Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ ĐỜI SỐNG VĂN HOÁ Ở NÔNG THÔN TỈNH NGHỆ AN 1. Tổng quan nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu trong nước 1. Những công trình nghiên cứu về xây dựng đời sống văn hóa Hoạt động xây dựng ĐSVH nói chung và xây dựng ĐSVH ở nông thôn nói riêng, nhằm mục đích làm cho người dân có cuộc sống ấm no, vui tươi, hạnh phúc, môi trường sống được bảo vệ an toàn.
Trong đó, có nhiều nhiệm vụ quan trọng là xây dựng, hoàn thiện hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao; nghiên cứu phát triển phong trào văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao quần chúng; nghiên cứu xây dựng nếp sống văn hóa, gia đình văn hóa, làng, bản văn hóa đảm bảo về cả chất lượng và số lượng; nghiên cứu phương thức quản lý và khai thác công năng hoạt động của các thiết chế văn hóa, thể thao. Qua các hoạt động nghiên cứu và tổ chức áp dụng vào thực tiễn hoạt động xây dựng ĐSVH, các chủ thể tham gia xây dựng ĐSVH đã đúc kết được nhiều kinh nghiệm quý báu, những cách làm hay và từng bước nhân rộng những kinh nghiệm, cách làm này ra địa bàn cả nước trong hoạt động xây dựng ĐSVH nói chung và xây dựng ĐSVH ở nông thôn nói riêng; nhằm xây dựng ĐSVH đạt hiệu quả, từng bước nâng cao mức hưởng thụ văn hóa cho người dân… Bên cạnh đó, hoạt động xây dựng ĐSVH cũng đồng nghĩa với việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong sáng tạo, bảo tồn và hưởng thụ văn hóa, nghệ thuật, qua đó vai trò của người dân được thể hiện rõ nét. Đồng thời, hoạt động xây dựng ĐSVH góp phần định hướng cho người dân trong việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, vừa tiếp thu có chọn lọc tinh hoa 11 văn hóa của nhân loại. Từ đó, thông qua hoạt động xây dựng ĐSVH để phát triển con người một cách toàn diện cả về nhân cách, đạo đức và trí tuệ, năng lực sáng tạo.
Điểm qua một số tài liệu, công trình nghiên cứu khoa học liên quan, chúng ta có thể thấy rõ những nội dung trên: Cuốn sách “Một số kinh nghiệm về triển khai Phong trào Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”, Ban Chỉ đạo Trung ương, năm 2004. Tác phẩm đã khẳng định Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” phát triển ngày càng sâu rộng trên địa bàn cả nước. Phong trào đã đạt được nhiều thành tưu đáng kể, góp phần quan trọng vào việc phát triển đời sống kinh tế - xã hội và đáp ứng nhu cầu hưởng thụ về văn hóa cho nhân dân, bởi áp dụng một số kinh nghiệm hoạt động như: Chú trọng công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ trực tiếp chỉ đạo và tổ chức thực hiện phong trào; sự thống nhất trong chỉ đạo của các cấp ủy Đảng, chính quyền; khắc phục triệt để việc chạy theo thành tích, số lượng; đẩy mạnh xã hội hóa hoạt động văn hóa; nội dung của phong trào cần phù hợp với tập quán, điều kiện đặc thù của từng vùng, miền… [1]. Cuốn sách “Xây dựng môi trường văn hóa - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn”, Ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương, năm 2004.
Tác phẩm đã khẳng định trong những năm qua, thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đã tạo ra trên đất nước ta một phong trào cách mạng, phong trào thi đua yêu nước phát triển rất mạnh mẽ, góp phần thiết thực truyền bá sâu rộng những cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng ĐSVH ở nước ta trong thời kỳ công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế [3]. Cuốn sách “Đời sống văn hóa ở nông thôn đồng bằng Sông Hồng và sông Cửu Long”, Phan Hồng Giang (chủ biên), Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin, năm 2005. Tác phẩm đã khẳng định tính chủ động sáng tạo của 12 Đảng và chính quyền các cấp địa phương, tính tích cực của người nông dân trong sinh hoạt chính trị ở cơ sở, trong nỗ lực cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của cư dân vùng nông thôn. Tuy nhiên, lĩnh vực quan trọng nhất trong xây dựng ĐSVH là xây dựng tư tưởng, đạo đức lối sống lành mạnh đáp ứng với yêu cầu của con người trong thời kỳ công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước còn bộc lộ nhiều bất cập [17].
Cuốn sách “Về văn hóa và xây dựng đời sống văn hóa”, Nguyễn Hữu Thức, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, năm 2005. Tác phẩm giúp tìm hiểu, nghiên cứu thêm về lĩnh vực văn hóa nói chung và xây dựng ĐSVH nói riêng, với một số nội dung như: Một số vấn đề chung về văn hóa, tập trung làm rõ khái niệm, chức năng của văn hóa, một số vấn đề về xây dựng ĐSVH hiện nay, một số vấn đề về văn hóa truyền thống đặc sắc của dân tộc ta… [57]. Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ (Ban Tuyên giáo Trung ương): Những giải pháp thúc đẩy Phong trào TDĐKXDĐSVH, đưa Kết luận Hội nghị Trung ương 10 (khoá IX) về văn hoá đi nhanh vào cuộc sống, Ban Tuyên giáo Trung ương, năm 2008 do Nguyễn Hữu Thức chủ nhiệm đề tài. Đề tài đã phân tích quá trình triển khai thực hiện, bên cạnh những mặt tích cực, Phong trào TDĐKXDĐSVH cũng bộc lộ một số hạn chế cần khắc phục, như: Việc phối hợp giữa các Bộ, ngành chưa đồng bộ trong chỉ đạo; phong trào xây dựng ĐSVH có nơi, có lúc chưa kịp thời, chưa thường xuyên, thiếu sự tập trung vào trọng điểm các vùng, các đối tượng, nhất là khu vực ngoài quốc doanh.
Từ đó đề xuất những giải pháp, kiến nghị với cơ quan tham mưu của Đảng về văn hóa và BCĐCC Phong trào TDĐKXDĐSVH, để chỉ đạo nâng cao chất lượng hoạt động của phong trào trong xây dựng ĐSVH ở cơ sở [2]. Bài viết “Vài nét về văn hóa nông thôn hiện nay” của Hà Nhi, Tạp chí Văn hóa nghệ thuật số 310, tháng 4/2010. Bài viết khẳng định trước sự biến động về quy luật phát triển và thực trạng biểu hiện của kinh tế, văn hóa, xã hội 13 ở nông thôn đang diễn ra một cách nhanh chóng và có nhiều thay đổi. Nhưng dù có biến đổi thể nào, thì văn hóa nông thôn vẫn giữ được cho mình những sinh hoạt văn hóa đậm nét dấu ấn văn hóa, văn minh nông nghiệp trồng lúa nước với cơ cấu tổ chức xã hội thôn làng tương đối khép kín, nay có điều kiện để trở thành một pháo đài xây dựng ĐSVH ở cơ sở [39].
Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ: Tác động của Phong trào TDĐKXDĐSVH đến lối sống con người Việt Nam hiện nay, Cục Văn hóa cơ sở, năm 2013. Đề tài đã làm cơ sở tổng kết, đánh giá hiệu quả Phong trào TDĐKXDĐSVH được tiến hành ở Việt Nam trong những năm đổi mới của Đảng và Nhà nước ta, nhằm đưa Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc thấm sâu vào cuộc sống của người dân. Đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng và hiệu quả tác động của phong trào đến lối sống con người Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa - hiện đại hóa và hội nhập quốc tế [10]. Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Những vấn đề lý luận và thực tiễn về đời sống văn hoá, môi trường văn hoá”, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, năm 2015.
Nội dung kỷ yếu đã khẳng định vấn đề lý luận và thực tiễn về ĐSVH của người dân giờ đây không chỉ đa dạng, phong phú, hiện đại mà còn chứa đựng biết bao điều mới mẻ, lạ lẫm và biến đổi không ngừng. Thực tiễn thì biến đổi nhanh chóng, nhưng những nghiên cứu khoa học về ĐSVH và môi trường văn hóa chưa có được những bước tiến tương xứng, đòi hỏi phải có những nghiên cứu khoa học lý giải nghiêm túc và sát với thực tiễn về ĐSVH và môi trường văn hóa [60]. Cuốn sách “Bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống trong xây dựng nông thôn mới”, Nguyễn Ngọc Thanh (chủ biên), Nhà xuất bản Hồng Đức, năm 2015. Tác phẩm đã khẳng định, một trong những vấn đề cơ bản XDNTM là nâng cao chất lượng và hiệu quả các thiết chế văn hóa, xây dựng đời sống và môi trường văn hóa lành mạnh, bảo vệ thuần phong mỹ tục ở nông thôn.
Tuy nhiên, trước cơn 14 lốc đô thị hóa, các làng Việt nói chung đang phải đối mặt với với nhiều thách thức. Nghiên cứu này góp phần định hướng đúng yêu cầu cần thiết trong bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong XDNTM [52]. Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Xây dựng đời sống văn hóa nông thôn mới khu vực vùng núi phía Bắc”, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, năm 2016. Nội dung kỷ yếu được thể hiện trên các phương diện lý luận và thực tiễn xây dựng ĐSVH ở cơ sở gắn với xây dựng nông thôn mới các tỉnh vùng núi phía Bắc; bảo tồn di sản văn hóa, phát triển kinh tế du lịch trong xây dựng ĐSVH nông thôn mới trong cả nước nói chung và các tỉnh khu vực vùng núi phía Bắc nói riêng [7].
Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Xây dựng đời sống văn hóa nông thôn mới khu vực Tây Nguyên”, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, năm 2016. Nội dung kỷ yếu được thể hiện trên các phương diện lý luận và thực tiễn xây dựng ĐSVH ở cơ sở gắn với xây dựng nông thôn mới các tỉnh vùng Tây Nguyên; bảo tồn di sản văn hóa, phát triển kinh tế du lịch trong xây dựng ĐSVH nông thôn mới trong cả nước nói chung và các tỉnh khu vực Tây Nguyên nói riêng [8]. Cuốn sách “Xây dựng nông thôn mới ở Việt Nam hiện nay (nghiên cứu vùng Duyên hải Nam Trung Bộ”, Phạm Đi, năm 2016. Cuốn sách đã nêu những thành tựu đạt được sau khi triển khai thực hiện Nghị quyết Trung ương 7 (khóa X) về nông nghiệp, nông dân, nông thôn; trong đó, về lĩnh vực văn hóa cũng phát triển như: Các hoạt động văn hóa văn nghệ, TDTT quần chúng được đẩy mạnh và đa dạng hóa phương thức tổ chức hoạt động; hoạt động bảo vệ và phát huy các giá trị di sản văn hóa.