Luận văn thạc sĩ: Hành vi trích dẫn của học viên cao học Đại học Cần Thơ - Võ Văn Mấy Năm

Nghiên cứu về hành vi trích dẫn của học viên cao học trường Đại học Cần Thơ. Phân tích cách sử dụng tài liệu tham khảo và tiêu chuẩn trích dẫn trong nghiên cứu

• Tác giả: Võ Văn Mấy
• Người hướng dẫn: TS. Ngô Thị Huyền
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Khoa học Thư viện
• Đề tài: Hành vi trích dẫn của học viên cao học trường Đại học Cần Thơ
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về hành vi trích dẫn của học viên cao học

Hành vi trích dẫn là hoạt động học thuật cốt lõi trong nghiên cứu khoa học. Học viên cao học Trường Đại học Cần Thơ thể hiện hành vi này thông qua việc lựa chọn, ghi nhận và sử dụng tài liệu tham khảo trong luận văn. Nghiên cứu của Võ Văn Mấy Năm (2021) đã phân tích sâu sắc hiện tượng này. Kết quả cho thấy nhiều yếu tố ảnh hưởng đến quyết định trích dẫn. Chúng bao gồm uy tín tác giả, tính thời sự của tài liệu, và quy định của từng khoa. Phần mềm quản lý tham khảo cũng đóng vai trò quan trọng. Các công cụ như EndNote, Zotero hay Mendeley hỗ trợ người học quản lý tài liệu hiệu quả hơn. Tuy nhiên, việc sử dụng các phần mềm này chưa đồng đều. Nhiều học viên vẫn trích dẫn thủ công, dẫn đến lỗi định dạng. Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chuẩn hóa hành vi trích dẫn. Điều này đảm bảo tính khoa học và đạo đức học thuật cho công trình nghiên cứu. Hiểu rõ hành vi trích dẫn giúp nâng cao chất lượng đào tạo sau đại học.

1.1. Khái niệm trích dẫn và hành vi trích dẫn

Trích dẫn là việc ghi nhận nguồn thông tin đã sử dụng trong nghiên cứu. Đây là nguyên tắc đạo đức cơ bản trong học thuật. Hành vi trích dẫn bao gồm toàn bộ quá trình người nghiên cứu tìm kiếm, đánh giá và ghi nguồn tài liệu. Theo mô hình của Tahamtan và Bornmann (2018), quá trình này chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố. Chúng liên quan đến cả tài liệu trích dẫn và tài liệu được trích dẫn. Hiểu đúng khái niệm giúp học viên thực hiện trích dẫn có trách nhiệm.

1.2. Các kiểu trích dẫn phổ biến trong nghiên cứu

Kiểu APA (American Psychological Association) được sử dụng rộng rãi trong khoa học xã hội. Kiểu này nhấn mạnh tên tác giả và năm xuất bản. Ngoài ra còn có kiểu MLA, IEEE, Vancouver. Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam cũng có quy định riêng về trích dẫn. Việc lựa chọn kiểu trích dẫn phụ thuộc vào yêu cầu của trường, khoa và tạp chí. Mỗi kiểu có quy định cụ thể về định dạng trong văn bản và danh mục tham khảo.

II. Phân tích thực trạng hành vi trích dẫn học viên

Nghiên cứu đã khảo sát và phân tích luận văn của học viên cao học tại Trường Đại học Cần Thơ. Kết quả cho thấy nhiều vấn đề đáng quan tâm về hành vi trích dẫn. Về số lượng, có sự chênh lệch lớn giữa các luận văn. Một số công trình trích dẫn quá ít, không đủ cơ sở khoa học. Số khác lại trích dẫn quá nhiều nhưng không chọn lọc. Tuổi tài liệu cũng là vấn đề. Nhiều học viên ưu tiên tài liệu cũ, bỏ qua nghiên cứu mới. Điều này ảnh hưởng đến tính thời sự của luận văn. Ngôn ngữ trích dẫn chủ yếu bằng tiếng Việt. Tỷ lệ tài liệu tiếng Anh còn hạn chế. Lỗi trích dẫn xuất hiện khá phổ biến. Các lỗi thường gặp bao gồm sai định dạng, thiếu thông tin tác giả, năm xuất bản. Một số học viên không nhất quán kiểu trích dẫn trong cùng một luận văn. Tình trạng này phản ánh thiếu kỹ năng và kiến thức về trích dẫn học thuật.

2.1. Số lượng và tuổi tài liệu tham khảo

Số lượng tài liệu tham khảo dao động mạnh giữa các luận văn. Điều này phản ánh sự khác biệt trong cách tiếp cận nghiên cứu. Về tuổi tài liệu, nhiều học viên ưu tiên nguồn từ 5-10 năm. Tuy nhiên, không ít trường hợp sử dụng tài liệu quá 20 năm. Tài liệu mới dưới 3 năm chiếm tỷ lệ thấp. Điều này cho thấy khả năng tiếp cận nghiên cứu cập nhật còn hạn chế. Sử dụng tài liệu quá cũ làm giảm giá trị khoa học của luận văn.

2.2. Lỗi trích dẫn và loại tài liệu sử dụng

Lỗi trích dẫn phổ biến nhất là sai định dạng theo kiểu đã chọn. Nhiều học viên trích dẫn không đầy đủ thông tin. Loại tài liệu tham khảo chủ yếu là sách giáo trình. Tỷ lệ bài báo khoa học, đặc biệt từ tạp chí quốc tế, còn thấp. Tài liệu dạng luận văn, báo cáo cũng được sử dụng nhiều. Sự thiếu hụt nguồn tài liệu chất lượng cao ảnh hưởng đến độ tin cậy của nghiên cứu. Khắc phục lỗi và đa dạng hóa nguồn là nhu cầu cấp thiết.

III. Giải pháp cải thiện hành vi trích dẫn học viên

Cải thiện hành vi trích dẫn đòi hỏi sự nỗ lực từ nhiều phía. Trước tiên, nhà trường cần tăng cường đào tạo kỹ năng nghiên cứu. Các khóa học về phương pháp nghiên cứu nên có nội dung về trích dẫn. Hướng dẫn cụ thể từng kiểu trích dẫn là cần thiết. Thứ hai, thư viện đóng vai trò quan trọng trong hỗ trợ học viên. Cung cấp phần mềm quản lý tham khảo miễn phí giúp ích nhiều. Các công cụ như Zotero, Mendeley có giao diện dễ sử dụng. Thư viện có thể tổ chức tập huấn sử dụng các phần mềm này. Thứ ba, giảng viên hướng dẫn cần kiểm soát chặt chẽ hơn. Yêu cầu học viên tuân thủ nghiêm ngặt quy định trích dẫn. Nhận xét và chỉnh sửa lỗi trích dẫn ngay từ đầu quá trình. Cuối cùng, bản thân học viên cần chủ động trau dồi kỹ năng. Đọc nhiều tài liệu học thuật để quen với cách trích dẫn chuẩn. Thực hành thường xuyên để hình thành thói quen tốt.

3.1. Sử dụng phần mềm quản lý trích dẫn

Phần mềm quản lý tham khảo là công cụ đắc lực cho nghiên cứu. Các phần mềm phổ biến gồm EndNote, Zotero, Mendeley, RefWorks. Chúng cung cấp sáu chức năng cơ bản: tạo lập, lưu trữ, tổ chức, thay đổi, trích dẫn và chia sẻ tài liệu. Người dùng có thể lưu trữ không giới hạn và truy cập từ nhiều thiết bị. Phần mềm tự động tạo danh mục tham khảo theo nhiều kiểu khác nhau. Việc này tiết kiệm thời gian và giảm sai sót. Nhiều thư viện học thuật đã mua bản quyền phục vụ người dùng.

3.2. Chuẩn hóa quy định trích dẫn tại các khoa

Mỗi khoa cần có quy định rõ ràng về kiểu trích dẫn sử dụng. Quy định nên hướng dẫn chi tiết cách trích dẫn trong văn bản và danh mục. Đối sánh với các chuẩn quốc tế như APA giúp nâng cao chất lượng. Ban giám hiệu cần ban hành quy chế cụ thể về đạo đức trích dẫn. Kiểm tra phần mềm phát hiện đạo văn trước khi bảo vệ luận văn. Áp dụng chế tài đối với hành vi trích dẫn không trung thực. Sự thống nhất quy định tạo môi trường học thuật chuyên nghiệp.

IV. Kết luận và ứng dụng hành vi trích dẫn

Nghiên cứu về hành vi trích dẫn của học viên cao học Trường Đại học Cần Thơ mang lại nhiều giá trị. Kết quả cho thấy thực trạng đáng lo ngại về chất lượng trích dẫn. Nhiều học viên chưa nhận thức đầy đủ tầm quan trọng của trích dẫn chuẩn. Lỗi định dạng, thiếu thông tin, sử dụng tài liệu cũ là phổ biến. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra hướng đi khả thi. Việc áp dụng phần mềm quản lý tham khảo mang lại hiệu quả cao. Đào tạo kỹ năng nghiên cứu cần được chú trọng hơn. Giảng viên hướng dẫn đóng vai trò then chốt trong việc định hình thói quen. Ứng dụng của nghiên cứu rộng rãi trong nhiều lĩnh vực. Kết quả có thể tham khảo cho các trường đại học khác. Nghiên cứu mở ra hướng tiếp cận mới về đạo đức học thuật. Nâng cao chất lượng trích dẫn góp phần nâng tầm nghiên cứu sau đại học tại Việt Nam.

4.1. Ý nghĩa khoa học của nghiên cứu

Nghiên cứu cung cấp cái nhìn toàn diện về hành vi trích dẫn học viên cao học. Đây là công trình đầu tiên tập trung vào Trường Đại học Cần Thơ. Kết quả bổ sung vào kho tri thức về khoa học thư viện và thông tin. Mô hình phân tích có thể áp dụng cho các nghiên cứu tương tự. Phát hiện về mối liên hệ giữa sử dụng phần mềm và chất lượng trích dẫn rất có giá trị. Nghiên cứu tạo nền tảng cho các công trình tiếp theo.

4.2. Ý nghĩa thực tiễn và khuyến nghị

Kết quả nghiên cứu hữu ích cho nhà quản lý giáo dục. Ban giám hiệu có cơ sở xây dựng chính sách về đạo đức học thuật. Thư viện có thể cải thiện dịch vụ hỗ trợ nghiên cứu. Giảng viên điều chỉnh phương pháp hướng dẫn luận văn. Học viên nhận thức rõ hơn về trách nhiệm khi trích dẫn. Khuyến nghị tăng cường đào tạo kỹ năng từ bậc đại học. Tổ chức hội thảo chuyên đề về trích dẫn học thuật định kỳ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu Trình bày khái niệm trích dẫn, hành vi trích dẫn, các lý thuyết về hành vi trích dẫn; tóm tắt kết quả nghiên cứu hành vi trích dẫn của SV (SV), HVCH, nghiên cứu sinh trên thế giới và tại Việt Nam; khái quát các nghiên cứu hành vi sử dụng PMQLTD của HVCH. Bên cạnh đó, các yếu tố của hành vi trích dẫn, các kiểu trích dẫn thông dụng cũng được trình bày trong chương này. Chương 2: Bối cảnh và phương pháp nghiên cứu Trình bày chi tiết về phương pháp nghiên cứu sử dụng trong đề tài như cách thiết kế nghiên cứu, các phương pháp thu thập dữ liệu, các phương pháp phân tích dữ liệu, vấn đề đạo đức trong nghiên cứu, quy định trích dẫn của các khoa và đối sánh với quy định trích dẫn kiểu APA. Ngoài ra, chương này còn trình bày về bối cảnh 5 nghiên cứu là trường ĐHCT.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Phân tích, trình bày và thảo luận kết quả nghiên cứu về thực trạng hành vi trích dẫn, hoạt động sử dụng PMQLTD của HVCH trường ĐHCT; phân tích các yếu tố tác động đến hành vi trích dẫn và sử dụng PMQLTD của HVCH trường ĐHCT. Phần kết luận Tóm tắt những kết quả nghiên cứu đã được trình bày ở chương 3, dựa trên kết quả nghiên cứu đưa ra các đề xuất cho thực tiễn cải thiện hành vi trích dẫn của HVCH trường ĐHCT. Bên cạnh đó, phần kết luận còn làm rõ các mục tiêu nghiên cứu đã được giải quyết như thế nào, những hạn chế của nghiên cứu đồng thời gợi ý những hướng nghiên cứu tiếp theo. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1.

Khái niệm trích dẫn và hành vi trích dẫn 1. Khái niệm trích dẫn Có nhiều cá nhân, tổ chức đã đưa ra định nghĩa về “trích dẫn”. Hiểu một cách đơn giản, trích dẫn là một từ hoặc một đoạn văn bản lấy từ một tác phẩm đã được xuất bản trước đó (Cambridge English Dictionary, 2020). Trích dẫn thể hiện sự thừa nhận việc tham khảo tài liệu được viết bởi một người khác (Hjerppe, 1978).

“Trích dẫn thể hiện một liên kết giữa hai phần của tác phẩm, phần trích dẫn và phần được trích dẫn” (Cronin, 1984, p. Mối quan hệ giữa tài liệu này và tài liệu khác cung cấp cả mạng lưới kết nối những tài liệu có liên quan với nhau khi cùng thảo luận về một vấn đề và cho phép đi đến ý tưởng ban đầu (Davis & Cohen, 2001). Narin et al. (1976) chỉ ra rằng cần phân biệt hai thuật ngữ “tham khảo” và “trích dẫn” một cách rõ ràng.

Tham khảo là tìm kiếm thông tin từ một tài liệu; trong khi đó, công nhận việc tham khảo một tài liệu được gọi là trích dẫn. Ví dụ, khi tài liệu (1) “Ứng dụng trắc lượng thư mục trong việc tạo lập, kiểm soát, quản lý và đánh giá thông tin số” xuất hiện trong danh mục tham khảo của tài liệu (2) “Nghiên cứu hành vi trích dẫn của HVCH trường ĐHCT”, có nghĩa là tài liệu (1) được trích dẫn trong tài liệu (2) như một nguồn thông tin hỗ trợ ý tưởng, củng cố lập luận của tài liệu (2). Trong trường hợp này tài liệu (1) không chỉ là tham khảo của tài liệu (2) mà tài liệu (1) còn nhận một trích dẫn từ tài liệu (2). Nói cách khác tài liệu (2) là tài liệu trích dẫn và tài liệu (1) là tài liệu được trích dẫn.

Như thế có thể nói tham khảo và trích dẫn có mối quan hệ tương hỗ lẫn nhau, tham khảo giúp nhà nghiên cứu định vị nguồn tài liệu được trích dẫn, trong khi đó trích dẫn thừa nhận sự liên quan của tài liệu tham khảo với tài liệu nghiên cứu hiện tại. Trích dẫn có ý nghĩa rất quan trọng trong hoạt động học thuật như Cronin đã mô tả các trích dẫn như “dấu chân đóng băng trong quang cảnh của thành tựu học thuật; dấu chân làm bằng chứng cho việc truyền đi những ý tưởng” (Cronin, 1981, p. Trích dẫn được xem như một chỉ số thể hiện mức độ ảnh hưởng khoa học (Garfield, 1979; Plomp, 1990) hoặc như bằng chứng giao tiếp học thuật giữa các nhà 7 khoa học (Borgman, 1990). Theo lập luận của ISI/Thomson Scientific, công ty đã phát triển chỉ số trích dẫn Web of Science: Trích dẫn là một thước đo ảnh hưởng trực tiếp đến tài liệu của một chủ đề, và nó cũng là một chỉ số mạnh mẽ về đóng góp khoa học, vì nó được bắt nguồn từ các kiểu tương tác giữa hàng triệu bài báo đã xuất bản.

Khi một nhà nghiên cứu trích dẫn tác phẩm của người khác, chính là họ đang thừa nhận mức độ liên quan của tác phẩm đó với nghiên cứu hiện tại. Sự tương tác vừa cụ thể, vừa mang tính thông tin cao; nó là một tuyên bố của một tác giả về mối liên quan học thuật của hai tác phẩm.8) Tương tự như vậy, Tạp chí Khoa học Việt Nam (Vietnam Journal of Science) (2018) cho rằng trích dẫn là việc tham chiếu tới các nguồn đã hoặc chưa được công bố mà người viết có sử dụng để lấy thông tin cho bài nghiên cứu của mình. Nguồn trích dẫn có thể đến từ sách, báo, tạp chí, trang web,.Nguồn trích dẫn phải được ghi ngay khi thông tin được sử dụng. Vị trí đặt nguồn trích dẫn có thể ở đầu, giữa hoặc cuối câu, cuối một đoạn văn hay cuối một trích dẫn trực tiếp.

Tùy vào việc áp dụng phương pháp trích dẫn nào mà danh mục trích dẫn (danh mục tài liệu tham khảo) sẽ có cấu trúc khác nhau. Theo đó, trích dẫn được xem như công cụ giúp chỉ nguồn đến các tài liệu (Turnitin, 2017) bởi nó cung cấp cho người đọc thông tin cần thiết để tìm lại nguồn của tài liệu, bao gồm: thông tin về tác giả, nhan đề của tác phẩm, tên và địa điểm nhà xuất bản nguồn tài liệu được trích dẫn, ngày tài liệu đã trích dẫn được xuất bản, số trang tài liệu được trích dẫn. Như vậy có thể thấy rằng có nhiều cách diễn đạt khác nhau về khái niệm trích dẫn song nhìn chung có thể khái quát thành hai nội dung chính yếu của trích dẫn, đó là: (1) ghi nhận những thông tin từ các nguồn khác vào trong bài viết của mình; (2) cung cấp thông tin của nguồn trích dẫn thể hiện bằng danh mục tài liệu tham khảo (Võ Văn Mấy Năm, 2019, tr. Khái niệm hành vi trích dẫn Hành vi trích dẫn là một khía cạnh của năng lực thông tin (information literacy) vì hành vi trích dẫn thể hiện việc sử dụng kết quả của quá trình tìm kiếm, xử lý thông tin (Gadd et al.

Trong quá trình nghiên cứu, các nhà khoa học sử 8 dụng các trích dẫn cho các nghiên cứu nhằm thể hiện sự ủng hộ hay phản đối một vấn đề nào đó. Nhà nghiên cứu thực hiện các hành vi thông tin để tìm thông tin phù hợp với vấn đề nghiên cứu, tổ chức thông tin đó trong tài liệu nghiên cứu, và sử dụng thông tin tìm được một cách hiệu quả. Như vậy có thể hiểu hành vi trích dẫn là hành vi thông tin của con người để thừa nhận các thông tin, ý tưởng từ các ấn phẩm của người khác hoặc ấn phẩm của chính nhà khoa học đã công bố theo các quy chuẩn nhất định có liên quan đến vấn đề nghiên cứu hiện tại. Khái niệm hành vi trích dẫn được thể hiện qua hai lý thuyết về hành vi trích dẫn đã được phát triển trong những thập kỷ qua: (1) lý thuyết chuẩn tắc về hành vi trích dẫn (The normative theory of citing behaviour), (2) quan điểm kiến tạo xã hội về hành vi trích dẫn (The social constructivist view on citing behaviour).

Cả hai đều nằm trong các lý thuyết xã hội rộng lớn hơn về khoa học. Song song với hai lý thuyết trên, các nhà khoa học cũng chia thành hai nhóm có quan điểm khác nhau về hành vi trích dẫn. Nhóm thứ nhất đề cao tính học thuật, giá trị khoa học trong trích dẫn, nhóm này có quan điểm giống lý thuyết chuẩn tắc về hành vi trích dẫn. Nhóm thứ hai, có quan điểm giống thuyết kiến tạo xã hội về hành vi trích dẫn, quan điểm của nhóm này đề cập đến việc hành vi trích dẫn phụ thuộc vào nhiều yếu tố tác động chứ không chỉ là tính học thuật.

Theo lý thuyết chuẩn tắc về hành vi trích dẫn, các nhà khoa học trích dẫn các tài liệu vì những tài liệu đó có liên quan đến chủ đề nghiên cứu của họ. Việc trích dẫn cung cấp nền tảng hữu ích cho vấn đề nghiên cứu và để thừa nhận đóng góp của các tác giả. Merton (1988) tuyên bố rằng, các nhà khoa học công nhận uy tín của đồng nghiệp bằng cách trích dẫn các công trình khoa học của họ. Do đó, trích dẫn đại diện cho trí tuệ hoặc ảnh hưởng nhận thức của một công trình khoa học.

Các nhà xã hội học chuẩn tắc, trong đó có Zuckerman và Merton, đã xem các trích dẫn là dấu hiệu của ảnh hưởng trí tuệ và là phần thưởng/minh chứng thể hiện việc thừa nhận sản phẩm trí tuệ của tác giả được trích dẫn (Merton, 1973a; Zuckerman, 1987). Cole & Van Raan (trích dẫn bởi Bornmann & Daniel, 2006) đánh giá phân tích trắc lượng thư mục thích hợp cho việc đánh giá kết quả khoa học, như phần lớn 9 các nghiên cứu chỉ ra rằng số lượng trích dẫn đến các ấn phẩm của các nhà khoa học có tương quan với các đánh giá khác về tác động hoặc ảnh hưởng của các nhà khoa học, chẳng hạn như giải thưởng, danh hiệu, giải thưởng Nobel (Myers, 1970), danh tiếng của tổ chức (Anderson et al., 1978), tài trợ nghiên cứu (Hagstrom, 1971), xếp hạng học thuật (J. Cole & Cole, 1972), đánh giá ngang hàng (Aksnes & Taxt, 2004). Theo Cronin, các nhà khoa học có xu hướng trích dẫn các bài viết cụ thể của một tác giả thường xuyên nếu tác giả đó là đồng nghiệp hoặc đã cùng tham gia vào các dự án nghiên cứu.

Ngoài ra, nếu tác giả nổi tiếng thì bài viết của tác giả đó có khả năng được trích dẫn bởi các nhà khoa học khác trong các lĩnh vực có liên quan (Bolstad, 2008). Theo Merton, người sáng lập Khoa học xã hội học hiện đại - lý thuyết xã hội học của khoa học (Merton, 1973b), lý thuyết chuẩn tắc về cơ bản nói rằng các trích dẫn biểu thị ảnh hưởng học thuật, rằng chúng có thể được sử dụng như một thước đo giá trị học thuật; chúng thể hiện chức năng của công cụ truyền tải kiến thức và chức năng biểu tượng của việc khen thưởng các nhà khoa học bằng cách công nhận quyền sở hữu trí tuệ của họ.