Luận án tiến sĩ về xây dựng đời sống văn hóa tại nông thôn Nghệ An

Nghiên cứu chuyên sâu Xây dựng văn hóa nông thôn tỉnh Nghệ An: Luận án tiến sĩ, phương pháp luận hiện đại, kết quả ứng dụng thực tế trong xây dựng

• Tác giả: Nguyễn Tất Hào
• Người hướng dẫn: Đinh Thị Vân Chi
• Trường học: Trường Đại Học Văn Hóa Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản Lý Văn Hóa
• Đề tài: Xây Dựng Đời Sống Văn Hóa Ở Nông Thôn Tỉnh Nghệ An
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về luận án và bối cảnh nghiên cứu

Luận án tiến sĩ "Xây dựng đời sống văn hóa ở nông thôn tỉnh Nghệ An" của NCS Nguyễn Tất Hào, dưới sự hướng dẫn của PGS. Đinh Thị Vân Chi, tập trung nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả xây dựng đời sống văn hóa (ĐSVH) ở nông thôn Nghệ An. Nghiên cứu được thực hiện trong bối cảnh cả nước đang triển khai thực hiện Nghị quyết Trung ương 7 khóa X về nông nghiệp, nông dân, nông thôn và Phong trào thi đua "Cả nước chung sức xây dựng nông thôn mới". Luận án lựa chọn Nghệ An làm đối tượng nghiên cứu do tỉnh này có truyền thống văn hóa lâu đời nhưng ĐSVH ở nông thôn vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt là sự chênh lệch về mức hưởng thụ văn hóa so với thành thị. Nghiên cứu này có ý nghĩa khoa học và thực tiễn trong việc đề xuất các giải pháp phù hợp với thực tế Nghệ An và xu hướng phát triển chung của đất nước.

1.1. Bối cảnh và lý do chọn đề tài: Lý do chọn đề tài xuất phát từ sự cần thiết phải nâng cao ĐSVH ở nông thôn, phù hợp với tiến trình phát triển của đất nước. Nghệ An, một vùng đất giàu truyền thống văn hóa, vẫn còn tồn tại những khó khăn, đặc biệt là sự chênh lệch về mức hưởng thụ văn hóa giữa nông thôn và thành thị. Mặc dù tỉnh đã đạt được những kết quả nhất định trong việc xây dựng ĐSVH, nhưng vẫn còn nhiều bất cập cần được giải quyết.

1.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu: Luận án đặt mục tiêu đề xuất giải pháp thúc đẩy hoạt động xây dựng ĐSVH ở nông thôn Nghệ An một cách bền vững. Các nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm: tổng quan nghiên cứu hiện có, làm rõ lý luận, đánh giá thực trạng, phân tích yếu tố tác động và đề xuất giải pháp.

1.3. Phạm vi và phương pháp nghiên cứu: Nghiên cứu được thực hiện tại các vùng nông thôn đại diện cho miền núi (Anh Sơn), trung du (Đô Lương) và đồng bằng ven biển (Nghi Lộc) của tỉnh Nghệ An. Thời gian nghiên cứu từ năm 2008 đến nay. Luận án sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu: khảo sát thực tế (điều tra xã hội học, phỏng vấn sâu, xin ý kiến chuyên gia), phân tích tài liệu thứ cấp, tổng hợp và so sánh.

II. Cơ sở lý luận và tổng quan nghiên cứu hiện có

Luận án dựa trên các nguyên lý của Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các lý thuyết về vai trò, quản lý văn hóa. Các khái niệm như ĐSVH, xây dựng ĐSVH, nông dân, nông thôn được làm rõ. Nghiên cứu tham khảo các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về xây dựng nông thôn mới và ĐSVH. Luận án cũng đã khảo sát các nghiên cứu trước đây về xây dựng ĐSVH, cả ở cấp độ quốc gia và địa phương, để làm cơ sở cho việc phân tích và đề xuất giải pháp.

2.1. Cơ sở lý luận: Luận án dựa trên nền tảng lý luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các lý thuyết về vai trò, quản lý văn hóa và các khái niệm liên quan đến ĐSVH và nông thôn.

2.2. Tổng quan nghiên cứu trong nước: Nhiều công trình nghiên cứu về xây dựng ĐSVH đã được phân tích, bao gồm sách, bài báo, đề tài nghiên cứu cấp Bộ. Các nghiên cứu này đã đề cập đến nhiều khía cạnh của ĐSVH, từ lý luận đến thực tiễn, từ tổng quan đến các vấn đề cụ thể. Ví dụ, cuốn sách "Một số kinh nghiệm về triển khai Phong trào Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa" đã cung cấp những kinh nghiệm quý báu trong việc tổ chức và thực hiện phong trào. Các nghiên cứu khác tập trung vào tác động của phong trào đến lối sống, môi trường văn hóa, và đặc thù của văn hóa nông thôn.

III. Thực trạng xây dựng đời sống văn hóa ở nông thôn Nghệ An

Chương 2 của luận án tập trung phân tích thực trạng hoạt động xây dựng ĐSVH ở nông thôn Nghệ An. Nghiên cứu chỉ ra các chủ thể tham gia, bao gồm chính quyền các cấp, các đoàn thể, và người dân. Thực trạng được đánh giá thông qua các số liệu thống kê, kết quả điều tra xã hội học, và phỏng vấn sâu. Luận án chỉ ra những mặt tích cực cũng như những hạn chế, tồn tại trong quá trình xây dựng ĐSVH ở các vùng nông thôn của tỉnh. Những vấn đề như cơ sở vật chất, nguồn nhân lực, kinh phí, và nhận thức của người dân được phân tích cụ thể.

3.1. Vai trò các chủ thể: Các chủ thể tham gia xây dựng ĐSVH ở nông thôn Nghệ An bao gồm chính quyền các cấp, các đoàn thể và người dân. Mỗi chủ thể đều có vai trò và trách nhiệm riêng, sự phối hợp giữa các chủ thể là yếu tố quan trọng để đạt được hiệu quả.

3.2. Kết quả đạt được: Nghệ An đã đạt được một số kết quả tích cực trong việc xây dựng ĐSVH ở nông thôn. Tư tưởng, đạo đức, lối sống của người dân đã có những chuyển biến tích cực. Hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao được đầu tư xây dựng. Các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao được tổ chức thường xuyên.

3.3. Hạn chế và tồn tại: Bên cạnh những kết quả đạt được, vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế. Cơ sở vật chất, kinh phí còn thiếu thốn. Nhận thức của một bộ phận người dân về xây dựng ĐSVH chưa cao. Việc tổ chức các hoạt động văn hóa chưa thực sự đáp ứng nhu cầu của người dân. Sự chênh lệch về mức hưởng thụ văn hóa giữa các vùng nông thôn vẫn còn lớn.

IV. Giải pháp nâng cao hiệu quả xây dựng đời sống văn hóa

Dựa trên phân tích thực trạng, luận án đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả xây dựng ĐSVH ở nông thôn Nghệ An. Các giải pháp được đề xuất tập trung vào việc nâng cao nhận thức của người dân, tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, đào tạo nguồn nhân lực, huy động nguồn lực xã hội, và hoàn thiện thể chế, chính sách. Luận án nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kết hợp giữa phát triển kinh tế với phát triển văn hóa, giữa bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa địa phương với tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại. Việc đề xuất các giải pháp cụ thể, khả thi được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân nông thôn Nghệ An.

4.1. Nâng cao nhận thức: Giải pháp quan trọng hàng đầu là nâng cao nhận thức của người dân về tầm quan trọng của việc xây dựng ĐSVH. Cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục, vận động người dân tích cực tham gia vào các hoạt động văn hóa, thể thao.

4.2. Đầu tư cơ sở vật chất: Cần tăng cường đầu tư xây dựng, nâng cấp cơ sở vật chất văn hóa, thể thao ở nông thôn. Đảm bảo các thiết chế văn hóa, thể thao hoạt động hiệu quả, đáp ứng nhu cầu của người dân.

4.3. Đào tạo nguồn nhân lực: Đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ văn hóa, thể thao ở cơ sở. Nâng cao năng lực quản lý, tổ chức các hoạt động văn hóa, thể thao cho đội ngũ cán bộ này.

4.4. Huy động nguồn lực và hoàn thiện thể chế: Huy động các nguồn lực xã hội để đầu tư cho xây dựng ĐSVH ở nông thôn. Hoàn thiện thể chế, chính sách liên quan đến xây dựng ĐSVH. Đồng thời, cần có cơ chế theo dõi, đánh giá hiệu quả của các giải pháp được đề xuất.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ ĐỜI SỐNG VĂN HOÁ Ở NÔNG THÔN TỈNH NGHỆ AN 1. Tổng quan nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu trong nước 1. Những công trình nghiên cứu về xây dựng đời sống văn hóa Hoạt động xây dựng ĐSVH nói chung và xây dựng ĐSVH ở nông thôn nói riêng, nhằm mục đích làm cho người dân có cuộc sống ấm no, vui tươi, hạnh phúc, môi trường sống được bảo vệ an toàn.

Trong đó, có nhiều nhiệm vụ quan trọng là xây dựng, hoàn thiện hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao; nghiên cứu phát triển phong trào văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao quần chúng; nghiên cứu xây dựng nếp sống văn hóa, gia đình văn hóa, làng, bản văn hóa đảm bảo về cả chất lượng và số lượng; nghiên cứu phương thức quản lý và khai thác công năng hoạt động của các thiết chế văn hóa, thể thao. Qua các hoạt động nghiên cứu và tổ chức áp dụng vào thực tiễn hoạt động xây dựng ĐSVH, các chủ thể tham gia xây dựng ĐSVH đã đúc kết được nhiều kinh nghiệm quý báu, những cách làm hay và từng bước nhân rộng những kinh nghiệm, cách làm này ra địa bàn cả nước trong hoạt động xây dựng ĐSVH nói chung và xây dựng ĐSVH ở nông thôn nói riêng; nhằm xây dựng ĐSVH đạt hiệu quả, từng bước nâng cao mức hưởng thụ văn hóa cho người dân… Bên cạnh đó, hoạt động xây dựng ĐSVH cũng đồng nghĩa với việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong sáng tạo, bảo tồn và hưởng thụ văn hóa, nghệ thuật, qua đó vai trò của người dân được thể hiện rõ nét. Đồng thời, hoạt động xây dựng ĐSVH góp phần định hướng cho người dân trong việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, vừa tiếp thu có chọn lọc tinh hoa 11 văn hóa của nhân loại. Từ đó, thông qua hoạt động xây dựng ĐSVH để phát triển con người một cách toàn diện cả về nhân cách, đạo đức và trí tuệ, năng lực sáng tạo.

Điểm qua một số tài liệu, công trình nghiên cứu khoa học liên quan, chúng ta có thể thấy rõ những nội dung trên: Cuốn sách “Một số kinh nghiệm về triển khai Phong trào Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”, Ban Chỉ đạo Trung ương, năm 2004. Tác phẩm đã khẳng định Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” phát triển ngày càng sâu rộng trên địa bàn cả nước. Phong trào đã đạt được nhiều thành tưu đáng kể, góp phần quan trọng vào việc phát triển đời sống kinh tế - xã hội và đáp ứng nhu cầu hưởng thụ về văn hóa cho nhân dân, bởi áp dụng một số kinh nghiệm hoạt động như: Chú trọng công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ trực tiếp chỉ đạo và tổ chức thực hiện phong trào; sự thống nhất trong chỉ đạo của các cấp ủy Đảng, chính quyền; khắc phục triệt để việc chạy theo thành tích, số lượng; đẩy mạnh xã hội hóa hoạt động văn hóa; nội dung của phong trào cần phù hợp với tập quán, điều kiện đặc thù của từng vùng, miền… [1]. Cuốn sách “Xây dựng môi trường văn hóa - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn”, Ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương, năm 2004.

Tác phẩm đã khẳng định trong những năm qua, thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đã tạo ra trên đất nước ta một phong trào cách mạng, phong trào thi đua yêu nước phát triển rất mạnh mẽ, góp phần thiết thực truyền bá sâu rộng những cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng ĐSVH ở nước ta trong thời kỳ công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế [3]. Cuốn sách “Đời sống văn hóa ở nông thôn đồng bằng Sông Hồng và sông Cửu Long”, Phan Hồng Giang (chủ biên), Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin, năm 2005. Tác phẩm đã khẳng định tính chủ động sáng tạo của 12 Đảng và chính quyền các cấp địa phương, tính tích cực của người nông dân trong sinh hoạt chính trị ở cơ sở, trong nỗ lực cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của cư dân vùng nông thôn. Tuy nhiên, lĩnh vực quan trọng nhất trong xây dựng ĐSVH là xây dựng tư tưởng, đạo đức lối sống lành mạnh đáp ứng với yêu cầu của con người trong thời kỳ công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước còn bộc lộ nhiều bất cập [17].

Cuốn sách “Về văn hóa và xây dựng đời sống văn hóa”, Nguyễn Hữu Thức, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, năm 2005. Tác phẩm giúp tìm hiểu, nghiên cứu thêm về lĩnh vực văn hóa nói chung và xây dựng ĐSVH nói riêng, với một số nội dung như: Một số vấn đề chung về văn hóa, tập trung làm rõ khái niệm, chức năng của văn hóa, một số vấn đề về xây dựng ĐSVH hiện nay, một số vấn đề về văn hóa truyền thống đặc sắc của dân tộc ta… [57]. Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ (Ban Tuyên giáo Trung ương): Những giải pháp thúc đẩy Phong trào TDĐKXDĐSVH, đưa Kết luận Hội nghị Trung ương 10 (khoá IX) về văn hoá đi nhanh vào cuộc sống, Ban Tuyên giáo Trung ương, năm 2008 do Nguyễn Hữu Thức chủ nhiệm đề tài. Đề tài đã phân tích quá trình triển khai thực hiện, bên cạnh những mặt tích cực, Phong trào TDĐKXDĐSVH cũng bộc lộ một số hạn chế cần khắc phục, như: Việc phối hợp giữa các Bộ, ngành chưa đồng bộ trong chỉ đạo; phong trào xây dựng ĐSVH có nơi, có lúc chưa kịp thời, chưa thường xuyên, thiếu sự tập trung vào trọng điểm các vùng, các đối tượng, nhất là khu vực ngoài quốc doanh.

Từ đó đề xuất những giải pháp, kiến nghị với cơ quan tham mưu của Đảng về văn hóa và BCĐCC Phong trào TDĐKXDĐSVH, để chỉ đạo nâng cao chất lượng hoạt động của phong trào trong xây dựng ĐSVH ở cơ sở [2]. Bài viết “Vài nét về văn hóa nông thôn hiện nay” của Hà Nhi, Tạp chí Văn hóa nghệ thuật số 310, tháng 4/2010. Bài viết khẳng định trước sự biến động về quy luật phát triển và thực trạng biểu hiện của kinh tế, văn hóa, xã hội 13 ở nông thôn đang diễn ra một cách nhanh chóng và có nhiều thay đổi. Nhưng dù có biến đổi thể nào, thì văn hóa nông thôn vẫn giữ được cho mình những sinh hoạt văn hóa đậm nét dấu ấn văn hóa, văn minh nông nghiệp trồng lúa nước với cơ cấu tổ chức xã hội thôn làng tương đối khép kín, nay có điều kiện để trở thành một pháo đài xây dựng ĐSVH ở cơ sở [39].

Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ: Tác động của Phong trào TDĐKXDĐSVH đến lối sống con người Việt Nam hiện nay, Cục Văn hóa cơ sở, năm 2013. Đề tài đã làm cơ sở tổng kết, đánh giá hiệu quả Phong trào TDĐKXDĐSVH được tiến hành ở Việt Nam trong những năm đổi mới của Đảng và Nhà nước ta, nhằm đưa Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc thấm sâu vào cuộc sống của người dân. Đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng và hiệu quả tác động của phong trào đến lối sống con người Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa - hiện đại hóa và hội nhập quốc tế [10]. Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Những vấn đề lý luận và thực tiễn về đời sống văn hoá, môi trường văn hoá”, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, năm 2015.

Nội dung kỷ yếu đã khẳng định vấn đề lý luận và thực tiễn về ĐSVH của người dân giờ đây không chỉ đa dạng, phong phú, hiện đại mà còn chứa đựng biết bao điều mới mẻ, lạ lẫm và biến đổi không ngừng. Thực tiễn thì biến đổi nhanh chóng, nhưng những nghiên cứu khoa học về ĐSVH và môi trường văn hóa chưa có được những bước tiến tương xứng, đòi hỏi phải có những nghiên cứu khoa học lý giải nghiêm túc và sát với thực tiễn về ĐSVH và môi trường văn hóa [60]. Cuốn sách “Bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống trong xây dựng nông thôn mới”, Nguyễn Ngọc Thanh (chủ biên), Nhà xuất bản Hồng Đức, năm 2015. Tác phẩm đã khẳng định, một trong những vấn đề cơ bản XDNTM là nâng cao chất lượng và hiệu quả các thiết chế văn hóa, xây dựng đời sống và môi trường văn hóa lành mạnh, bảo vệ thuần phong mỹ tục ở nông thôn.

Tuy nhiên, trước cơn 14 lốc đô thị hóa, các làng Việt nói chung đang phải đối mặt với với nhiều thách thức. Nghiên cứu này góp phần định hướng đúng yêu cầu cần thiết trong bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong XDNTM [52]. Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Xây dựng đời sống văn hóa nông thôn mới khu vực vùng núi phía Bắc”, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, năm 2016. Nội dung kỷ yếu được thể hiện trên các phương diện lý luận và thực tiễn xây dựng ĐSVH ở cơ sở gắn với xây dựng nông thôn mới các tỉnh vùng núi phía Bắc; bảo tồn di sản văn hóa, phát triển kinh tế du lịch trong xây dựng ĐSVH nông thôn mới trong cả nước nói chung và các tỉnh khu vực vùng núi phía Bắc nói riêng [7].

Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Xây dựng đời sống văn hóa nông thôn mới khu vực Tây Nguyên”, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, năm 2016. Nội dung kỷ yếu được thể hiện trên các phương diện lý luận và thực tiễn xây dựng ĐSVH ở cơ sở gắn với xây dựng nông thôn mới các tỉnh vùng Tây Nguyên; bảo tồn di sản văn hóa, phát triển kinh tế du lịch trong xây dựng ĐSVH nông thôn mới trong cả nước nói chung và các tỉnh khu vực Tây Nguyên nói riêng [8]. Cuốn sách “Xây dựng nông thôn mới ở Việt Nam hiện nay (nghiên cứu vùng Duyên hải Nam Trung Bộ”, Phạm Đi, năm 2016. Cuốn sách đã nêu những thành tựu đạt được sau khi triển khai thực hiện Nghị quyết Trung ương 7 (khóa X) về nông nghiệp, nông dân, nông thôn; trong đó, về lĩnh vực văn hóa cũng phát triển như: Các hoạt động văn hóa văn nghệ, TDTT quần chúng được đẩy mạnh và đa dạng hóa phương thức tổ chức hoạt động; hoạt động bảo vệ và phát huy các giá trị di sản văn hóa.