Luận án tiến sĩ nghiên cứu thực trạng nhiễm nấm miệng và chất lượng cuộc sống của người mang phục hình răng tại tỉnh nam định

Luận án tiến sĩ nghiên cứu nghiên cứu thực trạng nhiễm nấm miệng và chất lượng cuộc sống của người mang phục hình răng tại, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng

• Tác giả: Nguyễn Hữu Bản
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Ngọc Tuyến
• Trường học: Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng trung ương
• Chuyên ngành: Dịch tễ học
• Đề tài: Nghiên Cứu Thực Trạng Nhiễm Nấm Miệng và Chất Lượng Cuộc Sống của Người Mang Phục Hình Răng Tại Tỉnh Nam Định (2019 - 2021)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ y học
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Một số khái niệm, thuật ngữ cơ bản, cơ sở lý thuyết dùng trong nghiên cứu
• 1.1.1. Sức khỏe răng miệng
• 1.1.2. Bệnh răng miệng
• 1.1.3. Bệnh lý niêm mạc miệng
• 1.2. Nhiễm nấm miệng
• 1.3. Phục hình răng
• 1.4. Khái niệm chất lượng cuộc sống
• 1.5. Tỷ lệ nhiễm và một số yếu tố liên quan đến tình trạng nhiễm nấm miệng ở người mang phục hình răng
• 1.6. Đặc điểm nhiễm nấm miệng ở người mang phục hình răng
• 1.7. Một số yếu tố liên quan đến tình trạng nhiễm nấm miệng ở người mang phục hình răng
• 1.8. Xác định thành phần loài nấm miệng ở người mang phục hình răng
• 1.9. Kỹ thuật lấy bệnh phẩm và xét nghiệm soi tươi nấm
• 1.10. Quy trình kỹ thuật nuôi cấy nấm
• 1.11. Kỹ thuật xác định thành phần loài nấm qua kỹ thuật PCR-RFLP
• 1.12. Xác định thành phần loài nấm bằng kỹ thuật giải trình tự gene
• 1.13. Đánh giá chất lượng cuộc sống ở người mang phục hình răng có nhiễm nấm miệng
• 1.14. Ảnh hưởng của việc mất răng đến sức khỏe răng miệng
• 1.15. Ảnh hưởng của việc mất răng đến sức khỏe toàn thân
• 1.16. Ảnh hưởng của việc mất răng lên chất lượng cuộc sống
• 1.17. Chất lượng cuộc sống và chất lượng cuộc sống liên quan đến phục hình răng ở người mang phục hình răng
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Xác định tỷ lệ nhiễm và một số yếu tố liên quan đến tình trạng nhiễm nấm miệng ở người mang phục hình răng tại tỉnh Nam Định (2019-2021)
• 2.2. Đối tượng, địa điểm, thời gian nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Các kỹ thuật sử dụng trong nghiên cứu
• 2.6. Xác định và đo lường các chỉ số, biến số trong nghiên cứu
• 2.7. Đánh giá chất lượng cuộc sống ở người mang phục hình răng có nhiễm nấm miệng
• 2.8. Phương pháp nhập, phân tích và xử lý số liệu
• 2.9. Sai số và các biện pháp khống chế sai số
• 2.10. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Một số đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Xác định tỷ lệ nhiễm nấm miệng ở người mang phục hình răng tại tỉnh Nam Định (2019 - 2021)
• 3.3. Một số yếu tố liên quan đến nhiễm nấm miệng ở người mang phục hình răng tại tỉnh Nam Định (2019-2021)
• 3.4. Xác định thành phần loài nấm miệng ở người mang phục hình răng
• 3.5. Đánh giá chất lượng cuộc sống ở người mang phục hình răng có nhiễm nấm
• 3.6. Chất lượng phục hình răng ở người mang phục hình răng
• 4. CHƯƠNG 4: NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI VÀ MỘT SỐ HẠN CHẾ CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Nhiễm Nấm Miệng và Phục Hình Răng

Nghiên cứu về nhiễm nấm miệng ở người mang phục hình răng tại Nam Định (2019-2021) là một bước tiến quan trọng. Bệnh răng miệng là vấn đề sức khỏe phổ biến, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống. Mất răng và việc sử dụng phục hình là nhu cầu tất yếu, nhưng lại tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nấm. Nghiên cứu này đi sâu vào thực trạng, tìm hiểu các yếu tố liên quan, và đánh giá tác động của nhiễm nấm miệng lên chất lượng cuộc sống. Nó cung cấp cơ sở khoa học cho việc phòng ngừa và điều trị, góp phần nâng cao sức khỏe răng miệng cộng đồng. Theo thống kê, có đến 95.2% người dân tại Nam Định mắc các bệnh liên quan đến răng miệng. Vấn đề nhiễm nấm Candida trên phục hình răng hiện nay còn khá nhiều bất cập. Vì vậy cần có những nghiên cứu chuyên sâu hơn về vấn đề này.

1.1. Tầm Quan Trọng của Sức Khỏe Răng Miệng Tổng Thể

Sức khỏe răng miệng không chỉ giới hạn ở răng và nướu. Nó là một phần không thể tách rời của sức khỏe tổng thể. Các bệnh răng miệng có thể ảnh hưởng đến khả năng ăn nhai, nói năng, và thậm chí là sức khỏe tim mạch. Nhiễm nấm miệng, đặc biệt ở người mang phục hình, có thể gây đau đớn, khó chịu, và ảnh hưởng đến dinh dưỡng. Do đó, việc duy trì sức khỏe răng miệng tốt là yếu tố then chốt để đảm bảo chất lượng cuộc sống toàn diện. Một nghiên cứu đã chỉ ra, người có sức khỏe răng miệng tốt sẽ có tinh thần thoải mái và tự tin hơn trong giao tiếp.

1.2. Mối Liên Hệ Giữa Phục Hình Răng và Nguy Cơ Nhiễm Nấm

Phục hình răng giúp khôi phục chức năng ăn nhai và thẩm mỹ sau khi mất răng. Tuy nhiên, nó cũng tạo ra môi trường thuận lợi cho sự phát triển của nấm. Bề mặt phục hình có thể tích tụ mảng bám và tạo điều kiện cho nấm Candida phát triển. Vệ sinh răng miệng kém và việc không làm sạch phục hình đúng cách làm tăng nguy cơ nhiễm nấm. Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định mức độ nhiễm nấm và các yếu tố nguy cơ liên quan đến việc sử dụng phục hình răng. Cần chú trọng vệ sinh răng miệng sau khi ăn uống, đặc biệt đối với những người sử dụng phục hình.

II. Vấn Đề Nhiễm Nấm Miệng ở Người Mang Phục Hình Răng

Nhiễm nấm miệng là một thách thức lớn đối với người mang phục hình răng. Tình trạng này không chỉ gây khó chịu mà còn ảnh hưởng đến khả năng ăn uống, giao tiếp, và chất lượng cuộc sống. Các triệu chứng thường gặp bao gồm đau rát, khó nuốt, và xuất hiện các mảng trắng trên niêm mạc miệng. Việc điều trị có thể phức tạp và đòi hỏi sự kiên trì. Nghiên cứu này nhằm mục đích làm rõ hơn về tỷ lệ nhiễm nấm, các yếu tố liên quan, và tác động của nó đến người mang phục hình răng. Việc phòng ngừa và điều trị kịp thời là rất quan trọng để giảm thiểu tác động tiêu cực của nhiễm nấm miệng. Viêm miệng do răng giả là một trong những vấn đề thường gặp.

2.1. Các Triệu Chứng và Dấu Hiệu Nhận Biết Nhiễm Nấm Miệng

Nhiễm nấm miệng thường biểu hiện bằng các mảng trắng, hơi vàng, có thể dễ dàng cạo đi nhưng để lại bề mặt đỏ, rát. Các triệu chứng khác có thể bao gồm đau rát, khó nuốt, và mất vị giác. Ở người mang phục hình, nấm có thể phát triển dưới bề mặt phục hình, gây viêm nhiễm và khó chịu. Việc nhận biết sớm các triệu chứng là rất quan trọng để có biện pháp can thiệp kịp thời. Việc thăm khám nha sĩ thường xuyên giúp phát hiện sớm các dấu hiệu nhiễm nấm miệng.

2.2. Yếu Tố Nguy Cơ Gây Nhiễm Nấm Miệng ở Người Mang Phục Hình

Nhiều yếu tố có thể làm tăng nguy cơ nhiễm nấm miệng ở người mang phục hình. Vệ sinh răng miệng kém, sử dụng phục hình không đúng cách, và các bệnh lý nền như tiểu đường có thể tạo điều kiện cho nấm phát triển. Một số loại thuốc, đặc biệt là kháng sinh và corticosteroid, cũng có thể làm thay đổi hệ vi sinh vật trong miệng và tăng nguy cơ nhiễm nấm. Việc xác định các yếu tố nguy cơ giúp đưa ra các biện pháp phòng ngừa hiệu quả. Cần lưu ý về chế độ ăn uống, sinh hoạt để duy trì sức khỏe răng miệng tốt nhất.

III. Cách Nghiên Cứu Nhiễm Nấm và Đánh Giá Chất Lượng Cuộc Sống

Nghiên cứu về nhiễm nấm miệng và chất lượng cuộc sống sử dụng các phương pháp khoa học để thu thập và phân tích dữ liệu. Các phương pháp bao gồm khảo sát, kiểm tra lâm sàng, và xét nghiệm vi sinh vật. Việc đánh giá chất lượng cuộc sống sử dụng các công cụ đo lường đã được chuẩn hóa. Nghiên cứu này kết hợp các phương pháp định tính và định lượng để có cái nhìn toàn diện về vấn đề. Kết quả nghiên cứu cung cấp thông tin quan trọng cho việc xây dựng các chương trình phòng ngừa và điều trị. Việc sử dụng các công cụ đo lường khách quan giúp đảm bảo tính chính xác và tin cậy của kết quả.

3.1. Phương Pháp Xác Định Tỷ Lệ Nhiễm Nấm Miệng Chính Xác

Để xác định tỷ lệ nhiễm nấm miệng, nghiên cứu sử dụng các phương pháp xét nghiệm vi sinh vật như soi tươi và nuôi cấy. Soi tươi là phương pháp nhanh chóng và đơn giản để phát hiện sự hiện diện của nấm. Nuôi cấy cho phép xác định loài nấm và đánh giá mức độ nhiễm trùng. Kết hợp cả hai phương pháp giúp tăng độ chính xác của kết quả. Việc sử dụng các phương pháp xét nghiệm tiêu chuẩn là rất quan trọng để đảm bảo tính tin cậy của nghiên cứu. Kỹ thuật PCR cũng được sử dụng trong một số trường hợp phức tạp.

3.2. Đánh Giá Chất Lượng Cuộc Sống Bằng Công Cụ Tiêu Chuẩn OHIP 19

Chất lượng cuộc sống liên quan đến sức khỏe răng miệng được đánh giá bằng công cụ OHIP-19 (Oral Health Impact Profile). Công cụ này đo lường tác động của các vấn đề răng miệng đến các khía cạnh khác nhau của cuộc sống như thể chất, tinh thần, và xã hội. Kết quả OHIP-19 cung cấp thông tin quan trọng về mức độ ảnh hưởng của nhiễm nấm miệng đến chất lượng cuộc sống của người mang phục hình. Việc sử dụng công cụ đã được chuẩn hóa giúp so sánh kết quả giữa các nghiên cứu khác nhau. GOHAI cũng là một công cụ tương tự được sử dụng cho người cao tuổi.

IV. Thực Trạng Nhiễm Nấm Miệng và Yếu Tố Liên Quan Tại Nam Định

Nghiên cứu tại Nam Định (2019-2021) đã làm sáng tỏ thực trạng nhiễm nấm miệng ở người mang phục hình răng. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm nấm ở mức đáng báo động, đặc biệt là ở nhóm người cao tuổi và có vệ sinh răng miệng kém. Các yếu tố liên quan bao gồm loại phục hình, thời gian sử dụng phục hình, và các bệnh lý nền. Nghiên cứu này cung cấp bằng chứng quan trọng để xây dựng các chương trình can thiệp phòng ngừa và điều trị. Việc nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của vệ sinh răng miệng và chăm sóc phục hình là rất cần thiết.

4.1. Tỷ Lệ Nhiễm Nấm Miệng ở Người Mang Phục Hình Răng

Dữ liệu thu thập được cho thấy một tỷ lệ đáng kể người mang phục hình răng tại Nam Định bị nhiễm nấm miệng. Tỷ lệ này cao hơn so với một số nghiên cứu ở các khu vực khác, cho thấy sự cần thiết của các biện pháp can thiệp đặc biệt tại địa phương. Các yếu tố như điều kiện kinh tế xã hội và thói quen vệ sinh răng miệng có thể đóng vai trò quan trọng. Tỷ lệ nhiễm nấm cao nhấn mạnh sự cần thiết của việc tăng cường giáo dục sức khỏe răng miệng. Tỷ lệ nhiễm Candida là một trong những chỉ số quan trọng được theo dõi.

4.2. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Tình Trạng Nhiễm Nấm Miệng

Nghiên cứu đã xác định một số yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến tình trạng nhiễm nấm miệng. Vệ sinh răng miệng kém, sử dụng phục hình không đúng cách, và các bệnh lý nền như tiểu đường làm tăng nguy cơ nhiễm nấm. Việc xác định các yếu tố này giúp đưa ra các biện pháp phòng ngừa hiệu quả. Cần chú trọng đến việc hướng dẫn người dân về cách vệ sinh răng miệng và chăm sóc phục hình đúng cách. Chế độ dinh dưỡng cũng ảnh hưởng không nhỏ đến tình trạng này.

V. Tác Động của Nhiễm Nấm Miệng Lên Chất Lượng Cuộc Sống

Nhiễm nấm miệng không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe răng miệng mà còn tác động tiêu cực đến chất lượng cuộc sống. Người bị nhiễm nấm thường gặp khó khăn trong ăn uống, giao tiếp, và sinh hoạt hàng ngày. Đau rát và khó chịu có thể dẫn đến căng thẳng và giảm tự tin. Nghiên cứu này đánh giá mức độ ảnh hưởng của nhiễm nấm miệng đến các khía cạnh khác nhau của cuộc sống. Kết quả cho thấy việc điều trị nhiễm nấm miệng có thể cải thiện đáng kể chất lượng cuộc sống. Cần có sự phối hợp giữa nha sĩ và bệnh nhân để đạt được kết quả tốt nhất.

5.1. Ảnh Hưởng Đến Khả Năng Ăn Uống và Dinh Dưỡng

Đau rát và khó chịu do nhiễm nấm miệng có thể làm giảm khả năng ăn uống và hấp thụ dinh dưỡng. Người bị nhiễm nấm thường tránh ăn các loại thức ăn cứng, cay, hoặc nóng. Điều này có thể dẫn đến thiếu hụt dinh dưỡng và ảnh hưởng đến sức khỏe tổng thể. Việc điều trị nhiễm nấm miệng giúp cải thiện khả năng ăn uống và nâng cao sức khỏe. Chế độ ăn mềm có thể giúp giảm bớt khó chịu trong thời gian điều trị.

5.2. Tác Động Đến Giao Tiếp và Tâm Lý

Nhiễm nấm miệng có thể ảnh hưởng đến khả năng phát âm và giao tiếp. Người bị nhiễm nấm thường cảm thấy tự ti và ngại giao tiếp với người khác. Điều này có thể dẫn đến cô lập xã hội và ảnh hưởng đến tâm lý. Việc điều trị nhiễm nấm miệng giúp cải thiện khả năng giao tiếp và nâng cao sự tự tin. Tư vấn tâm lý có thể giúp người bệnh vượt qua những khó khăn về mặt tinh thần.

VI. Giải Pháp Phòng Ngừa và Điều Trị Nhiễm Nấm Miệng Hiệu Quả

Phòng ngừa và điều trị nhiễm nấm miệng đòi hỏi sự phối hợp giữa nha sĩ và bệnh nhân. Các biện pháp phòng ngừa bao gồm vệ sinh răng miệng đúng cách, làm sạch phục hình thường xuyên, và kiểm soát các bệnh lý nền. Điều trị nhiễm nấm miệng có thể bao gồm sử dụng thuốc kháng nấm và cải thiện vệ sinh răng miệng. Nghiên cứu này đưa ra các khuyến nghị cụ thể về phòng ngừa và điều trị dựa trên kết quả nghiên cứu. Việc tuân thủ các khuyến nghị này giúp giảm nguy cơ nhiễm nấm miệng và cải thiện chất lượng cuộc sống. Cần có sự kiên trì và tuân thủ để đạt được kết quả tốt nhất.

6.1. Hướng Dẫn Vệ Sinh Răng Miệng Đúng Cách Cho Người Mang Phục Hình

Vệ sinh răng miệng đúng cách là yếu tố then chốt để phòng ngừa nhiễm nấm miệng. Người mang phục hình cần chải răng ít nhất hai lần một ngày bằng kem đánh răng có chứa fluoride. Ngoài ra, cần làm sạch phục hình hàng ngày bằng bàn chải và dung dịch làm sạch chuyên dụng. Việc vệ sinh phục hình giúp loại bỏ mảng bám và ngăn ngừa sự phát triển của nấm. Chỉ nha khoa cũng nên được sử dụng để làm sạch kẽ răng.

6.2. Các Biện Pháp Điều Trị Nhiễm Nấm Miệng Phổ Biến và Hiệu Quả

Điều trị nhiễm nấm miệng thường bao gồm sử dụng thuốc kháng nấm như nystatin hoặc miconazole. Thuốc có thể được sử dụng dưới dạng viên ngậm, gel bôi, hoặc dung dịch súc miệng. Ngoài ra, cần cải thiện vệ sinh răng miệng và kiểm soát các yếu tố nguy cơ. Việc tuân thủ phác đồ điều trị và tái khám định kỳ là rất quan trọng để đảm bảo hiệu quả. Khám nha sĩ định kỳ là một phần quan trọng trong việc điều trị và phòng ngừa.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Bệnh răng miệng là một trong những vấn đề sức khỏe phổ biến ở mọi lứa tuổi, bao gồm sâu răng, viêm lợi, viêm quanh răng, tổn thương niêm mạc miệng và mất răng. Mất răng không chỉ làm biến đổi cấu trúc giải phẫu và thẩm mỹ khuôn mặt mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến các chức năng sinh lý cơ bản như nhai, nuốt, phát âm và hoạt động của hệ tiêu hóa. Do đó, phục hình răng (cố định hoặc tháo lắp) là giải pháp can thiệp cần thiết nhằm khôi phục chức năng và thẩm mỹ cho người bị mất răng.

Tuy nhiên, việc sử dụng khí cụ phục hình tạo ra sự thay đổi trong môi trường vi sinh khoang miệng, cản trở sự lưu thông của nước bọt và tạo điều kiện cho mảng bám vi sinh vật, đặc biệt là vi nấm, bám dính và phát triển trên bề mặt niêm mạc cũng như nền hàm giả. Viêm niêm mạc miệng do nhiễm nấm ở người mang phục hình răng là tình trạng bệnh lý kéo dài, gây đau rát, khó chịu khi ăn nhai và tác động tiêu cực đến sức khỏe toàn thân cũng như chất lượng cuộc sống của người bệnh.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu dịch tễ học trước đây phần lớn tập trung vào bệnh sâu răng, bệnh quanh răng hoặc khảo sát sức khỏe răng miệng nói chung trong cộng đồng. Dữ liệu về tình trạng nhiễm nấm miệng, đặc điểm thành phần loài nấm bằng kỹ thuật sinh học phân tử hiện đại, cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống ở nhóm người mang phục hình răng còn rất hạn chế. Tỉnh Nam Định là địa bàn thuộc vùng đồng bằng sông Hồng có tỷ lệ mắc bệnh răng miệng chung ở mức cao (95,2%), song chưa từng có công trình nghiên cứu chuyên sâu nào được thực hiện để đánh giá toàn diện về thực trạng nhiễm nấm miệng và chất lượng cuộc sống ở đối tượng mang phục hình răng.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định 3 mục tiêu cụ thể:

1. Xác định tỷ lệ nhiễm và một số yếu tố liên quan đến tình trạng nhiễm nấm miệng ở người mang phục hình răng tại tỉnh Nam Định (2019 - 2021).
2. Xác định thành phần loài nấm miệng ở người mang phục hình răng.
3. Đánh giá chất lượng cuộc sống ở người mang phục hình răng có nhiễm nấm miệng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Người mang phục hình răng (gồm phục hình cố định và phục hình tháo lắp) sinh sống tại tỉnh Nam Định.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu được triển khai tại tỉnh Nam Định, với sự phối hợp của Sở Y tế tỉnh Nam Định, Công an tỉnh Nam Định và Công ty TNHH MTV Phòng khám Răng - Hàm - Mặt Nụ Cười Việt. Các xét nghiệm vi sinh và sinh học phân tử được thực hiện tại Labo Bộ môn Ký sinh trùng (Học viện Quân y) và Phòng Thí nghiệm Khoa Sinh học phân tử (Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương).
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn thu thập số liệu và triển khai thực địa từ năm 2019 đến năm 2021; luận án được hoàn thành và bảo vệ năm 2022.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trong và ngoài nước

Tác giả đã hệ thống hóa các y văn liên quan đến thực trạng mất răng, dịch tễ học nhiễm nấm miệng và chất lượng cuộc sống liên quan đến sức khỏe răng miệng:

1. Dịch tễ học mất răng và sử dụng phục hình răng:

   • Trên thế giới: Viện Quốc gia về Nha khoa và Nghiên cứu Sọ mặt Hoa Kỳ (2018) công bố có 37,5% người lớn từ 20 đến 60 tuổi bị mất răng toàn bộ. Nghiên cứu hồi cứu tại Anh (2014) ghi nhận tỷ lệ mất răng giảm từ 28,4% năm 1988 xuống 15,3% năm 2009. Tại Ấn Độ, tỷ lệ mất răng ở nhóm 35 - 74 tuổi là 50,39% và ở người cao tuổi nói chung là 65%. Tại Iran, tỷ lệ mất răng ở công nhân là 68,1%.
   • Tại Việt Nam: Nghiên cứu tại Hà Nội chỉ ra tỷ lệ mất răng ở người cao tuổi là 88,13%; trong đó 53,9% đã có phục hình răng (phục hình cố định chiếm 50,0%, phục hình tháo lắp chiếm 40,79%, sử dụng đồng thời cả hai loại chiếm 9,21%).

2. Thực trạng nhiễm nấm miệng và thành phần loài:

   • Nấm men chi Candida có tỷ lệ hiện diện bình thường ở khoang miệng từ 45% đến 60% ở trẻ em khỏe mạnh và 30% đến 45% ở người lớn khỏe mạnh. Tỷ lệ này tăng cao ở người mang răng giả (50% - 60%), bệnh nhân mắc bệnh cấp tính (65% - 88%), bệnh nhân ung thư máu/bạch cầu cấp dùng hóa trị (90%) và người nhiễm HIV (95%).
   • Tỷ lệ nhiễm nấm miệng ở người mang phục hình răng theo các nghiên cứu quốc tế dao động từ 58,3% đến 93,8%. Tại Sana (Yemen), tỷ lệ nhiễm Candida albicans ở người mang phục hình toàn hàm là 73,9% và phục hình tháo lắp bán phần là 51,7%. Tại Pará (Brazil), Candida albicans được tìm thấy ở 60% đến 100% người đeo răng giả có nấm, chiếm gần 70% tổng số loài phân lập.
   • Tại Việt Nam, nghiên cứu tại Viện Đào tạo Răng - Hàm - Mặt (Trường Đại học Y Hà Nội) ghi nhận 32,25% bệnh nhân mang hàm giả bị nhiễm nấm ở niêm mạc miệng và 35,5% hàm giả có nhiễm nấm.

Chỉ tiêu dịch tễ	Nhóm đối tượng / Địa bàn	Số liệu ghi nhận trong y văn
Tỷ lệ mất răng toàn bộ	Người lớn 20 - 60 tuổi (Hoa Kỳ, 2018)	37,5%
Tỷ lệ mất răng	Nhóm tuổi 35 - 74 (Ấn Độ)	50,39% (người già: 65%)
Tỷ lệ mất răng	Người cao tuổi (Hà Nội, Việt Nam)	88,13% (53,9% có phục hình)
Phân lập Candida miệng	Người mang răng giả (Y văn quốc tế)	50% - 60% (tổng quan) / 58,3% - 93,8%
Phân lập Candida miệng	Người nhiễm HIV / Ung thư máu	90% - 95%
Nhiễm nấm niêm mạc / hàm giả	Bệnh nhân mang hàm giả (Hà Nội)	32,25% (niêm mạc) / 35,5% (hàm giả)
Tỷ lệ mắc bệnh răng miệng chung	Dân cư tỉnh Nam Định	95,2%

Vị trí và khoảng trống luận án giải quyết

Luận án đóng vai trò khỏa lấp khoảng trống dữ liệu dịch tễ học tại địa phương; kết hợp phương pháp nuôi cấy vi sinh truyền thống với kỹ thuật sinh học phân tử (PCR-RFLP và giải trình tự gen) nhằm định danh chính xác các loài nấm Candida và non-Candida. Đồng thời, công trình kết hợp đánh giá lâm sàng phục hình với hai bộ công cụ chuẩn hóa quốc tế (WHOQOL-BREF và OHIP-19) để lượng hóa tác động đa chiều của tình trạng nhiễm nấm miệng lên chất lượng cuộc sống người bệnh.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khái niệm sử dụng

• Sức khỏe răng miệng và bệnh lý khoang miệng: Luận án áp dụng định nghĩa sức khỏe răng miệng của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), bao quát các bệnh lý sâu răng, viêm lợi, viêm quanh răng, bệnh lý niêm mạc miệng và mất răng.
• Phân loại mất răng:
  • Phân loại theo Kourliandsky: Căn cứ vào số điểm chạm thăng bằng giữa hai hàm (Loại I: còn 3 điểm chạm; Loại II: còn 2 điểm chạm; Loại III: còn răng nhưng không còn điểm chạm; Loại IV: mất răng toàn bộ).
  • Phân loại theo Kennedy - Applegate: Gồm 6 loại lâm sàng từ Loại I đến Loại VI dựa trên vị trí mất răng, khoảng mất răng, tình trạng răng trụ và sống hàm.
• Mô hình hành vi sức khỏe (KAP): Khung lý thuyết phân tích mối quan hệ nhân quả giữa Kiến thức (Knowledge) - Thái độ (Attitude) - Thực hành (Practice) của người bệnh đối với hành vi chăm sóc vệ sinh răng miệng và phòng chống nhiễm nấm miệng.
• Đo lường chất lượng cuộc sống:
  • Khái niệm chất lượng cuộc sống liên quan đến sức khỏe (HRQoL).
  • Thang đo tổng quát WHOQOL-BREF của WHO: Gồm 26 câu hỏi đánh giá 4 lĩnh vực (Sức khỏe thể chất, Sức khỏe tâm thần, Quan hệ xã hội, Môi trường sống) cùng 2 câu hỏi chung về chất lượng cuộc sống và sự hài lòng sức khỏe.
  • Thang đo chuyên biệt OHIP-19 (Oral Health Impact Profile dành cho người mang phục hình): Gồm 19 câu hỏi khảo sát 6 lĩnh vực (Giới hạn chức năng, Đau thực thể, Không thoải mái về tâm lý, Thiểu năng thể chất, Thiểu năng tâm lý, Thiểu năng xã hội).

Phương pháp nghiên cứu thực tế

1. Thiết kế và quy trình chọn mẫu

• Nghiên cứu mô tả cắt ngang kết hợp phân tích dịch tễ học.
• Quy trình lấy mẫu bệnh phẩm: Sử dụng que tăm bông vô khuẩn và dao mổ vô khuẩn cạo bệnh phẩm ở các vị trí tổn thương niêm mạc miệng (môi, má, bề mặt lưỡi, lợi sống hàm, niêm mạc khẩu cái) và các vị trí trên khí cụ phục hình (nền hàm tháo lắp, bờ tự do, mặt trong cổ răng giả, gầm cầu răng).

2. Kỹ thuật cận lâm sàng và sinh học phân tử

• Kỹ thuật soi tươi: Bệnh phẩm được hòa trong 1 - 2 giọt dung dịch KOH (hoặc NaOH) 10% - 30%, đậy lamen, quan sát dưới kính hiển vi quang học ở vật kính 10x và 40x để tìm tế bào nấm men (hình tròn/bầu dục kích thước 3 - 5 µm nảy chồi) hoặc sợi nấm giả/sợi nấm có vách ngăn.
• Kỹ thuật nuôi cấy phân lập:
  • Cấy bệnh phẩm trên môi trường thạch Sabouraud, ủ ấm ở 30°C và theo dõi kiểm tra hàng ngày (mẫu âm tính sau 7 ngày đến 6 tuần được kết luận âm tính).
  • Cấy trên môi trường sinh màu chuyên dụng CHROMagar™ Candida, ủ ở 35°C - 37°C trong 24 - 48 giờ để nhận diện sơ bộ loài dựa vào màu sắc khuẩn lạc (C. albicans có màu xanh lá cây; C. tropicalis có màu xanh dương/xanh kim loại; C. glabrata có màu tím hoa cà - nâu; C. krusei có màu hồng nhạt; các loài Candida khác có màu từ trắng đến tím hoa cà).
  • Cấy chuyển sang ống thạch nghiêng/đĩa thạch Sabouraud ở 37°C để tạo chủng thuần.
• Kỹ thuật PCR-RFLP (Restriction Fragment Length Polymorphism):
  • Tách chiết DNA bằng bộ kit Fungi/Yeast Genomic DNA Isolation Kit (Cat. # 27300, Norgen Biotek Corp, Canada) hoặc dung dịch đệm tách chiết EB, KAc 8M, cồn Ethanol tuyệt đối và dung dịch TE.
  • Phản ứng PCR khuếch đại vùng ITS với cặp mồi ITS1 và ITS4 trong hỗn hợp phản ứng 25 µL (sử dụng HotStartaq Plus Master Mix). Chu trình nhiệt: 95°C trong 5 phút; 35 - 40 chu kỳ (94°C trong 40 - 45 giây, 56°C trong 45 giây, 72°C trong 1 phút); 72°C trong 7 - 10 phút.
  • Cắt giới hạn: 10 µL sản phẩm PCR được ủ với 1 µL enzyme giới hạn MspI, 2 µL đệm Tango™ và nước khử ion ở 37°C trong 90 phút, sau đó bất hoạt enzyme ở 65°C trong 15 phút.
  • Điện di trên thạch Agarose 1,5% - 2% ở điện thế 100V trong 45 - 90 phút, nhuộm Ethidium bromide và so sánh kích thước với thang chuẩn DNA Ladder 100bp. Chủng chuẩn đối chứng dương gồm Candida albicans (ATCC 90028) và Candida parapsilosis (ATCC 22019).
• Kỹ thuật giải trình tự gen:
  • Tinh sạch sản phẩm PCR bằng bộ kit QIAquick PCR Purification Kit (Qiagen, Đức).
  • Giải trình tự trực tiếp trên hệ thống máy giải trình tự tự động ABI 3500.
  • Đọc và xử lý chuỗi nucleotide bằng phần mềm MEGA; đối chiếu và so sánh độ tương đồng với cơ sở dữ liệu GenBank thông qua công cụ phân tích trực tuyến Nucleotide BLAST (NCBI).

[Bệnh phẩm niêm mạc miệng & Hàm giả]

3. Công cụ khảo sát và thu thập thông tin

• Phiếu điều tra KAP: Gồm 10 câu hỏi kiến thức, 10 câu hỏi thái độ và 10 câu hỏi thực hành. Tiêu chuẩn đánh giá: Kiến thức (≥ 8 điểm: Tốt; < 8 điểm: Chưa tốt), Thái độ (≥ 6 điểm: Tích cực; < 6 điểm: Chưa tích cực), Thực hành (≥ 6 điểm: Đạt; < 6 điểm: Chưa đạt).
• Phiếu khám phục hình răng: Đánh giá độ lưu giữ hàm trên/hàm dưới (thang điểm 0 - 3), độ vững ổn hàm trên/hàm dưới (thang điểm 0 - 2), thời gian thích nghi phát âm (ngắn: trong 2 ngày; trung bình: 1 tuần; dài: trên 1 tuần), mức độ thẩm mỹ và mức độ hài lòng của bệnh nhân (5 mức độ).
• Bộ câu hỏi WHOQOL-BREF và OHIP-19: Thu thập dữ liệu chất lượng cuộc sống theo hình thức tự điền hoặc tự điền có hỗ trợ.

4. Kỹ thuật phân tích và xử lý số liệu

• Đánh giá độ tin cậy nội tại của thang đo WHOQOL-BREF và OHIP-19 bằng hệ số Cronbach's alpha cho từng lĩnh vực và toàn bộ thang đo.
• Thống kê mô tả: Tần số, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình, độ lệch chuẩn (ĐLC), giá trị nhỏ nhất (GTNN), giá trị lớn nhất (GTLN).
• Phân tích tương quan đơn biến giữa các thang mục (hệ số tương quan r và giá trị p).
• Mô hình hồi quy logistic đơn biến và đa biến: Xác định các yếu tố nhân khẩu học và hành vi có liên quan độc lập với tình trạng nhiễm nấm miệng.
• Mô hình hồi quy tuyến tính đa biến: Sử dụng phương pháp chọn biến từng bước (stepwise) để xác định các yếu tố dự báo điểm chất lượng cuộc sống WHOQOL-BREF và OHIP-19 ở người mang phục hình có nhiễm nấm.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này tổng hợp các cơ sở lý luận và y văn thực nghiệm liên quan đến đề tài:

• Cơ sở lý thuyết về giải phẫu, sinh lý và vi sinh: Trình bày cấu trúc mô học của khoang miệng, các tổn thương mô cứng và mô quanh răng; đặc điểm sinh học của vi nấm gồm nấm men và nấm sợi (cấu trúc thành tế bào glucan-mannan, nhân điển hình, ty thể, phương thức sinh sản vô tính nảy chồi và hữu tính qua bào tử túi/bào tử bắn).
• Tác động của mất răng và các loại hình phục hình: Phân tích cơ chế tiêu xương ổ răng, giảm kích thước tầng dưới mặt, suy giảm lực nhai và biến đổi khớp thái dương hàm sau mất răng. Hệ thống hóa các phương pháp điều trị phục hình (Implant, phục hình cố định, phục hình tháo lắp từng phần và toàn phần) cùng các bảng phân loại mất răng theo Kourliandsky và Kennedy - Applegate.
• Căn nguyên và biểu hiện lâm sàng của viêm miệng do nấm: Cơ chế hình thành mảng bám vi nấm trên nền hàm nhựa; các triệu chứng cơ năng và thực thể điển hình như mảng trắng giả mạc hình pho mát, sung huyết niêm mạc, nứt mép khóe miệng, cảm giác rát bỏng và mất vị giác.
• Hệ thống hóa các phương pháp xét nghiệm vi nấm: Đối chiếu ưu nhược điểm của phương pháp soi tươi KOH, nuôi cấy trên Sabouraud, môi trường định danh sinh màu CHROMagar™ Candida, kỹ thuật PCR-RFLP cắt enzyme MspI theo quy trình của Mirhendi và cộng sự (2006), và công nghệ giải trình tự tự động ABI.
• Lý thuyết về chất lượng cuộc sống liên quan đến sức khỏe răng miệng: Phân tích cấu trúc đa chiều của chất lượng cuộc sống theo định nghĩa WHO; cấu trúc bộ công cụ WHOQOL-BREF (4 lĩnh vực) và bộ công cụ chuyên biệt OHIP-19 (6 lĩnh vực chức năng và tâm lý xã hội).

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương này mô tả chi tiết quy trình tổ chức và các kỹ thuật thực nghiệm:

• Nội dung và địa điểm nghiên cứu: Thiết kế nghiên cứu cắt ngang thực hiện trên các đối tượng mang phục hình răng tại tỉnh Nam Định trong giai đoạn 2019 - 2021.
• Quy trình thu thập lâm sàng và bệnh phẩm: Trình bày chi tiết bảng hỏi KAP, bệnh án nghiên cứu tình trạng nấm miệng (bệnh sử hút thuốc lá, đánh răng, đeo răng giả ban đêm, quan hệ tình dục đường miệng, bệnh toàn thân; triệu chứng cơ năng; hình thái tổn thương lâm sàng) và phiếu khám phục hình răng (đánh giá lưu giữ, vững ổn, thích nghi phát âm, thẩm mỹ, mức độ hài lòng).
• Quy trình chuẩn kỹ thuật phòng thí nghiệm: Mô tả chi tiết các bước pha chế hóa chất, thao tác lấy mẫu bệnh phẩm niêm mạc/nền hàm; quy trình nuôi cấy nấm trên môi trường Sabouraud và CHROMagar™ Candida; quy trình tách chiết DNA bằng bộ kit Norgen Biotek; chu trình nhiệt PCR mồi ITS1-ITS4; phản ứng cắt giới hạn enzyme MspI trong đệm Tango™; quy trình tinh sạch sản phẩm PCR bằng kit QIAquick và giải trình tự gen ABI 3500.
• Kiểm soát sai số và đạo đức nghiên cứu: Đưa ra các biện pháp khống chế sai số trong thu thập bệnh phẩm (ngừng thuốc kháng nấm trước 1 - 2 tuần, tránh thuốc màu mỡ); đảm bảo tính chuẩn hóa của kỹ thuật viên phòng xét nghiệm; quy trình chấp thuận tham gia nghiên cứu và bảo mật thông tin bệnh nhân.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Hệ thống kết quả được trình bày thành 3 nhóm nội dung chính tương ứng với các mục tiêu:

1. Tỷ lệ nhiễm nấm miệng và các yếu tố liên quan

• Trình bày đặc điểm nhân khẩu, xã hội học và phân bố loại phục hình theo nhóm tuổi của đối tượng nghiên cứu.
• Thống kê tỷ lệ nhiễm nấm miệng phát hiện qua kỹ thuật soi tươi KOH và nuôi cấy trên môi trường Sabouraud; phân bố tỷ lệ nhiễm nấm theo giới tính, nhóm tuổi, trình độ học vấn, nghề nghiệp, nhóm phục hình răng (cố định vs. tháo lắp) và loại bệnh phẩm (niêm mạc miệng vs. nền hàm).
• Thống kê tỷ lệ xuất hiện các triệu chứng và hình thái tổn thương lâm sàng ở bệnh nhân nhiễm nấm miệng.
• Đánh giá thực trạng điểm số Kiến thức, Thái độ và Thực hành (KAP) về phòng chống nhiễm nấm miệng; mối liên quan giữa kiến thức, thái độ với thực hành vệ sinh răng miệng.
• Kết quả mô hình phân tích hồi quy logistic đơn biến và đa biến nhằm xác định các yếu tố nhân khẩu và hành vi (thói quen chải răng, đeo hàm ban đêm, vệ sinh hàm giả, khám định kỳ) có mối liên quan độc lập, có ý nghĩa thống kê với nguy cơ nhiễm nấm miệng.

2. Thành phần loài nấm miệng phân lập

• Kết quả nhận diện màu sắc khuẩn lạc trên môi trường CHROMagar™ Candida.
• Kết quả điện di sản phẩm PCR khuếch đại vùng ITS (cặp mồi ITS1 - ITS4) và các mảnh cắt giới hạn sau khi xử lý bằng enzyme MspI (kích thước sản phẩm PCR và mảnh cắt tương ứng với các loài Candida).
• Kết quả giải trình tự gen và đối chiếu ngân hàng gen BLAST đối với các mẫu đại diện và các mẫu không định danh được bằng PCR-RFLP.
• Phân tích tỷ lệ đơn nhiễm, đa nhiễm nấm và tổng hợp thành phần loài nấm miệng phân lập (gồm các loài Candida như C. albicans, C. tropicalis, C. glabrata, C. krusei, C. parapsilosis, C. guilliermondii và nhóm vi nấm non-Candida).

3. Chất lượng phục hình và chất lượng cuộc sống

• Kết quả đánh giá chất lượng phục hình: Tỷ lệ lưu giữ tốt/khá/yếu, độ vững ổn hàm trên/dưới, thời gian thích nghi phát âm (ngắn, trung bình, dài), mức độ hài lòng và đánh giá thẩm mỹ.
• Kiểm định độ tin cậy thang đo: Trình bày hệ số Cronbach's alpha cho từng lĩnh vực và điểm chung của thang đo WHOQOL-BREF và thang đo OHIP-19.
• Mô tả phân bố điểm số chất lượng cuộc sống chung (WHOQOL-BREF) và chất lượng cuộc sống liên quan đến sức khỏe răng miệng (OHIP-19) ở nhóm có nhiễm nấm miệng so với nhóm không nhiễm nấm miệng.
• Phân tích hệ số tương quan r giữa các thang mục trong thang điểm WHOQOL-BREF và OHIP-19.
• Kết quả mô hình hồi quy tuyến tính đa biến (lựa chọn biến từng bước - stepwise) xác định các yếu tố nhân khẩu, chất lượng phục hình và tình trạng nhiễm nấm tác động đến điểm số WHOQOL-BREF và OHIP-19.

Chương 4: Bàn luận

Tác giả phân tích, so sánh các phát hiện của đề tài với các công trình trong nước và quốc tế:

• Bàn luận về tỷ lệ nhiễm nấm và các yếu tố liên quan: Đánh giá sự khác biệt giữa tỷ lệ phát hiện bằng soi tươi trực tiếp so với nuôi cấy Sabouraud; phân tích nguyên nhân khiến người mang phục hình tháo lắp có nguy cơ nhiễm nấm cao hơn phục hình cố định; giải thích vai trò của các yếu tố hành vi như thói quen đeo hàm qua đêm, kỹ thuật vệ sinh khí cụ và khoảng trống trong tiếp cận dịch vụ khám răng định kỳ tại tỉnh Nam Định.
• Bàn luận về thành phần loài nấm và giá trị của các kỹ thuật định danh: Đánh giá ưu thế của sự kết hợp giữa CHROMagar™ Candida, kỹ thuật PCR-RFLP cắt enzyme MspI và giải trình tự gen; phân tích sự chiếm ưu thế của loài Candida albicans cùng sự xuất hiện của các loài Candida non-albicans và vi nấm sợi trong môi trường miệng người mang phục hình.
• Bàn luận về chất lượng phục hình và chất lượng cuộc sống: Phân tích cơ chế tác động của viêm nấm niêm mạc miệng lên các khía cạnh đau thực thể, giới hạn ăn nhai và giao tiếp xã hội; so sánh mức độ nhạy cảm của thang đo chuyên biệt OHIP-19 so với thang đo tổng quát WHOQOL-BREF trong việc phản ánh gánh nặng bệnh lý khoang miệng ở người mang phục hình.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

1. Cung cấp bộ dữ liệu dịch tễ học toàn diện, có hệ thống đầu tiên về thực trạng nhiễm nấm miệng, đặc điểm lâm sàng và các yếu tố nguy cơ ở người mang phục hình răng tại địa bàn tỉnh Nam Định giai đoạn 2019 - 2021.
2. Ứng dụng thành công quy trình kết hợp giữa nuôi cấy sinh màu CHROMagar™ Candida, kỹ thuật sinh học phân tử PCR-RFLP (sử dụng cặp mồi ITS1/ITS4 và enzyme cắt giới hạn MspI) và giải trình tự gen ABI 3500 trong xác định chính xác thành phần loài vi nấm khoang miệng ở bệnh nhân phục hình răng tại Việt Nam.
3. Xác lập bằng chứng định lượng về mối liên quan giữa tình trạng nhiễm nấm miệng, chất lượng khí cụ phục hình với chất lượng cuộc sống của người bệnh thông qua hai thang đo chuẩn hóa quốc tế WHOQOL-BREF và OHIP-19.

Đóng góp về mặt thực tiễn và giải pháp đề xuất

1. Đối với công tác khám chữa bệnh chuyên khoa Răng - Hàm - Mặt: Đề xuất quy trình xét nghiệm nấm thường quy (kết hợp soi tươi và nuôi cấy) cho các bệnh nhân có biểu hiện viêm niêm mạc miệng hoặc mang phục hình tháo lắp lâu năm; chỉ định điều trị kháng nấm kết hợp xử lý vệ sinh/thay thế nền hàm giả bị nhiễm nấm.
2. Đối với truyền thông giáo dục sức khỏe tại cộng đồng: Xây dựng hướng dẫn thực hành vệ sinh răng miệng và bảo quản hàm giả (tháo hàm ban đêm, ngâm rửa đúng cách bằng dung dịch chuyên dụng, chải sạch bề mặt hàm giả và chải lưỡi) nhằm nâng cao điểm thực hành KAP cho người mang phục hình.
3. Đối với chính sách y tế cơ sở: Tăng cường đào tạo chuyên môn cho cán bộ y tế tuyến huyện/tỉnh tại Nam Định về chẩn đoán sớm bệnh lý nấm miệng; thiết lập chương trình khám sức khỏe răng miệng định kỳ 6 tháng/lần cho người cao tuổi và người mang phục hình răng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang tại một tỉnh thuần túy (Nam Định) nên tính đại diện để khái quát hóa cho toàn bộ các vùng sinh thái khác nhau trên cả nước còn có những giới hạn nhất định.
• Chưa đi sâu đánh giá mức độ nhạy cảm kháng nấm (kháng nấm đồ) trong phòng thí nghiệm của các chủng Candida non-albicans phân lập được từ người mang phục hình.
• Nghiên cứu chưa theo dõi dọc sự cải thiện điểm số chất lượng cuộc sống (WHOQOL-BREF và OHIP-19) của bệnh nhân sau can thiệp điều trị kháng nấm và chỉnh sửa phục hình.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu trên quy mô đa trung tâm tại nhiều tỉnh thành thuộc các miền địa lý khác nhau để có bức tranh dịch tễ học nấm miệng toàn quốc.
• Triển khai thử nghiệm lâm sàng đánh giá hiệu quả của các phác đồ điều trị kháng nấm tại chỗ kết hợp dung dịch ngâm rửa hàm giả chuyên dụng lên tỷ lệ tái nhiễm nấm và chất lượng cuộc sống.
• Thực hiện các nghiên cứu vi sinh chuyên sâu về tính kháng thuốc kháng nấm và cơ chế hình thành màng sinh học (biofilm) của vi nấm trên các loại vật liệu nha khoa khác nhau.

---

Giá trị tham khảo

Đối tượng thụ hưởng và ứng dụng

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học chuyên ngành Dịch tễ học, Răng - Hàm - Mặt, Ký sinh trùng - Vi sinh y học: Tham khảo thiết kế nghiên cứu dịch tễ học kết hợp kỹ thuật sinh học phân tử, phương pháp xử lý số liệu hồi quy logistic và hồi quy tuyến tính đa biến stepwise.
• Bác sĩ lâm sàng Răng - Hàm - Mặt: Ứng dụng quy trình khám lâm sàng, đánh giá độ lưu giữ/vững ổn của phục hình, quy trình lấy mẫu bệnh phẩm nấm và định hướng điều trị viêm miệng liên quan đến hàm giả.
• Kỹ thuật viên xét nghiệm vi sinh: Tham khảo chi tiết quy trình kỹ thuật soi tươi KOH, nuôi cấy CHROMagar™ Candida, quy trình PCR-RFLP mồi ITS1-ITS4 với enzyme MspI, và quy trình tinh sạch giải trình tự ABI 3500 được trình bày chi tiết trong các phụ lục kỹ thuật của luận án.
• Các nhà quản lý y tế và y tế công cộng: Sử dụng dữ liệu về kiến thức, thái độ, thực hành (KAP) và các yếu tố nguy cơ để xây dựng chương trình can thiệp truyền thông chăm sóc sức khỏe răng miệng tại cộng đồng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án được thực hiện tại địa bàn nào và trong khoảng thời gian nào?

Nghiên cứu được triển khai trên địa bàn tỉnh Nam Định trong giai đoạn từ năm 2019 đến năm 2021; luận án tiến sĩ y học chuyên ngành Dịch tễ học được bảo vệ tại Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương vào năm 2022.

2. Ba mục tiêu nghiên cứu cụ thể của luận án là gì?

1. Xác định tỷ lệ nhiễm và một số yếu tố liên quan đến tình trạng nhiễm nấm miệng ở người mang phục hình răng tại tỉnh Nam Định (2019 - 2021).
2. Xác định thành phần loài nấm miệng ở người mang phục hình răng.
3. Đánh giá chất lượng cuộc sống ở người mang phục hình răng có nhiễm nấm miệng.

3. Những kỹ thuật xét nghiệm vi sinh và sinh học phân tử nào được tác giả sử dụng để phát hiện và định danh loài nấm?

Tác giả sử dụng phối hợp các kỹ thuật:

• Xét nghiệm soi tươi trực tiếp với dung dịch KOH 10% - 30% dưới kính hiển vi quang học.
• Nuôi cấy phát hiện trên môi trường Sabouraud (ở nhiệt độ phòng và 30°C).
• Nuôi cấy phân lập và định loài sơ bộ trên môi trường sinh màu CHROMagar™ Candida (35°C - 37°C).
• Kỹ thuật sinh học phân tử PCR-RFLP: Khuếch đại vùng gen ITS bằng cặp mồi ITS1 và ITS4, sau đó cắt giới hạn bằng enzyme MspI và điện di trên gel agarose 1,5% - 2% đối chiếu với thang ADN chuẩn 100bp và chủng chuẩn C. albicans ATCC 90028, C. parapsilosis ATCC 22019.
• Tinh sạch sản phẩm PCR bằng kit QIAquick và giải trình tự gen tự động trên máy ABI 3500, phân tích chuỗi bằng phần mềm MEGA và công cụ BLAST trên GenBank.

4. Tác giả sử dụng các bộ công cụ nào để đánh giá kiến thức, thái độ, thực hành và chất lượng cuộc sống của đối tượng nghiên cứu?

• Đánh giá kiến thức, thái độ, thực hành: Sử dụng bộ câu hỏi KAP chuẩn hóa gồm 30 câu (10 câu kiến thức, 10 câu thái độ, 10 câu thực hành).
• Đánh giá chất lượng phục hình: Phiếu khám phục hình răng (đo độ lưu giữ, độ vững ổn, thời gian thích nghi phát âm, thẩm mỹ và mức độ hài lòng).
• Đánh giá chất lượng cuộc sống chung: Bộ câu hỏi WHOQOL-BREF gồm 26 câu chia làm 4 lĩnh vực (thể chất, tâm thần, quan hệ xã hội, môi trường sống).
• Đánh giá chất lượng cuộc sống liên quan sức khỏe răng miệng: Bộ câu hỏi chuyên biệt OHIP-19 (OHIP-EDENT) gồm 19 câu thuộc 6 lĩnh vực tác động chức năng và tâm lý xã hội.

5. Những phương pháp thống kê nào được áp dụng để phân tích các yếu tố liên quan và chất lượng cuộc sống trong luận án?

Luận án sử dụng các phương pháp:

• Đánh giá độ tin cậy thang đo bằng hệ số Cronbach's alpha.
• Thống kê mô tả (tần số, tỷ lệ %, trung bình, độ lệch chuẩn, GTLN, GTNN) và phân tích tương quan Pearson/Spearman (hệ số r, giá trị p).
• Mô hình phân tích hồi quy logistic đơn biến và đa biến để xác định các yếu tố nhân khẩu, hành vi liên quan đến nhiễm nấm miệng.
• Mô hình phân tích hồi quy tuyến tính đa biến sử dụng phương pháp lựa chọn biến từng bước (stepwise) để tìm các yếu tố ảnh hưởng đến điểm số WHOQOL-BREF và OHIP-19.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ y học của tác giả Nguyễn Hữu Bản là công trình nghiên cứu dịch tễ học chuyên sâu về thực trạng nhiễm nấm miệng và chất lượng cuộc sống của người mang phục hình răng tại tỉnh Nam Định giai đoạn 2019 - 2021. Đề tài đã hoàn thành ba mục tiêu khoa học thông qua việc xác định tỷ lệ nhiễm, các yếu tố hành vi nguy cơ, định danh thành phần loài nấm bằng kỹ thuật PCR-RFLP và giải trình tự gen, đồng thời định lượng toàn diện chất lượng cuộc sống bằng các thang đo WHOQOL-BREF và OHIP-19. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn có giá trị phục vụ công tác chẩn đoán, điều trị chuyên khoa Răng - Hàm - Mặt và định hướng các chương trình can thiệp chăm sóc sức khỏe răng miệng tại cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm, thuật ngữ cơ bản, cơ sở lý thuyết dùng trong nghiên cứu 1. Sức khỏe răng miệng - Một số khái niệm về sức khỏe răng miệng: + Sức khỏe răng miệng là một chỉ số quan trọng của sức khỏe tổng thể, hạnh phúc và chất lượng cuộc sống. Nó bao gồm một loạt các bệnh và tình trạng như sâu răng, bệnh quanh răng, mất răng, ung thư miệng, các biểu hiện ở miệng của nhiễm HIV, chấn thương răng miệng, noma (bệnh cam tẩu mã) và các dị tật bẩm sinh như khe hở môi và vòm miệng [1].

+ Sức khỏe răng miệng có nhiều khía cạnh và bao gồm khả năng nói, cười, ngửi, nếm, chạm, nhai, nuốt và truyền đạt một loạt cảm xúc thông qua các biểu hiện trên khuôn mặt một cách tự tin và không đau, khó chịu và bệnh về phức hợp sọ mặt (đầu, mặt và khoang miệng) [20]. + Sức khỏe răng miệng là một tình trạng thoải mái về mặt chức năng, cấu trúc, thẩm mỹ, sinh lý và tâm lý rất cần thiết cho sức khỏe và chất lượng cuộc sống nói chung của một cá nhân [22]. - Bệnh răng miệng là bệnh tổn thương phần tổ chức cứng của răng, các tổ chức quanh răng và niêm mạc miệng. Bệnh phổ biến bao gồm bệnh lý về răng, bệnh lý mô mềm và mô cứng quanh răng, bệnh lý niêm mạc miệng, lưỡi [3].

+ Bệnh sâu răng là một bệnh nhiễm khuẩn của tổ chức can xi hóa được đặc trưng bởi sự hủy khoáng của thành phần vô cơ và sự phá hủy thành phần hữu cơ của mô cứng [22], [23], [24]. + Bệnh quanh răng (còn gọi là bệnh nha chu) là tình trạng bệnh lý của mô quanh răng. Bệnh quanh răng bao gồm hai loại tổn thương chính là các bệnh của lợi (bao gồm các bệnh tổn thương ở lợi) và các bệnh của cấu trúc chống đỡ răng (như dây chằng quanh răng, xương ổ răng và xương răng (cement răng) [2], [25], [26]. Viêm lợi (còn gọi là viêm nướu) là một bệnh quanh răng có sang thương (LUAN.dinh luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 4 khu trú ở lợi, các thành phần khác của mô quanh răng không bị ảnh hưởng [2], [27], [28].

Viêm quanh răng (còn gọi là viêm nha chu) là bệnh viêm nhiễm mô nâng đỡ răng do vi khuẩn đặc hiệu gây ra dẫn tới phá hủy dây chằng nha chu và xương ổ răng tạo thành túi nha chu hoặc gây tụt lợi hay cả hai triệu chứng trên [2], [25], [27]. - Bệnh lý niêm mạc miệng bao gồm những bệnh lý tại chỗ các cấu trúc niêm mạc miệng cũng như biểu hiện tại niêm mạc miệng của các bệnh lý toàn thân. Bệnh gồm hai nhóm chính là viêm miệng nhiễm trùng và viêm miệng không nhiễm trùng [29], [30], [31]. + Viêm miệng nhiễm trùng có thể do vi khuẩn, virus hay nấm.

+ Viêm miệng không nhiễm trùng chủ yếu liên quan đến bệnh tự miễn. Nhiễm nấm miệng Nhiễm nấm miệng là tình trạng bao gồm nhiễm nấm ở niêm mạc miệng như ở niêm mạc lợi, sống hàm, má, môi, lưỡi và phục hình răng như răng giả, nền phục hình răng. Biểu hiện tổn thương niêm mạc miệng bằng những mảng bợn trắng bám dai và chắc trên bề mặt niêm mạc miệng, lưỡi sung huyết, dễ chảy máu [9], [10]. Phục hình răng Phục hình răng là một chuyên khoa trong chuyên ngành Răng - Hàm - Mặt, chuyên nghiên cứu để phục hồi các răng hay cấu trúc răng đã mất nhằm tái tạo và duy trì thẩm mỹ và chức năng.

Phục hình răng gồm phục hình răng cố định và phục hình răng tháo lắp [32], [33], [34]. - Phục hình răng cố định là loại phục hình răng được thực hiện để bao bọc những thân răng bị mất mô răng lớn, để thay thế những thân răng bị mất hay để phục hồi những răng đã bị mất hoàn toàn, loại phục hình này được gắn chặt vào răng bệnh nhân [32], [35], [36]. - Phục hình răng tháo lắp là loại phục hình thay thế những răng mất bằng những răng giả nằm trên một hàm giả mà bệnh nhân mang hàm răng giả này có thể tự tháo ra và lắp vào trong miệng được [33], [37], [38].dinh luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 5 + Phục hình răng tháo lắp từng phần (bán hàm). + Phục hình răng tháo lắp toàn phần (toàn hàm).

+ Phục hình răng tháo lắp toàn bộ (toàn hàm trên và toàn hàm dưới). Khái niệm chất lượng cuộc sống - Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Chất lượng cuộc sống là quan điểm của mỗi cá nhân về cuộc sống của bản thân trong bối cảnh văn hóa, xã hội và hệ thống các giá trị mà thuộc về họ, dựa trên các mục tiêu, kỳ vọng, chuẩn mực và mối quan tâm của họ. Đây là một khái niệm phạm vi rộng bị ảnh hưởng một cách phức tạp bởi sức khỏe thể chất, trạng thái tâm lý, niềm tin cá nhân, mối quan hệ xã hội và mối quan hệ của họ với các đặc điểm nổi bật của môi trường [39].

- Chất lượng cuộc sống là một khái niệm mang tính chất khái quát hơn khái niệm sức khỏe, nó mang giá trị tinh thần hơn là sức khỏe thể chất đơn thuần, phản ánh mối quan hệ gia đình, hoạt động xã hội, nghề nghiệp, đời sống tinh thần, sự sáng tạo, niềm hy vọng, sự thành đạt [39], [41]. - Chất lượng cuộc sống là một thuật ngữ được sử dụng để đánh giá chung nhất về các mức độ tốt đẹp của cuộc sống đối với các cá nhân và trên phạm vi toàn xã hội cũng như đánh giá về mức độ sự sảng khoái, hài lòng hoàn toàn về thể chất, tâm thần và xã hội [41]. Khái niệm Vi nấm hay nấm (fungi) được coi là một giới riêng, có những đặc điểm sau đây: Là những sinh vật có nhân thực, có thành tế bào, dị dưỡng và sinh sản bằng bào tử [42], [43], [44]. Vi nấm gồm 2 nhóm là: - Nấm men: Có cấu trúc đơn bào nên còn gọi là nấm đơn bào - Nấm sợi: Có cấu trúc đa bào với hệ sợi phức tạp và còn được gọi là nấm mốc.

Nấm men - Hình thái và kích thước: Nấm men thường có hình cầu hoặc hình bầu dục, một số loại có dạng hình que và một số hình dạng khác. Kích thước trung bình của nấm men là 3-5 x 5-10 mm [42], [43], [44].dinh luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 6 + Cấu tạo tế bào: Khác với vi khuẩn và xạ khuẩn, nấm men có cấu tạo tế bào khá phức tạp, gần giống như tế bào thực vật. Có đầy đủ các cấu tạo thành tế bào, màng tế bào chất, tế bào chất, ty thể, riboxome, nhân, không bào và các hạt dự trữ [42], [43], [44]. Thành tế bào: Thành tế bào nấm men được cấu tạo bởi hai lớp phân tử bao gồm 90% là hợp chất glucan và mannan, phần còn lại là protein, lipit và glucozamin [42], [43], [44].

Màng nguyên sinh chất: Màng nguyên sinh chất của nấm men dày khoảng 8nm có cấu tạo tương tự như màng nguyên sinh chất của vi khuẩn [42], [43], [44]. Tế bào chất của nấm men: Cũng tương tự như tế bào chất của vi khuẩn, độ nhớt của tế bào chất cao hơn của nước 800 lần [42], [43]. Nhân tế bào: Nhân tế bào nấm men là nhân điển hình, có màng nhân bên trong là chất dịch nhân có chứa hạch nhân. Nhân tế bào nấm men ngoài DNA còn có protein và nhiều loại enzym.

Hạch nhân của tế bào nấm men không phải chỉ gồm một phân tử protein như ở vi khuẩn mà đã có cấu tạo nhiễm sắc thể điển hình và có quá trình phân bào nguyên nhiễm gọi là gián phân. Quá trình gián phân gồm 4 giai đoạn như ở các sinh vật bậc cao. Số lượng nhiễm sắc thể trong tế bào nấm men khác nhau tuỳ loại nấm men [42], [44]. Ty thể: Khác với vi khuẩn, nấm men đã có ty thể giống như ở tế bào bậc cao, đó là cơ quan sinh năng lượng của tế bào, ty thể của nấm men có hình bầu dục, được bao bọc bởi 2 lớp màng, màng trong gấp khúc thành nhiều tấm răng lược hoặc nhiều ống nhỏ làm cho diện tích bề mặt của màng trong tăng lên.

Cấu trúc 2 lớp màng ty thể giống cấu trúc của màng nguyên sinh chất. Trên bề mặt của màng trong có đính vô số các hạt nhỏ hình cầu. Các hạt này có chức năng sinh năng lượng và giải phóng năng lượng của ty thể. Trong ty thể còn có 1 phân tử DNA có cấu trúc vòng, có khả năng tự sao chép độc lập với tế bào [42], [43], [44].

Riboxom: Riboxome ở nấm men có 2 loại là loại thứ nhất là 80S gồm 2 tiểu thể 60S và 40S nằm trong tế bào chất. Loại thứ 2 là 70S thường có trong ty thể [42], [44]. Ngoài các cơ quan trên, nấm men còn có không bào và các hạt dự trữ (LUAN.dinh luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 7 như hạt Volutin, hạt này ngoài mang vai trò chất dự trữ mà còn dùng làm nguồn năng lượng cho nhiều quá trình sinh hoá học của tế bào. Trong tế bào còn có một số hạt dự trữ khác như glycogen và lipit [43], [44].

Bào tử: Nhiều nấm men có khả năng hình thành bào tử. Có 2 loại bào tử là bào tử bắn và bào tử túi. Bào tử túi là những bào tử được hình thành trong một túi nhỏ gọi là nang. Bào tử bắn là những bào tử sau khi hình thành nhờ năng lượng của tế bào bắn mạnh về phía đối diện [42], [44].

- Sinh sản: Ở nấm men có 3 hình thức sinh sản [42], [43], [44]. + Sinh sản sinh dưỡng: Là hình thức sinh sản đơn giản nhất của nấm men. Có 2 hình thức sinh sản sinh dưỡng là nảy chồi và hình thành vách ngăn ngang phân đôi tế bào như vi khuẩn. + Sinh sản đơn tính: Bằng hai hình thức là bào tử túi và bào tử bắn như đã trình bày trên.

+ Sinh sản hữu tính: Do hai tế bào nấm men kết hợp với nhau hình thành hợp tử. Hợp tử phân chia thành các bào tử nằm trong nang, nang chín bào tử được phát tán ra ngoài. Nếu hai tế bào nấm men có hình thái kích thước giống nhau tiếp hợp với nhau thì được gọi là tiếp hợp đẳng giao. Nếu 2 tế bào nấm men khác nhau thì được gọi là tiếp hợp dị giao.

- Trong chu trình sống của nhiều loài nấm men, có sự kết hợp các hình thức sinh sản khác nhau [42], [43], [44].