Luận án TS. Đinh Việt Đức: Hiệu lực vắc xin Nanocovax 25µg phòng COVID-19

Luận án đánh giá chi tiết tính an toàn, sinh miễn dịch và hiệu lực bảo vệ của vắc xin Nanocovax 25µg trong phòng chống bệnh COVID-19 tại Việt Nam.

• Tác giả: Đinh Việt Đức
• Người hướng dẫn: Phạm Ngọc Hùng
• Trường học: Học viện Quân y
• Chuyên ngành: Dịch tễ học
• Đề tài: Tính an toàn, tính sinh miễn dịch và hiệu lực bảo vệ của vắc xin Nanocovax liều 25µg phòng COVID-19 trên người Việt Nam tình nguyện
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ Y học
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cam đoan
• Danh mục chữ viết tắt
• Danh mục bảng
• Danh mục hình
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Đặc điểm dịch tễ học bệnh COVID-19
• 1.1.1. Nguồn truyền nhiễm. Đường lây truyền
• 1.1.2. Khả năng gây bệnh
• 1.2. Đáp ứng miễn dịch chống lại SARS-CoV-2
• 1.2.1. Đáp ứng miễn dịch tự nhiên
• 1.2.2. Đáp ứng miễn dịch thích ứng
• 1.3. Tình hình dịch COVID-19 trên Thế giới và Việt Nam
• 1.3.1. Tình hình dịch COVID-19 trên Thế giới
• 1.3.2. Tình hình dịch COVID-19 ở Việt Nam
• 1.4. Biện pháp phòng chống bệnh COVID-19
• 1.4.1. Dự phòng không đặc hiệu
• 1.4.2. Dự phòng đặc hiệu
• 1.5. Tình hình vắc xin phòng bệnh COVID-19 hiện nay
• 1.5.1. Các vắc xin COVID-19 trên thế giới
• 1.5.2. Tại Việt Nam
• 1.6. Kỹ thuật xét nghiệm đánh giá tính sinh miễn dịch sau tiêm vắc xin phòng COVID-19
• 1.6.1. Miễn dịch dòng chảy (Lateral flow immunoassays - LFIA)
• 1.6.2. Miễn dịch hấp phụ gắn enzyme (Enzyme-linked Immunosorbent assay - ELISA)
• 1.6.3. Miễn dịch hoá phát quang (Chemiluminescent immunoassays - CLIA)
• 1.6.4. Trung hoà giảm đám hoại tử (Plaque Reduction Neutralization Tests - PRNT)
• 1.6.5. Trung hoà thay thế vi rút (Surrogate Virus Neutralization Test - sVNT)
• 1.6.6. ELISpot và đo lưu lượng tế bào
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.1.1. Tiêu chuẩn lựa chọn đối tượng
• 2.1.2. Tiêu chuẩn loại trừ đối tượng nghiên cứu
• 2.1.3. Tạm dừng, cho rút khỏi nghiên cứu
• 2.2. Vật liệu nghiên cứu
• 2.2.1. Sản phẩm nghiên cứu (SPNC)
• 2.2.2. Dụng cụ lấy máu, tiêm vắc xin
• 2.2.3. Trang thiết bị, hóa chất và quy trình làm xét nghiệm
• 2.2.4. Các công cụ thu thập thông tin nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp và kỹ thuật nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.2. Cỡ mẫu theo mục tiêu của nghiên cứu
• 2.3.3. Sơ đồ nghiên cứu theo từng giai đoạn và mục tiêu nghiên cứu
• 2.3.4. Tiến trình thực hiện nghiên cứu
• 2.3.5. Các chỉ tiêu nghiên cứu
• 2.3.5.1. Đánh giá tính an toàn
• 2.3.5.2. Đánh giá tính sinh miễn dịch
• 2.3.5.3. Đánh giá hiệu lực bảo vệ
• 2.3.6. Các kỹ thuật xét nghiệm
• 2.3.6.1. Các xét nghiệm thường quy
• 2.3.6.2. Xét nghiệm đánh giá sinh miễn dịch
• 2.3.7. Các biện pháp khắc phục sai số
• 2.3.8. Xử lý và phân tích số liệu
• 2.3.9. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Tính an toàn của vắc xin Nanocovax
• 3.2.1. Biến cố bất lợi tại chỗ, toàn thân trong dự kiến xảy ra trong vòng 60 phút sau tiêm
• 3.2.2. Biến cố bất lợi tại chỗ, toàn thân trong dự kiến xảy ra trong vòng 7 ngày sau tiêm
• 3.2.3. Biến cố bất lợi ngoài dự kiến, biến cố cần thăm khám y khoa và biến cố bất lợi nghiêm trọng
• 3.2.4. Các trường hợp tử vong và mang thai
• 3.2.5. Các thay đổi chỉ số sinh hóa, huyết học
• 3.3. Tính sinh miễn dịch của vắc xin Nanocovax
• 3.3.1. Qua xét nghiệm nồng độ AntiS-IgG
• 3.3.2. Qua xét nghiệm hoạt tính trung hòa thay thế vi rút - sVNT
• 3.3.3. Qua xét nghiệm PRNT50
• 3.4. Hiệu lực bảo vệ của vắc xin Nanocovax
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Tính an toàn của vắc xin Nanocovax
• 4.2. Tính sinh miễn dịch của vắc xin Nanocovax
• 4.3. Hiệu lực bảo vệ của vắc xin Nanocovax
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Vắc Xin Nanocovax 25µg

Vắc xin Nanocovax (25µg) là một trong những sản phẩm vắc xin phòng COVID-19 được phát triển tại Việt Nam, với công nghệ tiên tiến để phòng chống bệnh do vi rút SARS-CoV-2 gây ra. Vắc xin này được sản xuất bằng công nghệ protein tái tổ hợp, sử dụng liều lượng 25 microgam (µg) của protein gai (spike protein). Luận án tiến sĩ Y học từ Học Viện Quân Y Đinh Việt Đức năm 2024 đã tiến hành nghiên cứu toàn diện về tính an toàn và hiệu lực bảo vệ của vắc xin này trên người Việt Nam tình nguyện. Đây là bước tiến quan trọng trong việc cung cấp giải pháp vắc xin chất lượng cao cho cộng đồng, đồng thời góp phần nâng cao khả năng tự chủ về sinh phẩm y tế của đất nước.

1.1. Công Nghệ và Thành Phần Chính

Vắc xin Nanocovax được sản xuất bằng công nghệ protein tái tổ hợp sử dụng hệ thống biểu hiện trong tế bào buồng trứng chuột Hamster Trung Quốc (CHO cells). Thành phần chính của vắc xin là protein gai (S protein) với liều lượng 25µg, đây là kháng nguyên chính gây ra đáp ứng miễn dịch chống lại SARS-CoV-2. Liều lượng này được lựa chọn dựa trên các nghiên cứu tiền lâm sàng để đạt được sự cân bằng tối ưu giữa tính miễn dịch hóa và độ an toàn của vắc xin.

1.2. Bối Cảnh Phát Triển và Ý Nghĩa

Trong bối cảnh dịch COVID-19 toàn cầu, Việt Nam đã phấn đấu phát triển vắc xin nội địa để giảm sự phụ thuộc vào vắc xin nhập khẩu và đảm bảo an ninh y tế. Vắc xin Nanocovax đại diện cho thành tựu công nghệ sinh học của Việt Nam, cho phép cung cấp vắc xin chất lượng cao cho toàn bộ dân số. Nghiên cứu lâm sàng về vắc xin này trên người Việt Nam có ý nghĩa đặc biệt trong việc xác nhận hiệu quả và độ an toàn của sản phẩm trong bối cảnh dân số Việt Nam.

II. Tính An Toàn của Vắc Xin Nanocovax 25µg

Đánh giá tính an toàn là một trong những thành phần quan trọng nhất của bất kỳ nghiên cứu vắc xin nào. Trong luận án tiến sĩ của Học Viện Quân Y Đinh Việt Đức, các nhà nghiên cứu đã tiến hành theo dõi toàn diện các biến cố bất lợi (Adverse Events - AE) xảy ra sau tiêm vắc xin Nanocovax. Kết quả nghiên cứu cho thấy vắc xin có hồ sơ an toàn tốt trên người Việt Nam. Các biến cố bất lợi tại chỗ như đỏ, sưng, đau tại vị trí tiêm và các biến cố toàn thân như sốt, mệt mỏi, đau đầu đều rơi vào mức độ nhẹ đến trung bình và tự khỏi sau vài ngày. Không ghi nhận các biến cố bất lợi nghiêm trọng liên quan trực tiếp đến vắc xin.

2.1. Biến Cố Bất Lợi Sớm 0 60 Phút Sau Tiêm

Giai đoạn 0-60 phút sau tiêm là thời điểm quan trọng để phát hiện các phản ứng sốc phản vệ hoặc các biến cố bất lợi nguy hiểm. Kết quả theo dõi của nghiên cứu cho thấy tỷ lệ các biến cố bất lợi tại chỗ (đỏ, sưng, đau) và biến cố toàn thân (sốt, chóng mặt) đều ở mức độ rất thấp. Không có trường hợp nào ghi nhận phản ứng sốc phản vệ nghiêm trọng hoặc các biến cố đe dọa tính mạng trong giai đoạn này.

2.2. Biến Cố Bất Lợi Kéo Dài 7 Ngày Sau Tiêm

Theo dõi trong 7 ngày sau tiêm cho phép đánh giá các biến cố bất lợi kéo dài hơn. Các biến cố phổ biến gồm đau tại chỗ tiêm, mệt mỏi, sốt nhẹ, đau cơ và đau đầu, hầu hết tự khỏi sau 3-5 ngày mà không cần can thiệp y khoa. Không ghi nhận các biến cố nặng hoặc biến cố cần nhập viện. Các chỉ số sinh hóa và huyết học không ghi nhận những thay đổi bất thường liên quan đến vắc xin.

III. Tính Sinh Miễn Dịch của Vắc Xin Nanocovax 25µg

Tính sinh miễn dịch (immunogenicity) đánh giá khả năng vắc xin kích thích cơ thể sản sinh kháng thể và các tế bào miễn dịch để chống lại SARS-CoV-2. Luận án nghiên cứu đã sử dụng ba phương pháp xét nghiệm tiên tiến để đánh giá toàn diện đáp ứng miễn dịch: (1) ELISA xác định nồng độ kháng thể IgG kháng protein S (AntiS-IgG), (2) sVNT (Surrogate Virus Neutralization Test) đo hoạt tính trung hòa thay thế vi rút, và (3) PRNT50 (Plaque Reduction Neutralization Test) xác định hoạt tính trung hòa thực tế. Kết quả cho thấy vắc xin Nanocovax với liều 25µg tạo ra đáp ứng miễn dịch mạnh mẽ ở phần lớn những người được tiêm, với tỷ lệ seroconversion cao sau cấp vắc xin.

3.1. Đáp Ứng Kháng Thể Chống Protein S

Xét nghiệm AntiS-IgG bằng ELISA cho thấy nồng độ kháng thể tăng đáng kể sau tiêm liều thứ nhất, đạt đỉnh điểm sau tiêm liều thứ hai. Geometric Mean Concentration (GMC) của AntiS-IgG tăng gấp nhiều lần so với giá trị ban đầu. Tỷ lệ seroconversion (tỷ lệ những người có kháng thể dương tính) vượt 95% sau liều 2. Các giá trị này tương đương hoặc cao hơn so với các vắc xin COVID-19 khác được sử dụng toàn cầu.

3.2. Hoạt Tính Trung Hòa Vi Rút

sVNT và PRNT50 đánh giá khả năng kháng thể ngăn chặn sự xâm nhiễm tế bào của vi rút. Kết quả cho thấy sau tiêm đủ 2 liều, người tiêm chủng phát triển hoạt tính trung hòa mạnh, với Geometric Mean Fold Rise (GMFR) cao sau liều thứ hai. Tỷ lệ những người có kháng thể trung hòa dương tính vượt 90%, cho thấy vắc xin Nanocovax có khả năng kích thích đáp ứng miễn dịch khuyếch khuếch hiệu quả.

IV. Hiệu Lực Bảo Vệ của Vắc Xin Nanocovax 25µg

Hiệu lực bảo vệ (protective efficacy) là chỉ số quan trọng nhất, cho biết vắc xin bảo vệ tốt như thế nào chống lại bệnh COVID-19 thực tế. Nghiên cứu lâm sàng của Học Viện Quân Y Đinh Việt Đức tiến hành theo dõi những người được tiêm chủng vắc xin Nanocovax và những người không được tiêm trong khoảng thời gian từ 6-12 tháng sau hoàn thành cấp vắc xin. Kết quả ghi nhận được cho thấy vắc xin Nanocovax cung cấp mức bảo vệ đáng kể chống lại bệnh COVID-19 với các chủng vi rút lưu hành tại Việt Nam. Hiệu lực bảo vệ chống lại bệnh nặng đặc biệt cao, ngăn chặn các trường hợp nhập viện và tử vong. Dữ liệu cho thấy vắc xin có tác dụng bảo vệ lâu dài với những người tiêm chủng không ghi nhận giảm sút đáng kể về khả năng miễn dịch trong thời gian theo dõi.

4.1. Bảo Vệ Chống Lại Bệnh COVID 19 Tổng Thể

Nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ mắc bệnh COVID-19 ở nhóm được tiêm chủng vắc xin Nanocovax thấp hơn đáng kể so với nhóm không tiêm chủng. Hiệu lực bảo vệ tuyệt đối của vắc xin đạt mức cao, cho phép bảo vệ cộng đồng bằng cách giảm số lượng người bị nhiễm bệnh. Kết quả này xác nhận rằng vắc xin Nanocovax là một công cụ hiệu quả trong phòng chống dịch COVID-19 ở Việt Nam.

4.2. Bảo Vệ Chống Lại Bệnh Nặng và Tử Vong

Hiệu lực bảo vệ chống lại bệnh nặng (severe COVID-19) của vắc xin Nanocovax rất cao, với tỷ lệ nhập viện và tử vong ở nhóm tiêm chủng thấp hơn rất nhiều so với nhóm không tiêm. Vắc xin bảo vệ đặc biệt hiệu quả chống lại các biến chứng nặng, giảm tỷ lệ mắc bệnh cần thở máy và tỷ lệ tử vong do COVID-19. Điều này chứng minh giá trị thực tiễn của vắc xin trong bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đại dịch COVID-19 do vi rút SARS-CoV-2 gây ra đã tạo ra cuộc khủng hoảng y tế công cộng trên toàn cầu. Tính đến ngày 26 tháng 5 năm 2024, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã ghi nhận hơn 775 triệu ca mắc với hơn 7 triệu ca tử vong trên thế giới; tại Việt Nam, sau hơn 3 năm kể từ ca nhiễm đầu tiên, cả nước đã ghi nhận hơn 11,6 triệu ca mắc và hơn 43 nghìn trường hợp tử vong. Bên cạnh các biện pháp phòng chống không đặc hiệu (đeo khẩu trang, rửa tay, giữ khoảng cách, cách ly), việc nghiên cứu và phát triển vắc xin phòng bệnh là biện pháp dự phòng đặc hiệu cốt lõi nhằm giảm tỷ lệ mắc bệnh, giảm nguy cơ chuyển nặng và tử vong.

Trong bối cảnh nhiều loại vắc xin trên thế giới được cấp phép sử dụng khẩn cấp, việc chủ động nghiên cứu và sản xuất vắc xin trong nước có ý nghĩa chiến lược đối với công tác kiểm soát dịch bệnh tại Việt Nam. Công ty Cổ phần Công nghệ Sinh học Dược Nanogen đã phát triển ứng viên vắc xin tiểu đơn vị protein tái tổ hợp Nanocovax. Sau các đánh giá tiền lâm sàng chứng minh tính an toàn và hiệu lực sinh miễn dịch trên động vật thí nghiệm, việc triển khai thử nghiệm lâm sàng trên người là yêu cầu bắt buộc nhằm đánh giá đầy đủ các đặc tính của vắc xin. Luận án tiến sĩ y học của nghiên cứu sinh Đinh Việt Đức, chuyên ngành Dịch tễ học (mã số: 9720117), thực hiện tại Học viện Quân y dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Phạm Ngọc Hùng và TS. Hoàng Xuân Sử (năm 2024), tập trung giải quyết khoảng trống dữ liệu lâm sàng về ứng viên vắc xin này trên người Việt Nam.

Luận án xác định 3 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Đánh giá tính an toàn của vắc xin Nanocovax liều 25µg phòng COVID-19, tiêm bắp 2 mũi cách nhau 28 ngày ở người Việt Nam từ 18 tuổi.
2. Đánh giá tính sinh miễn dịch của vắc xin Nanocovax liều 25µg phòng COVID-19, tiêm bắp 2 mũi cách nhau 28 ngày ở người Việt Nam từ 18 tuổi.
3. Đánh giá hiệu lực bảo vệ của vắc xin Nanocovax liều 25µg phòng COVID-19, tiêm bắp 2 mũi cách nhau 28 ngày ở người Việt Nam từ 18 tuổi.

Đối tượng nghiên cứu là người tình nguyện Việt Nam từ 18 tuổi trở lên, đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn lựa chọn và loại trừ theo đề cương nghiên cứu lâm sàng. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các địa bàn triển khai thử nghiệm lâm sàng tại Việt Nam với lịch tiêm bắp 2 liều 25µg cách nhau 28 ngày, theo dõi an toàn, đáp ứng miễn dịch dịch thể và hiệu lực bảo vệ qua các mốc thời gian quy chuẩn.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng quan hệ thống các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến đặc điểm sinh học của SARS-CoV-2, cơ chế miễn dịch, tình hình dịch tễ và các nền tảng công nghệ vắc xin:

• Đặc điểm sinh học và dịch tễ học của SARS-CoV-2: Tài liệu tổng hợp các nghiên cứu của Synowiec và cộng sự (2021), Beig và cộng sự, Cevik và cộng sự (2020) về cấu trúc bộ gen RNA dương sợi đơn kích thước 29,9 kb gồm các khung đọc mở (ORF1a/b mã hóa 16 protein phi cấu trúc nsp 1-16) và các protein cấu trúc chính: Spike (S), Envelope (E), Membrane (M), Nucleocapsid (N). Protein S gồm hai tiểu đơn vị S1 (chứa miền RBD liên kết với thụ thể ACE2) và S2 (hòa màng). Tài liệu tổng hợp các biến thể đáng quan ngại (VOCs) theo phân loại của WHO gồm Alpha (B.1.1.7), Beta (B.1.351), Gamma (P.1), Delta (B.1.617.2) và Omicron (B.1.1.529). Hệ số lây nhiễm cơ bản ($R_0$) được tổng hợp từ phân tích gộp là 2,66 (95% CI: 2,41 - 2,94); thời gian ủ bệnh trung bình 5,1 - 6 ngày; thời gian nối tiếp (SI) trung bình từ 4 đến 7,5 ngày.
• Đáp ứng miễn dịch: Tổng quan các nghiên cứu của Post và cộng sự (2020), Weiskopf và cộng sự (2020), Grifoni và cộng sự (2020) về đáp ứng miễn dịch bẩm sinh qua thụ thể nhận biết mầm bệnh (PRR, TLR) và miễn dịch thích ứng gồm kháng thể đặc hiệu (IgM, IgG kháng protein S, N, kháng thể trung hòa NAb) cùng phản ứng tế bào T ($CD4^+$, $CD8^+$) kéo dài ít nhất 6 tháng.
• Tổng quan các nền tảng vắc xin COVID-19 trên thế giới:
  • Vắc xin mRNA: Pfizer-BioNTech BNT162b2 (Polack và cộng sự, Thomas và cộng sự) thử nghiệm trên 43.448 người, hiệu lực bảo vệ đạt 95% (95% CI: 90,3 - 97,6%); Moderna mRNA-1273 (Baden và cộng sự) thử nghiệm trên 30.420 người, hiệu lực phòng bệnh có triệu chứng đạt 93,2% (95% CI: 91,0 - 94,8%).
  • Vắc xin véc-tơ vi rút: AstraZeneca AZD1222/ChAdOx1 (Folegatti và cộng sự, Voysey và cộng sự) trên 23.848 người, hiệu lực đạt 70,4% (95% CI: 54,8 - 80,6%); Janssen Ad26.COV2.S (Sadoff và cộng sự) thử nghiệm trên 43.783 người, hiệu lực bảo vệ từ trung bình đến nặng là 66,1% - 67,9%.
  • Vắc xin bất hoạt: SinoVac CoronaVac (Zhang và cộng sự, Palacios và cộng sự, Jara và cộng sự), hiệu lực bảo vệ đạt 50,7% - 65,9%; Bharat Biotech Covaxin BBV152 (Ella và cộng sự), hiệu lực đạt 77,8% (95% CI: 65,2 - 86,4%); Sinopharm BBIBP-CorV (Xia và cộng sự).
  • Vắc xin tiểu đơn vị protein: Novavax NVX-CoV2373 (Keech và cộng sự, Heath và cộng sự) thử nghiệm giai đoạn 3 trên 15.139 người, hiệu lực bảo vệ đạt 82,7% (95% CI: 73,3 - 88,8%); Abdala (CIGB Cuba, Hernández-Bernal và cộng sự, Ochoa-Azze và cộng sự) trên 48.290 người, hiệu lực đạt 92,3% (95% CI: 85,7 - 95,8%); GBP510/SKYCovione (SK Bioscience, Song và cộng sự) thử nghiệm trên 4.036 người.
• Tình hình nghiên cứu vắc xin tại Việt Nam: Tài liệu điểm lại các chương trình nghiên cứu của IVAC (Covivac - công nghệ véc-tơ vi rút), VABIOTECH, POLYVAC, VinBioCare (ARCT-154 - công nghệ mRNA) và Nanogen (Nanocovax).

Vị trí của luận án: Luận án là công trình nghiên cứu dịch tễ học lâm sàng đánh giá toàn diện trên cả 3 khía cạnh: tính an toàn, tính sinh miễn dịch và hiệu lực bảo vệ thực tế của ứng viên vắc xin Nanocovax mức liều 25µg tiêm 2 mũi cách nhau 28 ngày trên người Việt Nam tình nguyện.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

Vắc xin Nanocovax được sản xuất dựa trên công nghệ DNA tái tổ hợp biểu hiện phần ngoại bào của protein gai (Spike protein) của SARS-CoV-2 trên dòng tế bào buồng trứng chuột Hamster Trung Quốc (CHO). Kháng nguyên protein S tái tổ hợp (khối lượng phân tử khoảng 150 - 220 kDa và tiểu phần S1 khoảng 70 - 150 kDa) được hấp phụ vào chất bổ trợ gel nhôm hydroxit (Alhydrogel). Khi tiêm bắp, kháng nguyên kích thích hệ miễn dịch của cơ thể sinh ra kháng thể dịch thể đặc hiệu (AntiS-IgG và kháng thể trung hòa) nhằm ngăn chặn vi rút gắn vào thụ thể ACE2 của tế bào vật chủ.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án được thiết kế theo phương pháp thử nghiệm lâm sàng có đối chứng, đánh giá theo các giai đoạn và phân nhóm nghiên cứu (nhóm A, nhóm B, nhóm C1):

Thông số	Quy chuẩn thiết kế trong nghiên cứu
Đối tượng	Người Việt Nam tình nguyện $\ge 18$ tuổi, khỏe mạnh hoặc có bệnh lý nền ổn định
Sản phẩm nghiên cứu	Vắc xin Nanocovax liều 25µg (tiêm bắp 0,5 mL/liều)
Phác đồ tiêm	02 mũi tiêm bắp, cách nhau 28 ngày (Mũi 1: Ngày 0 - D0; Mũi 2: Ngày 28 - D28)
Tiêu chí an toàn	- Biến cố bất lợi (AE) tại chỗ và toàn thân trong 60 phút và 7 ngày sau tiêm - Biến cố bất lợi ngoài dự kiến, MAAE, SAE - Đánh giá các chỉ số huyết học, sinh hóa máu, theo dõi mang thai và tử vong
Tiêu chí sinh miễn dịch	- Nồng độ kháng thể AntiS-IgG và tỷ lệ chuyển đảo huyết thanh qua xét nghiệm ELISA - Hoạt tính trung hòa thay thế vi rút (sVNT) - Hiệu giá kháng thể trung hòa vi rút sống qua xét nghiệm PRNT50 với chủng G614D, Alpha và Delta
Tiêu chí hiệu lực	Tỷ lệ mắc COVID-19 có triệu chứng lâm sàng khẳng định bằng RT-PCR và ca bệnh diễn tiến nặng
Chỉ số thống kê	Trung bình nhân nồng độ (GMC), Mức tăng trung bình nhân nồng độ (GMFR), Trung bình nhân hiệu giá kháng thể (GMT), Khoảng tin cậy 95% (95% CI), Tỷ lệ phần trăm (%)

Các quy trình nghiên cứu tuân thủ Hướng dẫn thử nghiệm lâm sàng vắc xin của Bộ Y tế (Quyết định số 3659/QĐ-BYT), thực hiện kiểm soát sai số và được phê duyệt về mặt đạo đức trong nghiên cứu y sinh học.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 1 cung cấp cơ sở khoa học về vi rút học, dịch tễ học và các chiến lược phòng chống COVID-19:

• Phân tích cấu trúc bộ gen của SARS-CoV-2 gồm 13 - 15 khung đọc mở (ORF), các protein phi cấu trúc (nsp1 - nsp16) và 4 protein cấu trúc S, E, M, N. Mô tả chi tiết chức năng của protein S với hai tiểu đơn vị S1 (chứa miền RBD liên kết thụ thể ACE2) và S2 (thực hiện hòa màng tế bào).
• Tổng hợp các dữ liệu dịch tễ: nguồn truyền nhiễm, các đường lây truyền (giọt bắn, tiếp xúc bề mặt, không khí qua khí dung), hệ số lây nhiễm cơ bản $R_0$, thời gian nối tiếp (SI) và thời gian ủ bệnh.
• Tổng kết tình hình đại dịch qua 4 làn sóng dịch tại Việt Nam (từ làn sóng thứ nhất tháng 1/2020 đến làn sóng thứ tư từ ngày 27/4/2021) và các mốc chuyển đổi quản lý bệnh truyền nhiễm (Quyết định 3896/QĐ-BYT chuyển COVID-19 từ nhóm A sang nhóm B vào tháng 10/2023).
• Phân loại và so sánh các nền tảng vắc xin đã được WHO cấp phép sử dụng khẩn cấp (mRNA, véc-tơ vi rút, vi rút bất hoạt, tiểu đơn vị protein).
• Trình bày chi tiết công nghệ sản xuất vắc xin Nanocovax của Công ty Nanogen: nuôi cấy huyền phù tế bào CHO quy mô 50 - 200 lít, tinh chế protein S tái tổ hợp, phối trộn với tá dược nhôm hydroxit và hệ đệm.
• Tổng quan các kỹ thuật phòng thí nghiệm phục vụ đánh giá tính sinh miễn dịch: thử nghiệm miễn dịch gắn enzyme (ELISA), xét nghiệm trung hòa thay thế (sVNT), xét nghiệm trung hòa giảm đám hoại tử (PRNT50), ELISpot và đo lưu lượng tế bào (flow cytometry).

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết phương pháp luận triển khai thử nghiệm lâm sàng:

• Tiêu chuẩn lựa chọn và loại trừ: Quy định độ tuổi ($\ge 18$ tuổi), tình trạng sức khỏe, tiền sử bệnh lý, các điều kiện tạm dừng hoặc rút khỏi nghiên cứu nhằm bảo đảm tính đồng nhất và an toàn cho đối tượng tham gia.
• Quy trình nghiên cứu và cỡ mẫu: Phân bố đối tượng theo các nhóm nghiên cứu (nhóm A, nhóm B, nhóm C1), xác định cỡ mẫu có độ mạnh 80% để đánh giá hiệu lực bảo vệ và tính sinh miễn dịch.
• Quy trình thu thập số liệu: Thiết lập hồ sơ theo dõi biến cố bất lợi (nhật ký theo dõi 7 ngày sau mỗi mũi tiêm, quy trình báo cáo biến cố bất lợi nghiêm trọng - SAE, biến cố cần chăm sóc y tế - MAAE).
• Quy trình xét nghiệm: Lấy mẫu máu định kỳ trước tiêm (D0), sau tiêm mũi 2 (D42) và các mốc theo dõi dài hạn để định lượng AntiS-IgG, sVNT, PRNT50 trên các chủng vi rút (chủng gốc G614D, biến thể Alpha B.1.1.7, biến thể Delta B.1.617.2), xét nghiệm RT-PCR khẳng định các trường hợp nghi ngờ mắc COVID-19.
• Phương pháp thống kê: Sử dụng các thuật toán dịch tễ học và y sinh học để tính toán GMC, GMT, GMFR, tỷ lệ chuyển đảo huyết thanh và hiệu lực bảo vệ (Vaccine Efficacy - VE) kèm khoảng tin cậy 95% CI. Kiểm soát các yếu tố nhiễu về tuổi, giới và kháng thể nền trước tiêm.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các phát hiện thực nghiệm của đề tài theo 3 nhóm chỉ tiêu chính:

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                       KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU LÂM SÀNG NANOCOVAX 25µg             |
+-----------------------------------+-------------------------------------------+
| 1. TÍNH AN TOÀN                   | - Biến cố tại chỗ: Đau chỗ tiêm phổ biến, |
|                                   |   mức độ nhẹ-vừa (độ 1, 2), tự hết.       |
|                                   | - Biến cố toàn thân: Mệt mỏi, đau đầu,    |
|                                   |   sốt nhẹ, tỷ lệ thấp.                    |
|                                   | - Không ghi nhận SAE liên quan đến VX.    |
|                                   | - Các chỉ số sinh hóa, huyết học ổn định. |
+-----------------------------------+-------------------------------------------+
| 2. TÍNH SINH MIỄN DỊCH            | - Nồng độ AntiS-IgG tăng cao tại D42      |
|                                   |   (14 ngày sau mũi 2).                    |
|                                   | - Tỷ lệ chuyển đảo huyết thanh đạt mức    |
|                                   |   cao ở các nhóm nghiên cứu (A, B, C1).   |
|                                   | - Hoạt tính ức chế sVNT tăng mạnh.       |
|                                   | - Kháng thể trung hòa PRNT50 hiệu quả     |
|                                   |   với chủng G614D, Alpha và Delta.        |
+-----------------------------------+-------------------------------------------+
| 3. HIỆU LỰC BẢO VỆ                | - Bảo vệ phòng mắc COVID-19 có triệu chứng|
|                                   |   lâm sàng khẳng định qua RT-PCR.         |
|                                   | - Hiệu lực cao trong bảo vệ diễn tiến     |
|                                   |   bệnh nặng do SARS-CoV-2.                |
+-----------------------------------+-------------------------------------------+

• Đặc điểm đối tượng nghiên cứu: Phân tích nhân khẩu học, nhân trắc học (tuổi, giới tính, chỉ số khối cơ thể BMI), phân bố theo từng nhóm nghiên cứu (nhóm A, B, C1) và tình trạng kháng thể nền trước khi tiêm.
• Tính an toàn:
  • Biến cố bất lợi trong dự kiến: Đa số các biến cố tại chỗ (đau tại chỗ tiêm, sưng, đỏ) và toàn thân (mệt mỏi, nhức đầu, sốt nhẹ, đau cơ) xảy ra trong 60 phút và 7 ngày sau tiêm đều ở mức độ nhẹ (độ 1) và trung bình (độ 2), tự hồi phục trong thời gian ngắn mà không cần can thiệp y tế phức tạp.
  • Biến cố bất lợi ngoài dự kiến và SAE: Tỷ lệ các biến cố bất lợi ngoài dự kiến, biến cố cần chăm sóc y khoa (MAAE) và biến cố nghiêm trọng (SAE) được theo dõi chặt chẽ; không ghi nhận mối liên quan nhân quả giữa các trường hợp nghiêm trọng hoặc tử vong với vắc xin nghiên cứu.
  • Các chỉ số cận lâm sàng: Các xét nghiệm sinh hóa và huyết học trước và sau tiêm không ghi nhận các biến đổi bất thường có ý nghĩa lâm sàng.
• Tính sinh miễn dịch:
  • Nồng độ AntiS-IgG: Nồng độ kháng thể và chỉ số GMFR tăng cao rõ rệt sau mũi tiêm thứ hai (đặc biệt tại thời điểm D42) ở tất cả các phân nhóm (nhóm A, nhóm B, nhóm C1), ở các nhóm tuổi và giới tính khác nhau. Tỷ lệ chuyển đảo huyết thanh đạt mức cao.
  • Xét nghiệm trung hòa sVNT: Tỷ lệ ức chế và hoạt tính trung hòa thay thế tăng cao sau khi hoàn thành 2 mũi tiêm so với thời điểm trước tiêm (D0).
  • Xét nghiệm trung hòa vi rút sống PRNT50: Hiệu giá GMT của PRNT50 tại ngày 42 tăng cao đối với chủng vi rút gốc G614D; đồng thời ghi nhận khả năng trung hòa đối với các biến thể SARS-CoV-2 gồm chủng Alpha và chủng Delta.
• Hiệu lực bảo vệ:
  • Dữ liệu theo dõi các ca mắc COVID-19 có triệu chứng được khẳng định bằng xét nghiệm RT-PCR cho thấy vắc xin Nanocovax liều 25µg có hiệu lực bảo vệ chống lại mắc COVID-19 có triệu chứng lâm sàng.
  • Đánh giá hiệu lực bảo vệ đối với các ca bệnh diễn tiến nặng cho thấy vắc xin giúp giảm thiểu đáng kể nguy cơ chuyển biến mức độ nặng của bệnh.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án mang lại các đóng góp quan trọng về mặt khoa học lý luận và thực tiễn y tế công cộng:

1. Đóng góp về mặt khoa học:

   • Cung cấp bộ dữ liệu lâm sàng hoàn chỉnh, có hệ thống về tính sinh miễn dịch của vắc xin tiểu đơn vị protein tái tổ hợp Nanocovax liều 25µg trên quần thể người Việt Nam, bao gồm động học của kháng thể IgG kháng protein S (GMC, GMFR), tỷ lệ chuyển đảo huyết thanh, hoạt tính trung hòa thay thế (sVNT) và kháng thể trung hòa vi rút sống (PRNT50).
   • Bổ sung bằng chứng thực nghiệm về đáp ứng kháng thể trung hòa chéo của vắc xin tái tổ hợp sản xuất trong nước đối với các biến thể đáng quan ngại của SARS-CoV-2 (Alpha, Delta).

2. Đóng góp về mặt thực tiễn:

   • Chứng minh tính an toàn và khả năng dung nạp tốt của vắc xin Nanocovax liều 25µg qua phác đồ tiêm bắp 2 liều cách nhau 28 ngày trên người trưởng thành từ 18 tuổi trở lên tại Việt Nam.
   • Cung cấp cơ sở dữ liệu dịch tễ học và bằng chứng khoa học phục vụ các cơ quan quản lý y tế (Bộ Y tế, Hội đồng Đạo đức trong nghiên cứu y sinh học Quốc gia) trong việc xem xét, đánh giá hồ sơ vắc xin sản xuất trong nước.
   • Góp phần nâng cao năng lực triển khai các thử nghiệm lâm sàng vắc xin quy mô lớn tại Việt Nam theo chuẩn mực quốc tế.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Đối tượng nghiên cứu của luận án tập trung vào người tình nguyện từ 18 tuổi trở lên, chưa bao gồm nhóm đối tượng trẻ em và vị thành niên (< 18 tuổi).
  • Nghiên cứu tập trung đánh giá mức liều 25µg với phác đồ 2 mũi cơ bản (D0 - D28); các dữ liệu theo dõi hiệu lực bảo vệ và miễn dịch gắn liền với các biến thể lưu hành chủ yếu trong giai đoạn thử nghiệm (như G614D, Alpha, Delta).
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục theo dõi sự duy trì nồng độ kháng thể và thời gian tồn tại của hiệu lực bảo vệ theo thời gian (6 tháng, 12 tháng sau tiêm).
  • Nghiên cứu đánh giá hiệu quả của các mũi tiêm nhắc lại (booster dose) nhằm tăng cường miễn dịch trước các biến thể mới xuất hiện sau này như Omicron và các dòng phụ tiếp theo.
  • Mở rộng đánh giá trên các nhóm đối tượng đặc thù khác khi có chỉ định.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị cao cho các đối tượng trong ngành y tế và nghiên cứu khoa học:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Dịch tễ học, Y học dự phòng, Truyền nhiễm, Miễn dịch học: Tham khảo khung phương pháp luận thiết kế thử nghiệm lâm sàng vắc xin, cách xây dựng các chỉ tiêu an toàn, miễn dịch và hiệu lực, cùng các kỹ thuật thống kê y học chuyên sâu.
• Các nhà phát triển vắc xin và công nghệ sinh học: Tham khảo quy trình phát triển, kiểm định và đánh giá lâm sàng vắc xin tiểu đơn vị protein tái tổ hợp sử dụng hệ thống biểu hiện tế bào CHO và tá dược nhôm hydroxit.
• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách y tế: Cung cấp nguồn số liệu thực chứng phục vụ công tác thẩm định, cấp phép, xây dựng hướng dẫn chuyên môn về phòng chống dịch bệnh truyền nhiễm bằng vắc xin tại Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án nghiên cứu loại vắc xin nào, mức liều và phác đồ tiêm ra sao?

Luận án nghiên cứu vắc xin Nanocovax phòng COVID-19 do Công ty Cổ phần Công nghệ Sinh học Dược Nanogen sản xuất, sử dụng mức liều 25µg, tiêm bắp 2 mũi cách nhau 28 ngày (ngày 0 và ngày 28) ở người Việt Nam tình nguyện từ 18 tuổi trở lên.

2. Vắc xin Nanocovax được phát triển dựa trên công nghệ sản xuất nào?

Nanocovax là vắc xin tiểu đơn vị protein tái tổ hợp. Kháng nguyên là phần ngoại bào của protein S (glycoprotein gai) của SARS-CoV-2 được sản xuất bằng kỹ thuật tái tổ hợp DNA trên dòng tế bào buồng trứng chuột Hamster Trung Quốc (CHO), sau đó được hấp phụ vào chất bổ trợ gel nhôm hydroxit (Alhydrogel).

3. Các chỉ tiêu nào được sử dụng để đánh giá tính an toàn của vắc xin trong luận án?

Tính an toàn được đánh giá thông qua:

• Biến cố bất lợi (AE) tại chỗ và toàn thân trong dự kiến xuất hiện trong vòng 60 phút và 7 ngày sau tiêm.
• Biến cố bất lợi ngoài dự kiến, biến cố cần thăm khám y khoa (MAAE) và biến cố bất lợi nghiêm trọng (SAE).
• Theo dõi các chỉ số biến đổi sinh hóa máu, huyết học, các trường hợp mang thai và tử vong.

4. Tính sinh miễn dịch của vắc xin Nanocovax được đo lường bằng những phương pháp xét nghiệm nào?

Tính sinh miễn dịch được đo lường qua:

• Định lượng nồng độ kháng thể AntiS-IgG và xác định tỷ lệ chuyển đảo huyết thanh bằng kỹ thuật ELISA (tính toán các chỉ số GMC, GMFR).
• Đánh giá hoạt tính trung hòa thay thế vi rút qua xét nghiệm sVNT.
• Đo lường trung bình nhân hiệu giá kháng thể trung hòa vi rút sống bằng xét nghiệm PRNT50 đối với chủng vi rút gốc (G614D) và các biến thể đáng quan ngại (Alpha, Delta).

5. Hiệu lực bảo vệ của vắc xin trong nghiên cứu được đánh giá trên các tiêu chí nào?

Hiệu lực bảo vệ được đánh giá dựa trên khả năng phòng ngừa mắc COVID-19 có triệu chứng lâm sàng ở bất kỳ mức độ nghiêm trọng nào (được khẳng định bằng xét nghiệm RT-PCR dương tính với SARS-CoV-2) và hiệu lực phòng ngừa mắc COVID-19 diễn tiến nặng ở đối tượng nghiên cứu sau khi tiêm đủ 2 liều vắc xin.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ y học của Đinh Việt Đức đã hoàn thành toàn diện 3 mục tiêu nghiên cứu về tính an toàn, tính sinh miễn dịch và hiệu lực bảo vệ của vắc xin Nanocovax liều 25µg trên người Việt Nam tình nguyện từ 18 tuổi trở lên. Kết quả nghiên cứu chứng minh phác đồ tiêm bắp 2 mũi Nanocovax 25µg cách nhau 28 ngày có độ an toàn và dung nạp tốt, kích thích đáp ứng miễn dịch dịch thể mạnh mẽ với nồng độ kháng thể AntiS-IgG cao, có khả năng trung hòa vi rút sống trên các chủng G614D, Alpha, Delta, đồng thời mang lại hiệu lực bảo vệ phòng mắc COVID-19 có triệu chứng và giảm nguy cơ diễn tiến nặng. Công trình cung cấp nguồn dữ liệu dịch tễ học lâm sàng thực chứng có giá trị khoa học và thực tiễn cao cho công tác nghiên cứu, sản xuất và ứng dụng vắc xin phòng chống dịch bệnh tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Đặc điểm dịch tễ học bệnh COVID-19 1. Cấu trúc và đặc điểm bộ gen SARS-CoV-2 thuộc chi Betacoronavirus, phân họ Orthocoronavirinae trong họ Coronaviridae và bộ Nidovirales [12]. Là một loại vi rút có vỏ bọc hình cầu hoặc đa hình, đường kính 60-140nm và các gai trên lớp vỏ lồi ra từ 9 đến 12nm, khiến vi rút trông giống như vầng hào quang mặt trời [1] (Hình 1.

Tiểu đơn vị S1 Tiểu đơn vị S2 Protein S (glycoprotein gai) Protein M (glycoprotein màng) Nucleocapsid (N) và Vật liệu di truyền RNA Protein E (glycoprotein vỏ) Hình 1. Hình thái và cấu trúc của SARS-CoV-2 * Nguồn: theo Synowiec A. và CS (2021) [13] Bộ gen SARS-CoV-2 chứa RNA (Ribonucleic Acid) dương sợi đơn, kích thước khoảng 29,9 kb, mã hóa 9. Nó chứa 13-15 khung đọc mở (Open Reading Frame: ORF), mã hóa các protein cấu trúc và phi cấu trúc (non-structural proteins: nsp), cũng như nhiều loại protein phụ khác.

Được sắp xếp theo chuỗi gồm: vùng 5’ chưa dịch mã (untranslated region: UTR); khung đọc mở orf1a/b (mã hóa 16 protein phi cấu trúc, từ nsp 1-16 để sao chép); gen S; gen E; gen M; gen N; vùng 3’ UTR và một số khung đọc mở mã hóa protein phụ khác [1], [14] (Hình 1. Sơ đồ cấu trúc bộ gen của SARS-CoV-2 * Nguồn: theo Beig P. Các Protein cấu trúc Protein S (glycoprotein gai) là một protein xuyên màng lớn bao phủ bề mặt của SARS-CoV-2 làm trung gian cho vi rút xâm nhập vào tế bào chủ thông qua liên kết với enzyme chuyển angiotensin 2 (Angiotensin converting enzyme 2: ACE2). Protein S chứa hai tiểu đơn vị là S1 và S2 hoạt động khác nhau trong quá trình bám vào tế bào chủ [15], [16].

Tiểu đơn vị S1 chứa peptide tín hiệu, theo sau là miền đầu N (N-terminal domain: NTD) và miền liên kết với thụ thể (Receptor-binding Domain: RBD), trong đó RBD giúp gắn kết và xâm nhập của virion với màng tế bào chủ bằng cách liên kết với ACE2 của người [17]. Tiểu đơn vị S2 mang peptide hòa màng, gắn protein S vào màng vi rút, có vai trò quan trọng hợp nhất màng tế bào người và màng vi rút, cần thiết cho sự xâm nhập của vi rút [16]. Vỏ vi rút được bảo vệ bởi protein M (glycoprotein màng), đây là protein cấu trúc phong phú nhất của vi rút. Protein M định hình virion và bảo vệ bộ gen RNA của vi rút, được đóng gói cùng với protein N [16], [18].

Quá trình xâm nhập và nhân lên của SARS-CoV-2 SARS-CoV-2 xâm nhập vào vật chủ bằng cách gắn protein S ở bề mặt ngoài với thụ thể ACE2 trên bề mặt tế bào vật chủ [17] (Hình 1. Vùng RBD của tiểu đơn vị S1 của protein S sẽ tương tác với thụ thể ACE2 có nhiều trên đường hô hấp như tế bào biểu mô phế nang phổi loại II, tế bào biểu mô hồi tràng và thực quản, tế bào cơ tim, tế bào ống lượn gần và tế bào tiết niệu bàng quang [19]. Sau đó là sự hợp nhất của tiểu đơn vị S2 với màng tế bào [17]. Quá trình xâm nhập và nhân lên của virus SARS-CoV-2 * Nguồn: theo Cevik M.

và CS (2020) [20] Bước tiếp theo sau khi xâm nhập tế bào vật chủ là dịch mã gen sao chép từ RNA của virion. Đầu tiên chúng tổng hợp ra sợi RNA thông tin (mRNA) để tổng hợp ra các protein cấu trúc và phi cấu trúc để đảm bảo các hoạt động tiếp của vi rút, tiếp đó chúng tạo ra một sợi RNA âm đóng vai trò khuôn mẫu để tổng hợp tiếp cái sợi ARN dương con [21].