Cải Tổ Liên Xô (1985-1991): Nguyên Nhân và Hệ Quả

Công Cuộc Cải Tổ Ở Liên Xô Từ Năm 1985 Đến Năm 1991

• Tác giả: Lê Long Biên
• Người hướng dẫn: TS. Lê Phụng Hoàng
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch Sử
• Đề tài: Cải Tổ Liên Xô (1985-1991): Nguyên Nhân và Hệ Quả
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu
• 0.4. Phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 0.6. Cấu trúc của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: BỐI CẢNH QUỐC TẾ VÀ TRONG NƯỚC CỦA CÔNG CUỘC CẢI TỔ Ở LIÊN XÔ
• 1.1. Bối cảnh quốc tế
• 1.1.1. Sự phát triển mạnh mẽ của phương Tây và Nhật Bản
• 1.1.2. Những thành tựu cải cách của Trung Quốc
• 1.1.3. Tình hình một số nước Đông Âu
• 1.2. Bối cảnh trong nước
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH CẢI TỔ Ở LIÊN XÔ (TỪ 1985 ĐẾN NĂM 1991)
• 2.1. Gorbachev và vấn đề cải tổ ở Liên Xô
• 2.2. Sơ lược những tư tưởng cải cách ở Liên Xô trước Gorbachev
• 2.3. Gorbachev lên nắm quyền và vấn đề cải tổ ở Liên Xô
• 2.4. Quá trình cải tổ ở Liên Xô (từ năm 1985 đến năm 1991)
• 2.4.1. Giai đoạn 1: Từ Hội nghị Trung ương tháng 4.1984 đến Đại hội XXVII Đảng Cộng sản Liên Xô
• 2.4.2. Giai đoạn 2: Từ Hội nghị toàn thể UBTƯ tháng 6.1987 đến trước Hội nghị toàn quốc lần thứ XIX Đảng Cộng sản Liên Xô
• 2.4.3. Giai đoạn 3: Từ Hội nghị toàn quốc lần thứ XIX Đảng Cộng sản Liên Xô (26.1988) đến Đại hội XXVIII
• 2.4.4. Giai đoạn 4: Từ Đại hội XXVIII (7.1990) đến cuộc đảo chính tháng 8.1991
• 2.4.5. Giai đoạn 5: Từ cuộc đảo chính tháng 8.1991 đến khi Liên Xô tan rã
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ NGUYÊN NHÂN THẤT BẠI CỦA CÔNG CUỘC CẢI TỔ
• 3.1. Kết quả của công cuộc cải tổ
• 3.2. Nguyên nhân thất bại của công cuộc cải tổ
• 3.2.1. Cải cách chưa nắm chắc vấn đề kinh tế
• 3.2.2. Dân chủ hóa và tính công khai quá mức
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Cải Tổ Liên Xô 1985 1991 Nguyên Nhân và Hệ Quả

Cải tổ Liên Xô, hay còn gọi là Perestroika, là một trong những sự kiện quan trọng nhất trong lịch sử thế giới cuối thế kỷ 20. Dưới sự lãnh đạo của Mikhail Gorbachev, Liên Xô đã trải qua một quá trình cải cách sâu rộng nhằm khôi phục nền kinh tế và chính trị. Tuy nhiên, những cải cách này không chỉ mang lại hy vọng mà còn dẫn đến những hệ quả nghiêm trọng, bao gồm sự sụp đổ của chế độ XHCN tại Liên Xô.

1.1. Bối Cảnh Lịch Sử Trước Cải Tổ Liên Xô

Trước khi Perestroika diễn ra, Liên Xô đã phải đối mặt với nhiều thách thức kinh tế và chính trị. Sự phát triển mạnh mẽ của phương Tây và Nhật Bản đã làm giảm vị thế của Liên Xô trên trường quốc tế. Nền kinh tế Liên Xô bắt đầu lâm vào khủng hoảng, với tốc độ tăng trưởng giảm sút nghiêm trọng.

1.2. Mikhail Gorbachev và Tư Tưởng Cải Cách

Mikhail Gorbachev, người lãnh đạo Liên Xô từ năm 1985, đã đưa ra hai khái niệm quan trọng: Glasnost (công khai) và Perestroika (cải cách). Ông tin rằng việc mở cửa và cải cách kinh tế là cần thiết để cứu vãn tình hình đất nước. Tuy nhiên, những cải cách này đã không đạt được kết quả như mong đợi.

II. Nguyên Nhân Dẫn Đến Cải Tổ Liên Xô Phân Tích Chi Tiết

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến việc thực hiện cải cách kinh tế Liên Xô. Từ áp lực kinh tế đến sự bất mãn của người dân, tất cả đã tạo ra một bối cảnh cần thiết cho sự thay đổi. Việc thiếu hụt hàng hóa và dịch vụ cơ bản đã khiến người dân mất niềm tin vào chính quyền.

2.1. Khủng Hoảng Kinh Tế và Xã Hội

Khủng hoảng kinh tế kéo dài đã dẫn đến tình trạng thiếu thốn hàng hóa và dịch vụ. Người dân bắt đầu phản đối chính quyền, yêu cầu cải cách để cải thiện đời sống. Điều này đã tạo ra áp lực lớn lên Gorbachev để thực hiện các biện pháp cải cách.

2.2. Sự Tăng Trưởng Của Phong Trào Dân Chủ

Phong trào dân chủ tại các nước Đông Âu đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến Liên Xô. Sự thành công của các cuộc cách mạng ở các nước láng giềng đã khuyến khích người dân Liên Xô đòi hỏi quyền tự do và dân chủ hơn. Gorbachev đã phải đối mặt với áp lực này và quyết định thực hiện cải cách.

III. Quá Trình Cải Tổ Liên Xô Các Giai Đoạn Chính

Quá trình cải cách ở Liên Xô diễn ra qua nhiều giai đoạn khác nhau, mỗi giai đoạn đều có những đặc điểm và thách thức riêng. Từ những bước đầu tiên của Perestroika cho đến những biến động lớn dẫn đến sự tan rã của Liên Xô, mỗi giai đoạn đều phản ánh sự phức tạp của tình hình chính trị và kinh tế.

3.1. Giai Đoạn Đầu Từ 1985 Đến 1987

Giai đoạn đầu của Perestroika tập trung vào việc cải cách kinh tế và chính trị. Gorbachev đã thực hiện nhiều biện pháp nhằm khôi phục niềm tin của người dân, nhưng những cải cách này vẫn chưa đủ để giải quyết các vấn đề cơ bản.

3.2. Giai Đoạn Giữa Từ 1987 Đến 1989

Trong giai đoạn này, Gorbachev đã mở rộng các cải cách, nhưng cũng đối mặt với sự phản đối từ các đảng phái trong Đảng Cộng sản. Sự bất ổn chính trị gia tăng, dẫn đến những cuộc biểu tình lớn và yêu cầu cải cách sâu rộng hơn.

3.3. Giai Đoạn Cuối Từ 1989 Đến 1991

Giai đoạn cuối của Perestroika chứng kiến sự sụp đổ của chế độ XHCN tại Liên Xô. Các nước cộng hòa bắt đầu tuyên bố độc lập, và vào tháng 12 năm 1991, Liên Xô chính thức tan rã.

IV. Hệ Quả Của Cải Tổ Liên Xô Tác Động Đến Thế Giới

Hệ quả của cải cách ở Liên Xô không chỉ ảnh hưởng đến đất nước này mà còn tác động sâu rộng đến toàn cầu. Sự sụp đổ của Liên Xô đã làm thay đổi cục diện chính trị thế giới, dẫn đến sự kết thúc của Chiến tranh Lạnh.

4.1. Sự Thay Đổi Trong Cục Diện Chính Trị Thế Giới

Sự tan rã của Liên Xô đã dẫn đến sự hình thành của nhiều quốc gia độc lập mới. Điều này đã làm thay đổi cục diện chính trị toàn cầu, với sự gia tăng ảnh hưởng của phương Tây và sự suy giảm của các chế độ xã hội chủ nghĩa.

4.2. Tác Động Đến Các Nước XHCN Khác

Sự sụp đổ của Liên Xô đã tạo ra làn sóng cải cách tại các nước XHCN khác, đặc biệt là ở Đông Âu. Nhiều quốc gia đã từ bỏ con đường xã hội chủ nghĩa và chuyển sang nền kinh tế thị trường.

V. Kết Luận Bài Học Từ Cải Tổ Liên Xô

Cải tổ Liên Xô là một bài học quan trọng về sự cần thiết của cải cách và sự linh hoạt trong chính trị. Những sai lầm trong quá trình cải cách đã dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng, nhưng cũng mở ra cơ hội cho sự phát triển mới.

5.1. Bài Học Về Quản Lý Kinh Tế

Quá trình cải cách cho thấy rằng việc quản lý kinh tế cần phải linh hoạt và thích ứng với thực tế. Các biện pháp cứng nhắc có thể dẫn đến khủng hoảng và bất ổn.

5.2. Tương Lai Của Các Quốc Gia Hậu Xô Viết

Các quốc gia hậu Xô viết đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc xây dựng nền tảng chính trị và kinh tế mới. Bài học từ Liên Xô có thể giúp họ tránh những sai lầm tương tự trong tương lai.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Công cuộc cải tổ ở Liên Xô (Từ năm 1985 đến năm 1991)" của tác giả Lê Long Biên (Khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, niên khóa 2006 - 2010, do TS. Lê Phụng Hoàng hướng dẫn) tập trung phân tích một trong những biến động chính trị - xã hội lớn nhất của lịch sử thế giới thế kỷ XX: sự khủng hoảng, quá trình thực thi đường lối cải tổ (perestroika) và sự tan rã của Nhà nước Liên bang Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô viết.

Bối cảnh thực tiễn được tác giả nêu bật bắt đầu từ vị thế lịch sử của Liên Xô sau Cách mạng tháng Mười năm 1917, thành tựu bảo vệ và xây dựng chế độ xã hội chủ nghĩa, chiến thắng trước chủ nghĩa phát xít trong Chiến tranh thế giới thứ hai và công cuộc khắc phục nhanh chóng hậu quả chiến tranh đến năm 1953. Tuy nhiên, sau giai đoạn phát triển hoàng kim, từ cuối thập niên 1960 đến đầu thập niên 1980, Liên Xô bước vào thời kỳ trì trệ kéo dài trên mọi mặt kinh tế, xã hội và quản lý nhà nước. Khi Mikhail Gorbachev lên nắm quyền vào tháng 3 năm 1985, công cuộc cải tổ được phát động nhằm chấn hưng đất nước nhưng cuối cùng lại dẫn đến sự sụp đổ của hệ thống xã hội chủ nghĩa tại Liên Xô và Đông Âu vào năm 1991.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định trên hai phương diện:

1. Mục đích khoa học: Khảo sát toàn diện, khách quan quá trình cải tổ của Liên Xô từ năm 1985 đến năm 1991; phân tích bản chất của các chủ trương cải cách; so sánh với công cuộc cải cách - mở cửa ở Trung Quốc và Đổi mới ở Việt Nam; đưa ra nhận định khoa học về nguyên nhân thành công và thất bại của các mô hình xã hội chủ nghĩa.
2. Mục đích thực tiễn: Phục vụ trực tiếp cho hoạt động đào tạo, nghiên cứu của sinh viên sư phạm ngành Lịch sử; cung cấp cơ sở lý luận và cứ liệu lịch sử xác thực để giải thích các bài học lịch sử thế giới hiện đại trong giảng dạy phổ thông, phù hợp với quan điểm khách quan khoa học và lợi ích dân tộc.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Công cuộc cải tổ (perestroika) ở Liên Xô trong giai đoạn cầm quyền của Mikhail Gorbachev cùng các vấn đề kinh tế, chính trị, xã hội, dân tộc và quan hệ quốc tế liên quan.
• Phạm vi không gian: Trọng tâm là lãnh thổ Liên bang Xô viết, đồng thời mở rộng so sánh với các quốc gia phương Tây, Nhật Bản, Trung Quốc và một số nước Đông Âu (Nam Tư, Hungary).
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn từ tháng 4 năm 1985 (khi Hội nghị Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô đề ra đường lối cải tổ) đến tháng 12 năm 1991 (khi Liên Xô chính thức chấm dứt sự tồn tại).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được triển khai trên nền tảng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, xem xét sự biến đổi kinh tế - xã hội trong mối quan hệ nhân quả và quá trình vận động logic của lịch sử. Thuật ngữ cốt lõi được sử dụng là perestroika (cải tổ, tái cấu trúc) và glasnost (công khai hóa, dân chủ hóa), gắn liền với việc đánh giá các quy luật phát triển kinh tế hàng hóa, quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất trong chủ nghĩa xã hội.

Các phương pháp nghiên cứu cụ thể bao gồm:

• Phương pháp lịch sử: Tái hiện tiến trình sự kiện theo trình tự thời gian từ năm 1985 đến năm 1991, đặt từng quyết sách trong điều kiện lịch sử cụ thể của Liên Xô.
• Phương pháp logic: Phân tích các mối quan hệ bản chất, phát hiện mâu thuẫn nội tại giữa cơ chế quản lý tập trung quan liêu bao cấp và yêu cầu phát triển kinh tế theo chiều sâu.
• Phương pháp so sánh lịch sử: Đối chiếu các chỉ tiêu kinh tế, mô hình quản lý của Liên Xô với Hoa Kỳ, Nhật Bản, các nước Tây Âu, cũng như so sánh chính sách cải cách nông nghiệp, thể chế của Liên Xô với Trung Quốc, Nam Tư và Hungary.
• Phương pháp liên ngành: Kết hợp giữa khoa học lịch sử với kinh tế chính trị học, xã hội học và quan hệ quốc tế.

Nguồn dữ liệu của đề tài dựa trên việc tổng hợp và phê phán sử liệu từ các công trình nghiên cứu, tài liệu chuyên khảo và hồi ký đã công bố:

• Tác phẩm nghiên cứu lịch sử trong nước: Mùa đông và mùa xuân ở Moskva. Chấm dứt một thời đại (Du Thúy, 1995); giáo trình Lịch sử Liên Xô và Liên Bang Nga sau chiến tranh thế giới thứ hai (Lê Phụng Hoàng, 2007); tài liệu chuyên đề của Viện Kinh tế thế giới (1988).
• Tư liệu nhân chứng và hồi ký chính trị: Hồ sơ cá nhân. Thế kỷ XX trước con mắt của nhân chứng KGB (V. Kryuchkov, 1999); Sự ngắc ngoải của chủ nghĩa cộng sản và cội nguồn của cách mạng nhung lụa (1999).
• Công trình lý luận kinh tế quốc tế: Hệ thống xã hội chủ nghĩa của nhà kinh tế học János Kornai (1993), cùng các nhận định học thuật của Anders Åslund, Padma Desai, Stanley Fischer và Lawrence Summers.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Bối cảnh quốc tế và trong nước của công cuộc cải tổ ở Liên Xô

Chương I phân tích toàn diện các yếu tố tác động bên ngoài và những mâu thuẫn nội tại thúc đẩy giới lãnh đạo Liên Xô phải tiến hành cải tổ:

1. Bối cảnh quốc tế:

   • Sự phát triển của phương Tây và Nhật Bản: Trong thập niên 1960 - 1970, kinh tế tư bản phát triển mạnh dựa trên cuộc cách mạng khoa học - kỹ thuật mới. Tốc độ tăng trưởng thu nhập quốc dân của Liên Xô giảm liên tục (1966 - 1970 tăng 7,1%; 1971 - 1975 tăng 5,1%; 1976 - 1980 tăng 3,9%; năm 1982 còn 2,6%). Đến năm 1986, tổng sản phẩm xã hội của Mỹ đạt 3.900 tỷ USD, Liên Xô đạt 1.800 tỷ USD, Nhật Bản đạt 1.700 tỷ USD. Đến đầu năm 1988, Nhật Bản chính thức vượt Liên Xô để trở thành nền kinh tế thứ hai thế giới.
   • Thành tựu cải cách của Trung Quốc: Từ năm 1978, Trung Quốc chuyển đổi chiến lược phát triển, thực hiện khoán sản phẩm hộ gia đình ở nông thôn, phát triển kinh tế hàng hóa có kế hoạch và mở rộng kinh tế đối ngoại, tạo áp lực so sánh lớn đối với mô hình Xô viết.
   • Tình hình một số nước Đông Âu: Nam Tư áp dụng cơ chế tự quản công nhân từ thập niên 1950 nhưng gặp khó khăn về lạm phát và quản lý vĩ mô trong thập niên 1980. Hungary sau năm 1956 điều chỉnh tỷ lệ công - nông nghiệp, xóa bỏ kế hoạch pháp lệnh từ thập niên 1960, chuyển sang kế hoạch hướng dẫn và thừa nhận kinh tế cá thể từ năm 1979.

2. Tình hình trong nước:

   • Khủng hoảng kinh tế theo chiều rộng: Đầu tư cơ bản bình quân giảm từ 13,6%/năm (thập niên 1950) xuống 8,3% (1971 - 1975). Nguồn tài nguyên dễ khai thác ở phần lãnh thổ châu Âu cạn kiệt, phải chuyển dịch sang phía Đông và Bắc (Sibir) với chi phí khai thác và vận chuyển đường dài rất lớn. Cơ cấu ngành dịch vụ lạc hậu (năm 1960 chiếm 29%, năm 1970 chiếm 37% tổng sản phẩm).
   • Cơ cấu kinh tế mất cân đối: Chính sách ưu tiên công nghiệp nặng (nhóm A) tuyệt đối khiến nhóm A chiếm 74,8% tổng giá trị sản lượng công nghiệp vào năm 1985, trong khi công nghiệp tiêu dùng (nhóm B) chỉ chiếm 7,53%. Hạn ngạch đầu tư cho nhóm A gấp 7 lần nhóm B. Nông nghiệp tăng trưởng chậm (1975 so với 1960 sản lượng công nghiệp tăng 2,3 lần nhưng nông nghiệp chỉ tăng 0,4 lần), thất thoát 20 - 25% sản lượng ngũ cốc và 1/3 lượng khoai tây do kho bãi, vận tải yếu kém.
   • Lạc hậu khoa học - kỹ thuật: Liên Xô chiếm 1/4 số cán bộ khoa học và 1/3 phát minh của thế giới, nhưng chỉ 1/4 thành quả được ứng dụng vào sản xuất, thời gian chuyển giao kéo dài 10 - 12 năm. Đầu thập niên 1980, Liên Xô chỉ có khoảng 8.000 máy tính so với 24 triệu máy tính của Hoa Kỳ; trình độ kỹ thuật dân dụng lạc hậu hơn phương Tây 10 - 15 năm.
   • Nền kinh tế khan hiếm và kinh tế song hành: Năm 1982, tỷ lệ sở hữu ô tô cá nhân tại Liên Xô là 33 người/xe (tại Mỹ là 2 người/xe). Giá hàng tiêu dùng đắt đỏ (tủ lạnh bằng 229% lương tháng, tivi màu bằng 543% lương tháng). Kinh tế ngầm chiếm khoảng 1/4 tổng sản phẩm nội địa, hình thành tầng lớp "chạy vạy" (tolkachi).
   • Gánh nặng chi phí quốc phòng: Ngân sách quân sự tăng từ 32,4 tỷ USD (1955) lên 53,9 tỷ USD (1960) và đạt 148 tỷ USD (1979). Đầu thập niên 1980, tổ hợp công nghiệp quốc phòng thu hút 1/3 năng lực nền công nghiệp quốc gia.
   • Vấn đề dân tộc và chủ nghĩa quan liêu: Liên Xô có 120 dân tộc (người Slav chiếm 52,4% dân số năm 1979 nhưng các dân tộc thiểu số chiếm 63,9% diện tích). Các sai lầm lịch sử về cưỡng chế di dân thời Stalin, chủ nghĩa sô-vanh đại Nga và bộ máy quan liêu xơ cứng tạo nên lực cản cải cách to lớn.

Chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật	Liên Xô	Hoa Kỳ / Các nước so sánh
Tổng sản phẩm xã hội (năm 1986)	1.800 tỷ USD	Mỹ: 3.900 tỷ USD; Nhật Bản: 1.700 tỷ USD
Số lượng máy tính (đầu thập niên 1980)	Khoảng 8.000 chiếc	Hoa Kỳ: 24.000.000 chiếc
Tỷ lệ sở hữu ô tô cá nhân (năm 1982)	33 người / 1 xe	Hoa Kỳ: 2 người / 1 xe
Tỷ trọng công nghiệp nhóm A / nhóm B (1985)	Nhóm A: 74,8% / Nhóm B: 7,53%	Hoa Kỳ: Nhóm A ~66,7% / Nhóm B ~33,3%
Chi phí quốc phòng (năm 1979)	148 tỷ USD	Tương đương ngân sách quân sự Hoa Kỳ

Chương II: Quá trình cải tổ ở Liên Xô (từ năm 1985 đến năm 1991)

Chương II hệ thống hóa các bước đi của Mikhail Gorbachev và chia tiến trình cải tổ thành 5 giai đoạn:

1. Gorbachev và sự chuẩn bị cải tổ: Gorbachev tiếp thu tư tưởng cải cách từ thời Yuri Andropov và các nhà kinh tế học như Tatiana Zaslavskaya, Abel Aganbegyan. Sau khi lên nắm quyền, ban lãnh đạo tiến hành trẻ hóa, trí thức hóa bộ máy: bổ sung các nhân sự như Shevardnadze (Bộ trưởng Ngoại giao), Ryzhkov (Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng), loại bỏ đối thủ chính trị Romanov, xóa bỏ chế độ kiêm nhiệm chức danh nguyên thủ và đứng đầu Đảng.

2. Tiến trình cải tổ qua 5 giai đoạn:

   • Giai đoạn 1 (tháng 4/1985 đến Đại hội XXVII Đảng Cộng sản Liên Xô - 1986): Khởi xướng chiến lược "phát triển tăng tốc" (uskoreniye). Tháng 11/1985, ban hành nghị quyết thành lập Ủy ban Nông công nghiệp Nhà nước Liên Xô (Gosagroprom) trên cơ sở giải thể 6 bộ và ủy ban liên quan. Đại hội XXVII (1986) đặt chỉ tiêu 15 năm (1986 - 2000) tăng gấp đôi thu nhập quốc dân (từ 576 tỷ rúp năm 1985) và sản lượng công nghiệp (từ 808 tỷ rúp năm 1985), tăng năng suất lao động 2,3 - 2,5 lần, tiền lương bình quân tăng 60 - 80% (từ 190 rúp/tháng năm 1985). Tuy nhiên, tư duy chỉ đạo vẫn đóng khung trong kinh tế kế hoạch tập trung và chế độ công hữu.
   • Giai đoạn 2 (tháng 6/1987 đến trước Hội nghị toàn quốc lần thứ XIX - 1988): Mở rộng quyền tự chủ cho xí nghiệp quốc doanh, ban hành các luật về hạch toán kinh tế và hợp tác xã. Tuy nhiên, cải cách kinh tế nửa vời làm trầm trọng thêm tình trạng khan hiếm hàng hóa và rối loạn phân phối.
   • Giai đoạn 3 (Hội nghị toàn quốc lần thứ XIX tháng 6/1988 đến Đại hội XXVIII tháng 7/1990): Chuyển trọng tâm sang cải cách thể chế chính trị, đẩy mạnh "công khai hóa" (glasnost) và "dân chủ hóa", tiến hành bầu cử Xô viết Đại biểu Nhân dân (1989), thành lập chức danh Tổng thống Liên Xô và bãi bỏ Điều 6 Hiến pháp quy định vai trò lãnh đạo duy nhất của Đảng Cộng sản Liên Xô (tháng 3/1990).
   • Giai đoạn 4 (tháng 7/1990 đến cuộc đảo chính tháng 8/1991): Khủng hoảng chính trị sâu sắc, phong trào ly khai bùng nổ tại các nước cộng hòa vùng Baltic, Kavkaz. Tranh luận gay gắt về các chương trình kinh tế chuyển sang thị trường (như Chương trình 500 ngày) và đàm phán Hiệp ước Liên bang mới. Cuộc đảo chính ngày 19/8/1991 của Ủy ban Nhà nước về Tình trạng Khẩn cấp thất bại, đẩy nhanh tiến trình sụp đổ.
   • Giai đoạn 5 (tháng 8/1991 đến tháng 12/1991): Đảng Cộng sản Liên Xô bị đình chỉ hoạt động; các nước cộng hòa ồ ạt tuyên bố độc lập; Hiệp định Belovezha được ký kết ngày 8/12/1991 thành lập Cộng đồng các Quốc gia Độc lập (SNG). Ngày 25/12/1991, Gorbachev từ chức Tổng thống; ngày 26/12/1991, Liên Xô chính thức giải thể.

Chương III: Kết quả và nguyên nhân thất bại của công cuộc cải tổ

Chương III tổng kết những hệ quả và lý giải các nguyên nhân căn bản dẫn đến sự sụp đổ:

1. Kết quả: Công cuộc cải tổ hoàn toàn không đạt được mục tiêu chấn hưng kinh tế xã hội. Tăng trưởng kinh tế rơi vào suy thoái âm, lạm phát phi mã, thị trường tiêu dùng sụp đổ, xung đột sắc tộc lan rộng, hệ thống chính trị mất kiểm soát và nhà nước Liên bang tan rã.
2. Nguyên nhân thất bại:
   • Sai lầm trong chiến lược kinh tế: Cải cách không nắm vững quy luật kinh tế, thiếu bước đi vững chắc; vội vã phá vỡ cơ chế quản lý kế hoạch cũ khi cơ chế thị trường mới chưa hình thành; chính sách tài chính - tiền tệ lỏng lẻo gây thâm hụt ngân sách nặng nề.
   • Dân chủ hóa và công khai hóa quá mức, mất phương hướng: Buông lỏng sự lãnh đạo tư tưởng, để các lực lượng đối lập lợi dụng truyền thông công kích lịch sử, phủ định thành quả chủ nghĩa xã hội, kích động chủ nghĩa dân tộc cực đoan.
   • Sự thoái hóa và chia rẽ trong nội bộ Đảng: Đảng Cộng sản Liên Xô tự tước bỏ vai trò lãnh đạo, nội bộ phân hóa thành nhiều phe phái đối lập, đánh mất niềm tin của quần chúng nhân dân.

---

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ các kết quả nghiên cứu lịch sử dựa trên nguồn số liệu xác thực:

• Tổng hợp các chỉ tiêu kinh tế - xã hội phản ánh thực trạng trì trệ của Liên Xô trước cải tổ: mức tăng trưởng thu nhập quốc dân tụt dốc xuống 2,6% (1982); tỷ lệ tích lũy vượt 30% thu nhập quốc dân nhưng hiệu quả thấp; năng suất lao động nông nghiệp chỉ bằng 20 - 25% so với Hoa Kỳ; chi phí quốc phòng chiếm tới 148 tỷ USD (1979).
• Làm rõ tính bất khả thi của các chỉ tiêu kinh tế trong đường lối "phát triển tăng tốc" tại Đại hội XXVII (như mục tiêu tăng gấp đôi thu nhập quốc dân và sản lượng công nghiệp trong vòng 15 năm).
• Đánh giá cụ thể giải pháp cải cách hành chính nông nghiệp thông qua việc thành lập Gosagroprom (gom 6 bộ/ủy ban) và chỉ ra nguyên nhân thất bại do mang tính cơ học, không giải quyết được động lực sở hữu của người lao động.
• Khóa luận đóng góp một khung phân kỳ lịch sử rõ ràng gồm 5 giai đoạn cho toàn bộ tiến trình cải tổ từ năm 1985 đến năm 1991, cung cấp góc nhìn so sánh khách quan với các mô hình cải cách của Trung Quốc, Đông Âu và Việt Nam.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Tác giả thừa nhận sự kiện Liên Xô sụp đổ xảy ra chưa có độ lùi thời gian đủ dài để tiếp cận toàn bộ các nguồn tài liệu lưu trữ mật của Liên Xô và Liên bang Nga. Nguồn tư liệu chủ yếu dựa trên các công trình đã được biên dịch, ấn hành trong nước và một số tài liệu lưu hành nội bộ, chưa trực tiếp khai thác nguồn văn thư lưu trữ sơ cấp bằng tiếng Nga.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Nghiên cứu sâu hơn về hồ sơ lưu trữ mới giải mật của Đảng Cộng sản Liên Xô và KGB; khảo sát chuyên đề so sánh chi tiết giữa đường lối đổi mới kinh tế của Việt Nam (1986) với cải tổ kinh tế của Liên Xô (1985 - 1991) để rút ra bài học kinh nghiệm về quản lý kinh tế vĩ mô và ổn định chính trị.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu học tập và nghiên cứu hữu ích cho:

• Sinh viên, giảng viên ngành Sư phạm Lịch sử và Cử nhân Lịch sử: Cung cấp tư liệu giảng dạy bài học về Liên Xô và Đông Âu giai đoạn 1945 - 1991 trong chương trình Lịch sử thế giới hiện đại ở bậc đại học và trung học phổ thông.
• Người nghiên cứu Quan hệ quốc tế và Chính trị học: Tham khảo các phân tích về cơ cấu dân tộc học, địa chính trị Xô viết, xung đột thể chế và nguyên nhân sụp đổ của một siêu cường trong Chiến tranh Lạnh.
• Các phần đáng tham khảo nhất: Hệ thống số liệu thống kê so sánh giữa Liên Xô, Mỹ, Nhật Bản trong Chương I và khung phân tích 5 giai đoạn cải tổ của Gorbachev trong Chương II.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ quan nào được thành lập vào tháng 11/1985 để quản lý nông nghiệp Liên Xô và gồm những bộ nào hợp thành?
Tháng 11/1985, Liên Xô thành lập Ủy ban Nông công nghiệp Nhà nước Liên Xô (Gosagroprom) trên cơ sở giải thể 6 cơ quan: Bộ Nông nghiệp, Bộ Rau quả, Bộ Công nghiệp Thịt và Sữa, Bộ Công nghiệp Thực phẩm, Bộ Xây dựng Nông thôn và Ủy ban Cung ứng Kỹ thuật Sản xuất Nông nghiệp.

2. Đại hội XXVII Đảng Cộng sản Liên Xô (1986) đã đề ra các chỉ tiêu phát triển kinh tế 15 năm (1986 - 2000) như thế nào?
Đại hội đề ra mục tiêu: trong vòng 15 năm tăng gấp đôi thu nhập quốc dân (từ mức 576 tỷ rúp năm 1985) và sản lượng công nghiệp (từ mức 808 tỷ rúp năm 1985); năng suất lao động tăng 2,3 đến 2,5 lần; tiền lương bình quân hàng tháng của viên chức tăng 60 - 80% (từ mức 190 rúp năm 1985).

3. Thực trạng mất cân đối giữa công nghiệp nặng và công nghiệp nhẹ của Liên Xô năm 1985 được thể hiện qua số liệu nào?
Năm 1985, giá trị sản lượng công nghiệp nhóm A (công nghiệp nặng) chiếm 74,8%, trong khi công nghiệp nhóm B (hàng tiêu dùng) chỉ chiếm 7,53%. Hạn ngạch đầu tư cho công nghiệp nhóm A cao gấp khoảng 7 lần nhóm B.

4. Mức độ tụt hậu về công nghệ máy tính của Liên Xô so với Hoa Kỳ đầu thập niên 1980 ra sao?
Đầu thập niên 1980, số lượng máy tính của Liên Xô ước tính chỉ có khoảng 8.000 chiếc, trong khi con số này của Hoa Kỳ là 24 triệu chiếc; trình độ khoa học - kỹ thuật ứng dụng dân dụng của Liên Xô lạc hậu hơn phương Tây từ 10 đến 15 năm.

5. Tiến trình cải tổ ở Liên Xô được tác giả phân chia thành mấy giai đoạn?
Tiến trình cải tổ được phân chia thành 5 giai đoạn: Giai đoạn 1 (4/1985 - 1986), Giai đoạn 2 (6/1987 - trước 6/1988), Giai đoạn 3 (6/1988 - 7/1990), Giai đoạn 4 (7/1990 - 8/1991) và Giai đoạn 5 (8/1991 - 12/1991).

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lê Long Biên đã phục dựng một cách có hệ thống và khoa học toàn bộ tiến trình cải tổ ở Liên Xô từ năm 1985 đến năm 1991. Bằng việc phân tích sâu sắc các dữ liệu kinh tế, cơ cấu chính trị, vấn đề dân tộc và bộ máy quan liêu, công trình đã làm sáng tỏ những mâu thuẫn nội tại và sai lầm chiến lược dẫn đến sự sụp đổ của một nhà nước siêu cường. Đây là một tài liệu chuyên khảo có giá trị tư liệu và học thuật cao, phục vụ thiết thực cho công tác nghiên cứu lịch sử thế giới hiện đại và đào tạo sư phạm lịch sử.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu Phần hai: Nọi dung chính gồm 3 chương. Chương |: Bối cảnh trong nước và quốc tế của công cuộc cải tố ở Liên Xô. Chương II: Quá trình cải tổ ở Liên Xô ( từ 1985 — 1991 ) Họ tên: LéLongBién — — Khóaluậntôtnghiệp Chương lil: Kết quả và nguyên nhân that bại của công cuộc cải tố ở Liên Xô. Phần ba: Kết luận.

Phan bến: Tài liệu tham khảo. Họ tên: Lê Long Biên "Khóa luận tốt nghiệp Phan hai: Nội dung chính. Chương |: Bối cảnh quốc tế và trong nước của công cuộc cải tổ ở Liên Xô. Bối cảnh quốc tế.

Năm 1985, Liên Xô tiến hành cải tổ sâu rộng dat nước. Công cuộc cải tổ này chịu tác động sâu sắc của những vắn đề quốc tế. Bối cảnh quốc tế tác động vào tình hình Liên Xô gồm những van đề sau: I. Sự phát triển mạnh mẽ của phương Tây và Nhật Bản.

Thập niên 60 — 70 của thé kỷ XX, các nước Tây Âu và Nhật Bản có bước phát triển to lớn về kinh tế và chính trị. Với sự phát triển này địa vị siêu cường của Liên Xô bị thách thức một cách nghiệm trọng. Cuối thập niên 70 tình hình ngảy càng rõ hơn, Từ sau chiến tranh thế giới thứ hai đến cuối thập niên 50, tốc độ tăng trưởng của Liên Xô khoảng 10%, từ 1946 đến 1950 tốc độ tăng trưởng hàng năm của tống sản phẩm xã hội là 14,2 %, từ năm 1951 đến 1960 là 10%, từ thập niên 1960 tốc độ tăng trưởng bắt đầu giảm, nhưng theo thống kê chính thức của Liên Xô, phần lớn chỉ tiêu kinh tế vẫn tăng nhanh hơn Mỹ, mặc dù thống kê này về sau được chứng minh là không chính xác. Cũng như thu nhập quốc dân, trong thập kỷ 60, tỷ lệ tăng trưởng của Liên Xô cao hơn Mỹ là 2%, Đến năm 1975, thu nhập quốc dân của Liên Xô đạt 67% của Mỹ, nhưng trên thực thế chỉ bằng một nửa của MY’.

Nhung tỷ lệ tăng trưởng của thu nhập quốc dân của Liên Xô có xu hướng giảm, trong những năm 1966 - 1970, nghĩa là trong kế hoạch 5 năm lần thứ 8 tăng 7,1%, lần thir 9 là 5,1%; lần thứ 10 là 3,9%, đến năm 1982 khi Breijhnev qua đời, giảm xuống 2,6%, đạt mức thắp nhất thời kỷ sau chiến tranh. Vị trí của Liên Xô với tư cách là cường quốc kinh tế thế giới đã bị Nhật Bản thách thức nghiêm trọng. Theo k Duy Thúy. Du Thúy ( 1995 }: Mùa đông và mùa xuấn ứ Moskva.

Chấm dứt một thời đại NXb Chỉnh trị quốc gia. Trang 10 Trang 10 Họ tên: Lê Long Biên __ Khóa luận tốt nghiệp thống kê của Liên X6 công bố, tử năm 1960 — 1965 thu nhập quốc dan của Nhật ban tang 5,4 %, giá trị tổng sản lượng công nghiệp tang 6,5 lần, năng suất lao động công nghiệp tang 4.3 lần củng thời chỉ tiêu tăng trưởng tương ứng của Liên Xô là 3,9%; 4,8 lan; 3 lần. Đến năm 1986, tổng giá trị sản phẩm xã hội của Mỹ là 3 900 tỉ USD, Liên Xô là 1 800 tỉ USD, Nhật bản là 1700 ti USD Vị trí của Liên Xô bị thách thức nghiêm trọng. Đầu năm 1988, quan chức Nhật Bản tuyên bố, Nhật Bản đã vượt Liên Xô và trở thành cường quốc kinh tế thứ hai trên thé giới.

Thực lực kinh tế của các nước lớn phương Tây tăng lên chủ yếu dựa vào khoa học kỹ thuật mới. Đứng trước cuộc cách mạng khoa học — kỹ thuật mới của thế giới Liên Xô sẽ đi về đâu?. Liên Xô vốn có tiềm lực khoa học — kỹ thuật rất lớn. Đã có lúc Liên Xô dẫn đầu về xây dựng trạm phát điện nguyên tử và kỹ thuật vũ trụ.

Can bộ khoa học — kỹ thuật của Liên Xô chiếm % thông số cán bộ khoa học — kỹ thuật thế giới, đông nhất thế giới. Phát minh kỹ thuật hang năm chiếm 1/3 tổng số thế giới, đứng thứ hai chỉ sau Nhật Bản. Nhưng chủ yếu do thé chế quản lý kinh tế, chỉ cỏ 1⁄4 thành quả kỹ thuật mới được ứng dụng trong nền kinh tế quốc dân, và thời gian từ khi nghiên cứu đến ứng dụng một hạng mục kỹ thuật kéo dài từ 10 đến 12 năm”. Có hiện tượng kỳ quai đã xAy ra là phát minh khoa học kỹ thuật của Liên Xô lại không được ứng dụng ở Liên Xô, mà bí mật chuyển ra nước ngoài sau đó vài năm mới quay trở lại Liên Xô.

Trong khoa học kỹ thuật Liên Xô vẫn còn tình trạng mát cân đối, công nghiệp quân sự tương đối phát triển, công nghiệp dân dụng tương đối lạc hậu. Một số ngành công nghiệp truyền thống của Liên Xô vẫn có sản lượng đứng đầu thế giới, như gang thép, dầu mỏ, khí đốt thiên nhiên, xi măng, nhưng khoa học kỹ thuật mới như vi điện tử, năng lượng mới, kỹ thuật vi sinh vật lại tụt hậu so với phương Tây. Theo thống kê, giữa thập ky 80, trình độ khoa hoc kỹ thuật của Liên Xô lạc hậu hơn so với các nước phương Tây là 15 năm”. Trong thời kỳ này số người lao động chân tay của Liên Xô khoảng 50 triệu người, công nhân lao động chân tay trong các ngành công nghiệp chiếm Ÿ Du Thúy.

“lạ Phụng Hoang ( 2007): Lich sử Liên X6 và Liên Bang Nga sau chiến tranh thé giới thứ hai, Tắt liệu lưu hành nội bộ. “Trang lÌ Họ tên: Lê Long Biên Khóa luận tốt nghiệp khoảng 1/3, ngành công nghiệp xây dựng chiếm khoảng 1⁄4, trong nông nghiệp là 3⁄4". Gorbachev thửa nhận rằng “phát triển theo chiều rộng về cơ bản đã làm hao mon tiềm lực". " căn bản không còn con đường nào khác”, ngoài day nhanh tiến bộ khoa học kỹ thuật.

Những thành tựu cải cách cùa Trung Quốc. Tử năm 1978, Trung Quốc tiến hành cải cách và mở cửa, xây dựng chủ nghĩa mang màu sắc Trung Quốc và dành được nhiều thành tựu to lớn. Đường lối, phương châm và chính sách đúng đắc của Trung Quốc đã thu được những thành tựu to lớn. Về kinh tế đã có bước chuyển biến có ý nghĩa lịch sử sâu sắc.

Về chiến lược phát triển kinh tế và xã hội, từ chd chỉ theo đuổi công nghiệp nặng, đặc biệt là việc tăng sản lượng công nghiệp nặng đã bắt đầu chuyển trọng tâm sang nâng cao hiệu quả kinh tế, chú ý phát triển hài hòa giữa nông nghiệp, công nghiệp nhẹ và công nghiệp nặng, chú ý phát triển toàn diện kinh tế, khoa học kỹ thuật, y tế, văn hóa giáo dục. Về thể chế kinh tế, từ thể chế xơ cứng, quản lý nhiều mặt, bắt đầu chuyển sang thể chế mới, đầy sức sống và năng động, thích ứng với với đòi hỏi phát triển có kế hoạch nền kinh tế hàng hóa trên cơ sở chế độ công hữu. Trong cải cách thé chế kinh tế, trước tiên thực hiện đột phá ở nông thôn thực hiện toàn diện ché độ khoán sản phẩm, gắn sản phẩm với hộ gia đình và thực hiện một số biện pháp cải cách khác, giải phóng mạnh mẽ lực lượng sản xuất ở nông thôn, làm cho kinh tế nông thôn bắt đầu chuyển hướng theo công nghiệp hóa, hàng hóa hóa và hiện đại hóa. Cải cách thành thị đã bám chặt vào khâu trung tâm làm sống động các xí nghiệp, tiến hành cải cách với mức độ khác nhau về kế hoạch, ngân sách, thuế giá cả, tiền tệ, thương nghiệp.

về kinh tế đối ngoại từ khép kin và nữa khép kin bắt đầu chuyển sang nền kinh té mở, tích cực lợi dụng trao đổi kinh tế. Đã phá bỏ sự ràng buộc tư tưởng" tả" va quan niệm kinh tế tự cung tự cap, khắc phục tư tưởng sai lầm đối lập giữa tự lực cánh sinh với mở cửa bên ngoài, đã dành được kết quả nỗi bật trong vận dụng nguồn vến trong và ngoai nước, khai thác thị trường trong va ngoài Họ tên: Lê Long Biên Khóa luận tốt nghiệp _ nước, học tập được bản lĩnh xây dựng tổ chức trong nước va và phát huy kinh tế đối ngoại. Tình hình một số nước Đông Âu. Một số nước Đông Âu, đặc biệt là Nam Tư va Hunggari, đã tiến hành cải cách trong thời gian tương đối lâu, đã thực hiện được một số thành quả, đương nhiên cũng tổn tại một số van dé tram trọng.

Dù đó là thành tựu hay vấn đề cũng ảnh hưởng trực tiếp đến Liên Xô, thành viên chủ yếu của "đại gia đình”. Tháng 7 - 1948, Đại hội đại biểu lần thứ 5 Liên đoàn những người Cộng sản Nam Tư đã chỉ ra rằng không thể rập khuôn theo mô hình của Liên Xô, bởi vì trong chủ nghĩa xã hội cũng tồn tại quy luật giá trị, do đó cân lợi dụng đòn bẩy kinh tế trong quản lý kinh tế và khắc phục những tác hại của chủ nghĩa quan liêu. Từ thập niên 40 đến thập niên 50 ở Nam Tư đã thực hiện một số cải cách quan trọng như lập Hội đồng công nhân, bỏ một số bộ chủ quan liêu liên bang và mở rộng quyền tự chủ cho xi nghiệp, giao tư liệu lao động cho tập thế điều hành. Thập kỷ 60 lại mở rộng phạm ví tự quản, từ công nhân tự quản đến xã hội tự quản.

Ngoài ra Nam tư còn mở rộng hơn nữa quyền tự chủ kinh doanh ngoại thương của xí nghiệp, tiến hành cải cách giá cả, tiến hành thu hút vốn nước ngoài, lập các xí nghiệp hin vốn. Thập kỷ 70, thực lực tự phát của kinh tế thị trường đã gây ra tình trạng trì trệ trong sản xuất và nhiều hiện tượng hỗn loạn trong nền kinh tế. Do đó, Nam Tư đã tiến hành cải cách kinh tế theo nguyên tắc liên kết lao động trên cơ sở tự chủ của công nhân. Sau khi xuất hiện khủng hoảng kinh tế, năm 1983, Nam Tư đề ra * chường trình én định và phát triển kinh tế” năm 1986, Đại hội đại biếu lần thứ 3 Liên đoàn những người Cộng sản Nam Tư nhắn mạnh hơn nữa sự can thiết phải quán triệt chương trình, thực hiện cải cách sâu sắc hơn nữa chế độ kinh tế, chính sách kinh tế và chính sách phát triển nhằm phát triển quan hệ tự quản và dân chủ XHCN, xây dựng thị trường thống nhất, khắc phục lạm phát tiền tệ và giải quyết nạn thắt nghiệp.

Nhưng tình hình kinh té Nam Tư rất gay gắt, cần giải quyết những van đề tăng cường quản lý vĩ mô.