan hệ Mỹ - Liên Xô - các nước XHCN, bao gồm cả các quốc gia Đông Âu. Trên cơ sở đó, lập trường, thái độ và mức độ ủng hộ của các quốc gia Đông Âu đối với VNDCCH được hình thành và điều chỉnh trong tương quan với chính sách và hành động của Mỹ tại Việt Nam.

Bổ sung cho cách tiếp cận nói trên, các công trình hồi ký cung cấp góc nhìn của những nhà hoạt động ngoại giao, tiêu biểu như tác phẩm Đặc biệt tin cậy: Vị đại sứ ở Oasinhtơn qua sáu đời tổng thống Mỹ của tác giả Anatoly Dobrynin (2001), do NXB Chính trị quốc gia xuất bản. Cuốn sách là sự hồi tưởng của nhà ngoại giao Liên Xô, phản ánh sinh động lịch sử quan hệ giữa Liên Xô và Mỹ trong những năm từ 1960 đến năm 1990 qua những sự kiện nổi bật của mang tính chất rất đặc trưng của thời kỳ Chiến tranh lạnh. Quan hệ Xô - Mỹ với những thăng trầm, lúc căng thẳng đến cực điểm, lúc hoà dịu tạm thời và đã có nhiều tác động ảnh hưởng lớn tới xu thế phát triển và an ninh thế giới. Từ góc độ lịch sử toàn cầu, tác giả Peter Calvocoressi với công trình Chính trị thế giới sau năm 1945 (NXB Lao động, 2006) đã giới thiệu về tình hình chính trị thế giới từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai về các nội dung: quyền lực và trật tự thế giới đề cập đến các siêu cường quốc và các mối quan hệ giữa các siêu cường này, biểu 18 hiện lớn của quan hệ đó là Chiến tranh lạnh.

Chiến tranh lạnh giữa Liên Xô và Mỹ diễn ra qua các giai đoạn, từ những năm đầu tiên sau Chiến tranh thế giới thứ hai đến những năm giữa thế kỷ XX qua các cuộc chạy đua vũ trang, cuối cùng là sự suy yếu của Mỹ và sự tan rã của Liên Xô. Đây là tài liệu tham khảo về hoàn cảnh lịch sử quốc tế chi phối đến tình hình Việt Nam cũng như đối với việc đề ra chính sách đối ngoại của Việt Nam. Ngoài ra, cuốn sách cũng trình bày về tình hình chính trị ở châu Âu, Trung Đông, châu Á, châu Phi, Châu Mỹ…Về Đông Âu, cuốn sách đã cung cấp góc nhìn về tình hình các quốc gia Đông Âu trải qua những thăng trầm lịch sử từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Trong khi các công trình trên tập trung vào cấu trúc quyền lực và quan hệ giữa các siêu cường thì công trình Cờ đỏ: Lịch sử của Chủ nghĩa Cộng sản (The Red flag: A History of Communism) của Priestland (2009) đặt Chiến tranh lạnh vào bối cảnh rộng lớn của lịch sử chủ nghĩa cộng sản và ý thức hệ đối kháng toàn cầu.

Priestland phân tích sự cạnh tranh giữa Mỹ và Liên Xô, tác động lên các cuộc cách mạng ở Đông Âu, Châu Á, Mỹ Latinh, đồng thời lý giải làm sao các quốc gia trong vùng ảnh hưởng giữa hai khối phải thích ứng với áp lực địa chính trị, qua đó cũng gợi mở những liên hệ với Việt Nam. Tác giả Nguyễn Khắc Huỳnh với công trình nghiên cứu Cuộc kháng chiến chống Mỹ của Việt Nam - Tác động của những nhân tố quốc tế, phân tích các nhân tố quốc tế có ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của nhân dân Việt Nam, trong đó chú trọng về bối cảnh quốc tế thời kỳ Chiến tranh lạnh, về quan hệ Mỹ - Xô Trung và sự đan xen lợi ích giữa các nước lớn trong vấn đề Việt Nam. Bên cạnh đó, cuốn sách còn đề cập về sự ủng hộ của thế giới với Việt Nam trong những năm khói lửa… Bộ sách The Cambridge History of the Cold War (Cambridge University Press, 2010) là một công trình học thuật gồm 3 tập, tổng hợp bởi nhiều sử gia hàng đầu thế giới, được xem là bộ tổng luận toàn diện nhất về lịch sử Chiến tranh lạnh tính đến nay. Nội dung bộ sách được tổ chức theo từng giai đoạn chủ chốt của Chiến tranh lạnh, kết hợp giữa phân tích chính trị, kinh tế, quân sự, xã hội, và văn 19 hóa ở quy mô toàn cầu.

Tập 1 phân tích nguồn gốc của Chiến tranh lạnh, tập 2 về giai đoạn leo thang của Chiến tranh lạnh và tập 3 về giai đoạn cuối của Chiến tranh lạnh trong đó nhấn mạnh đến những biến động của thập niên 1980 và lý giải nguyên nhân sự tan rã của Liên bang Xô Viết. Bộ sách có nhiều nội dung về bối cảnh thế giới tác động đến quan hệ Việt Nam - Đông Âu. Bên cạnh đó, các công trình nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử quan hệ quốc tế thời kỳ Chiến tranh lạnh, như công trình nghiên cứu của hai học giả người Nga Bogaturov Aleksey Denisfenovich - Averkov Vuktor Viktorovich (2013) (Đặng Quang Chung dịch), Lịch sử quan hệ quốc tế, NXB Chính trị Quốc gia - Sự thật, Hà Nội, nghiên cứu về lịch sử quan hệ quốc tế kể từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai đề cập đến sự hình thành, giai đoạn ổn định và sự sụp đổ của hệ thống lưỡng cực. Cuốn sách là tài liệu tham khảo về quan hệ quốc tế trong thế kỷ XX, trong đó có quan hệ giữa các nước Liên Xô, Đông Âu và các nước XHCN.