Luận án TS: Xác định tỷ lệ cận thị và hiệu quả truyền thông GD sức khỏe ở học sinh THCS Hoàng Mai, Nghệ An

Dưới đây là thông tin meta tags cho bài viết "Xác định tỷ lệ cận thị và yếu tố liên quan ở học sinh THCS": { "ai_description": "Tìm hiểu tỷ lệ cận thị và

• Tác giả: Hồ Đức Hùng
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Văn Tần
• Trường học: Viện Sốt Rép – Ký Sinh Trùng – Côn Trùng Trung Ương
• Chuyên ngành: Dịch tễ học
• Đề tài: Xác định tỷ lệ cận thị, một số yếu tố liên quan và hiệu quả truyền thông giáo dục sức khỏe ở học sinh trung học cơ sở thị xã Hoàng Mai, tỉnh Nghệ An (2019 - 2020)
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ y học
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về cận thị học đường ở học sinh THCS

Cận thị là tật khúc xạ phổ biến nhất ở trẻ em và thanh thiếu niên toàn cầu. Tổ chức Y tế Thế giới cảnh báo tỷ lệ cận thị đang gia tăng nhanh chóng, đặc biệt ở khu vực Đông Á. Tại Việt Nam, nhiều nghiên cứu cho thấy tỷ lệ cận thị học đường tăng đáng kể trong những thập kỷ gần đây. Nghiên cứu của Hồ Đức Hùng (2019-2020) tại thị xã Hoàng Mai, tỉnh Nghệ An đã xác định tỷ lệ cận thị ở học sinh trung học cơ sở và phân tích các yếu tố liên quan. Đây là luận án tiến sĩ y học thuộc chuyên ngành dịch tễ học, được thực hiện với quy mô lớn tại 4 trường THCS trên địa bàn. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc xây dựng các chương trình phòng chống cận thị và truyền thông giáo dục sức khỏe thị lực trong trường học.

1.1. Tình hình cận thị ở trẻ em Việt Nam và thế giới

Tỷ lệ cận thị ở trẻ em tăng nhanh trên toàn cầu, đặc biệt tại các nước Đông Á như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản. Tại Trung Quốc, tỷ lệ cận thị ở học sinh có thể vượt 80% ở một số thành phố lớn. Ở Việt Nam, các nghiên cứu cho thấy tỷ lệ cận thị học đường dao động từ 15% đến 40% tùy khu vực và lứa tuổi. Các yếu tố nguy cơ chính bao gồm thời gian học tập kéo dài, sử dụng thiết bị điện tử nhiều, thời gian ngoài trời ít và yếu tố di truyền.

1.2. Mục tiêu và phương pháp nghiên cứu tại Hoàng Mai

Nghiên cứu nhằm xác định tỷ lệ cận thị và các yếu tố liên quan ở học sinh THCS thị xã Hoàng Mai, tỉnh Nghệ An. Đồng thời đánh giá hiệu quả can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe về phòng chống cận thị. Phương pháp nghiên cứu bao gồm điều tra cắt ngang kết hợp can thiệp truyền thông. Mẫu nghiên cứu được chọn từ 4 trường THCS: Quỳnh Xuân, Quỳnh Phương, Quỳnh Thiện và Quỳnh Lập, đảm bảo đại diện cho đối tượng học sinh THCS toàn thị xã.

II. Phân tích tỷ lệ cận thị và các yếu tố liên quan

Kết quả nghiên cứu tại thị xã Hoàng Mai cho thấy tỷ lệ cận thị ở học sinh THCS ở mức đáng lo ngại. Các yếu tố liên quan đến cận thị được xác định bao gồm thời gian học tập, khoảng cách đọc sách, thời gian sử dụng thiết bị điện tử và thời gian hoạt động ngoài trời. Học sinh dành nhiều thời gian học tập trên 3 giờ mỗi ngày có nguy cơ cận thị cao hơn đáng kể. Thời gian ngoài trời đóng vai trò bảo vệ quan trọng. Các nghiên cứu quốc tế chỉ ra rằng tăng thêm một giờ ngoài trời mỗi ngày làm giảm nguy cơ cận thị khoảng 2%. Yếu tố di truyền cũng có vai trò nhất định khi cận thị thường xuất hiện ở cả cha mẹ và con cái. Tình trạng kinh tế xã hội và điều kiện học tập cũng ảnh hưởng đến tỷ lệ cận thị.

2.1. Tỷ lệ cận thị theo khối lớp và giới tính

Tỷ lệ cận thị có sự khác biệt giữa các khối lớp và giới tính trong mẫu nghiên cứu. Học sinh ở khối lớp lớn hơn thường có tỷ lệ cận thị cao hơn, phản ánh tác động tích lũy của thời gian học tập và sử dụng mắt kéo dài. Nữ giới có xu hướng cận thị cao hơn nam giới, phù hợp với nhiều nghiên cứu trước đó. Sự gia tăng tỷ lệ cận thị theo tuổi cho thấy cần can thiệp phòng ngừa từ sớm, đặc biệt ở bậc tiểu học.

2.2. Các yếu tố nguy cơ và yếu tố bảo vệ

Các yếu tố nguy cơ cận thị bao gồm thời gian học tập liên tục quá dài, khoảng cách đọc sách dưới 30 cm, sử dụng điện thoại thông minh và máy tính trên 2 giờ mỗi ngày. Ngược lại, thời gian hoạt động ngoài trời là yếu tố bảo vệ quan trọng nhất. Học sinh tham gia hoạt động thể thao ngoài trời thường xuyên có nguy cơ cận thị thấp hơn. Điều kiện chiếu sáng bàn học và tư thế ngồi học đúng cũng góp phần giảm nguy cơ cận thị.

III. Truyền thông giáo dục sức khỏe phòng chống cận thị

Can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe được triển khai tại các trường THCS thị xã Hoàng Mai nhằm nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi của học sinh, giáo viên và phụ huynh về phòng chống cận thị. Chương trình bao gồm các hoạt động đa dạng: phát tài liệu hướng dẫn, tổ chức buổi nói chuyện chuyên đề, áp phích truyền thông, hướng dẫn bài tập thể dục cho mắt và kiểm tra thị lực định kỳ. Nội dung truyền thông tập trung vào nguyên nhân cận thị, cách phòng ngừa và phát hiện sớm. Giáo viên được đào tạo để hướng dẫn học sinh thực hành các thói quen tốt cho mắt. Phụ huynh được cung cấp kiến thức về giám sát thời gian sử dụng thiết bị điện tử và tạo điều kiện cho con hoạt động ngoài trời.

3.1. Các hình thức truyền thông được áp dụng

Chương trình truyền thông sử dụng nhiều hình thức đa dạng để tiếp cận đối tượng hiệu quả. Phát tài liệu in hướng dẫn cách bảo vệ mắt, tổ chức buổi nói chuyện chuyên đề với chuyên gia nhãn khoa, sử dụng áp phích và panô tại trường học. Các buổi sinh hoạt lớp lồng ghép nội dung giáo dục sức khỏe thị lực. Kiểm tra thị lực định kỳ được tổ chức để phát hiện sớm cận thị. Bài tập thể dục cho mắt được hướng dẫn thực hành hàng ngày tại lớp học.

3.2. Đánh giá hiệu quả can thiệp truyền thông

Hiệu quả can thiệp được đánh giá bằng cách so sánh kiến thức, thái độ và thực hành của học sinh trước và sau can thiệp. Kết quả cho thấy kiến thức về cận thị và cách phòng ngừa được cải thiện đáng kể sau chương trình truyền thông. Tỷ lệ học sinh thực hành các thói quen bảo vệ mắt tăng lên rõ rệt. Tuy nhiên, việc duy trì hành vi lâu dài đòi hỏi can thiệp liên tục và sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và cộng đồng.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu đã hoàn thành các mục tiêu đề ra: xác định tỷ lệ cận thị, phân tích các yếu tố liên quan và đánh giá hiệu quả truyền thông giáo dục sức khỏe ở học sinh THCS thị xã Hoàng Mai. Kết quả cung cấp bằng chứng khoa học quan trọng cho công tác phòng chống cận thị học đường tại Nghệ An. Từ các phát hiện, nhiều khuyến nghị được đưa ra cho Sở Y tế, Sở Giáo dục và các trường học. Chương trình truyền thông giáo dục sức khỏe cần được nhân rộng và duy trì thường xuyên. Việc tích hợp nội dung phòng chống cận thị vào chương trình giáo dục sức khỏe trường học là cần thiết. Cần tăng cường thời gian hoạt động ngoài trời và giảm tải áp lực học tập cho học sinh. Hợp tác đa ngành giữa y tế, giáo dục và gia đình là chìa khóa thành công.

4.1. Khuyến nghị cho các trường THCS

Các trường THCS nên tổ chức kiểm tra thị lực định kỳ cho học sinh ít nhất mỗi năm một lần. Bố trí thời gian nghỉ giải lao hợp lý giữa các tiết học, khuyến khích học sinh ra ngoài hoạt động. Đảm bảo điều kiện chiếu sáng đạt chuẩn trong phòng học. Giáo viên cần hướng dẫn học sinh ngồi học đúng tư thế và duy trì khoảng cách đọc sách an toàn. Tích hợp bài tập thể dục cho mắt vào giờ sinh hoạt lớp hàng ngày.

4.2. Hướng phát triển nghiên cứu và can thiệp

Nghiên cứu cần được mở rộng sang các địa phương khác để so sánh tỷ lệ cận thị và yếu tố liên quan. Nghiên cứu đoàn hệ dài hạn giúp đánh giá hiệu quả phòng ngừa cận thị theo thời gian. Ứng dụng công nghệ số trong truyền thông giáo dục sức khỏe cần được khai thác. Xây dựng mô hình can thiệp toàn diện kết hợp giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng. Cần nghiên cứu thêm về yếu tố di truyền và tương tác gen-môi trường trong cận thị học đường.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ y học của Hồ Đức Hùng, thực hiện tại Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương, chuyên ngành Dịch tễ học (mã số 972.17), được hoàn thành năm 2021 dưới sự hướng dẫn của PGS. Phạm Văn Tần và PGS. Dương Đình Chỉnh.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Tác giả xác định cận thị là vấn đề sức khỏe cộng đồng đang gia tăng trên toàn cầu. Tại Đông Á và Đông Nam Á, cận thị được coi là "bệnh dịch" với tỷ lệ mắc ở thanh niên khoảng 80–90%. Tại Việt Nam, tỷ lệ cận thị tăng từ 20,5% năm 2014 lên 24,6% năm 2017, trong đó tỷ lệ thành thị là 41,9% và nông thôn là 14,3%. Mặc dù cận thị học đường được ghi nhận ở nhiều địa phương trong nước, thị xã Hoàng Mai, tỉnh Nghệ An — địa bàn đang trải qua đô thị hóa nhanh nhưng có điều kiện kinh tế chủ yếu là nông nghiệp và ngư nghiệp — chưa có nghiên cứu nào khảo sát vấn đề này. Khoảng trống dữ liệu địa phương, kết hợp với câu hỏi về hiệu quả thực tế của các chương trình can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe (TT-GDSK) hiện hành, là lý do để nghiên cứu được triển khai.

Mục tiêu nghiên cứu

1. Xác định tỷ lệ và một số yếu tố liên quan mắc cận thị ở học sinh trung học cơ sở thị xã Hoàng Mai, tỉnh Nghệ An năm 2019.
2. Đánh giá hiệu quả can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe thay đổi hành vi đối với tỷ lệ mắc mới và sự tiến triển cận thị (2019–2020).

Đối tượng và phạm vi

Đối tượng là học sinh THCS độ tuổi 12–15 (khối lớp 6–9) tại bốn trường đạt chuẩn quốc gia trên địa bàn thị xã Hoàng Mai: trường THCS Quỳnh Xuân, THCS Quỳnh Phương, THCS Quỳnh Thiện và THCS Quỳnh Lập. Phụ huynh học sinh cũng được đưa vào nhóm điều tra các yếu tố liên quan. Nghiên cứu thực địa triển khai từ tháng 1/2019 đến năm 2020.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước được tác giả điểm lại

Tác giả hệ thống hóa tài liệu theo hai trục: tỷ lệ cận thị theo khu vực địa lý/chủng tộc và các yếu tố nguy cơ/biện pháp can thiệp. Về tỷ lệ, các công trình được dẫn gồm:

• Rudnicka (2016): tổng quan hệ thống cho thấy tỷ lệ cận thị ở người Đông Á đạt khoảng 69% (95% CI: 61%–77%) ở tuổi 15; trẻ da màu ở Châu Phi có tỷ lệ thấp nhất là 5,5% (95% CI: 3%–9%).
• Hsu và cộng sự (2016): nghiên cứu dân số 19.374 trẻ ở Đài Loan (tuổi trung bình 8 tuổi), tỷ lệ cận thị chung 36,4%.
• V. Holton (2019): nghiên cứu toàn quốc Đài Loan ở học sinh lớp 4–6 (trung bình 11 tuổi), tỷ lệ mắc 43,4%.
• Ma và cộng sự (2016): nghiên cứu cắt ngang tại Thượng Hải, tỷ lệ cận thị từ 5,2% ở trẻ 6 tuổi lên 52,2% ở trẻ 10 tuổi.
• Li Yan: nghiên cứu 10 năm (2005–2015) tại Bắc Kinh, tỷ lệ cận thị học sinh lớp 9 tăng từ 60% lên 66%.

Tại Việt Nam, các công trình được dẫn bao gồm: Lê Thị Thanh Xuyên (2009) tại TP. Hồ Chí Minh (tỷ lệ 38,9%); Vũ Thị Thanh (2009) tại Hà Nội (33,7%); Nguyễn Văn Trung (2014) tại Trà Vinh (21,87%); Chu Văn Thăng (2015) tại Đà Lạt và Bảo Lâm (22,2%); Paudel (2014) tại Bà Rịa–Vũng Tàu (20,4%); Hoàng Hữu Khôi (2017) tại Đà Nẵng (36,7%); Nguyễn Thị Huyền và cộng sự (2019) tại bốn tỉnh miền Bắc, miền Trung và miền Nam (34,5%).

Về yếu tố nguy cơ, tác giả điểm qua các bằng chứng về: di truyền gia đình (Vũ Quang Dũng, 2008; Hoàng Hữu Khôi, 2017; Trần Đức Nghĩa, 2019); thời gian ngoài trời (Sherwin, 2012; Xiong, 2017; He và cộng sự, 2015); công việc nhìn gần và khoảng cách đọc (Mutti và cộng sự; Ip và cộng sự; Huang, 2015); sử dụng thiết bị điện tử; đèn LED và giờ ngủ (Pan; Gong).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Chưa có số liệu cận thị cho học sinh THCS tại thị xã Hoàng Mai, và chưa có đánh giá bằng chứng về hiệu quả of mô hình TT-GDSK thay đổi hành vi đối với tỷ lệ mắc mới và tiến triển cận thị tại địa bàn tương tự.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Lý thuyết và khái niệm vận dụng

Luận án sử dụng định nghĩa dịch tễ học chuẩn: cận thị là tình trạng độ cầu tương đương (SE: spherical equivalent) ≤ −0,50 D sau liệt điều tiết ở một trong hai mắt. Phân loại mức độ theo SE: nhẹ (SE ≤ −0,00 D và ≥ −3 D), trung bình (−3 D đến −6 D), nặng (< −6 D). Khung can thiệp TT-GDSK dựa trên mô hình chẩn đoán hành vi PRECEDE–PROCEED và lý thuyết thay đổi hành vi sức khỏe trong môi trường trường học theo khuyến cáo của WHO. Công cụ đo lường thị lực sử dụng chỉ số SE từ khúc xạ kế sau liệt điều tiết. Khoảng cách Harmon được dùng như tiêu chí đánh giá hành vi nhìn gần.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án triển khai theo hai pha có thiết kế khác nhau:

• Mục tiêu 1: Nghiên cứu mô tả cắt ngang có phân tích. Cỡ mẫu tính theo công thức RESC (Refractive Error Study in Children), với p ước tính = 16,8% (từ kết quả Thái Nguyên của Vũ Quang Dũng), hệ số tin cậy 95% (Z = 1,96), độ chính xác tương đối ε = 0,15, DE = 2, thu được cỡ mẫu tối thiểu 1.691 học sinh; thực tế khám cho 1.800+ học sinh để phòng mất mẫu. Chọn mẫu nhiều giai đoạn: chọn chủ đích 4/10 trường THCS đạt chuẩn quốc gia, phân tầng theo khối lớp, chọn cụm theo lớp học (12 cụm/khối). Phân tích thống kê sử dụng hồi quy logistic đơn biến và đa biến để xác định các yếu tố liên quan (OR và 95% CI). Phân tích thành phần chính (PCA) cũng được áp dụng.

• Mục tiêu 2: Nghiên cứu can thiệp cộng đồng có nhóm chứng, thiết kế trước–sau. Đánh giá hiệu quả dựa trên so sánh biến đổi do can thiệp (nhóm can thiệp) với biến đổi không do can thiệp (nhóm chứng).

Nguồn dữ liệu

Dữ liệu gốc thu thập từ: khám lâm sàng đo khúc xạ sau liệt điều tiết, bộ câu hỏi phỏng vấn học sinh và phụ huynh, quan sát thực địa tại trường học. Các biến số bao gồm: tỷ lệ cận thị, mức độ cận thị (SE), thời gian hoạt động ngoài trời, thời gian đọc/viết, sử dụng máy tính/điện thoại/tivi, khoảng cách nhìn gần, tiền sử gia đình, trình độ học vấn của mẹ, điều kiện kinh tế.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương trình bày hệ thống các bằng chứng khoa học về khái niệm và phân loại cận thị, tỷ lệ hiện mắc trên thế giới và Việt Nam, đặc điểm phát triển và tiến triển cận thị, các yếu tố liên quan (di truyền, tuổi, chủng tộc, môi trường), các biện pháp kiểm soát cận thị (can thiệp giáo dục, kính gọng, kính tiếp xúc, thuốc) và các mô hình TT-GDSK cận thị học đường trong và ngoài nước. Đây là cơ sở để xác định phương pháp và nội dung can thiệp.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết thiết kế nghiên cứu cho từng mục tiêu: tiêu chuẩn lựa chọn/loại trừ, địa bàn nghiên cứu (thị xã Hoàng Mai, Nghệ An, diện tích ~170 km², dân số ~105 nghìn người, 10 đơn vị hành chính), cỡ mẫu, cách chọn mẫu, các biến số và chỉ số đo lường, kỹ thuật khám mắt, quy trình tổ chức can thiệp, công cụ thu thập số liệu, kiểm soát sai số và các vấn đề đạo đức nghiên cứu.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Trình bày thông tin chung của đối tượng nghiên cứu, tình hình cận thị theo trường, khối lớp và giới tính; xác định các yếu tố liên quan thông qua phân tích đơn biến và đa biến (hồi quy logistic); và đánh giá kết quả can thiệp TT-GDSK gồm thay đổi kiến thức, hành vi và tác động đến tỷ lệ mắc mới cũng như tiến triển độ cận. Chương này cung cấp số liệu thực nghiệm qua 40+ bảng và 12+ hình, bao gồm phân bố SE ở mắt phải (260 học sinh) và mắt trái (261 học sinh), tỷ lệ cận thị từng khối lớp (mô hình hồi quy logistic điều chỉnh theo giới), và xác suất mắc cận thị theo số giờ hoạt động ngoài trời.

Chương 4: Bàn luận

Đối chiếu kết quả với các nghiên cứu trong và ngoài nước, thảo luận về tỷ lệ cận thị và các yếu tố liên quan tại địa bàn nghiên cứu, đánh giá công tác can thiệp, tác động của can thiệp đối với kiến thức, hành vi học sinh, và tác động đến tỷ lệ mắc mới và tiến triển độ cận. Chương cũng bàn luận về đặc điểm chung của hai nhóm (can thiệp và chứng) trước can thiệp để lý giải tính so sánh được.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Phần "Những đóng góp mới và ý nghĩa khoa học, ý nghĩa thực tiễn" (trang 129) trong luận án xác định các đóng góp theo hai hướng:

Về lý luận và khoa học:

• Cung cấp số liệu dịch tễ học về tỷ lệ cận thị, đặc điểm phân bố và các yếu tố liên quan ở học sinh THCS tại địa bàn ven biển đang đô thị hóa thuộc tỉnh Nghệ An — địa phương trước đây chưa có dữ liệu.
• Bổ sung bằng chứng về mối liên quan giữa các yếu tố môi trường hành vi (thời gian ngoài trời, khoảng cách nhìn gần, thời gian đọc liên tục không nghỉ, sử dụng máy tính/điện thoại/tivi) và cận thị trong bối cảnh khu vực bán đô thị Việt Nam.
• Bổ sung bằng chứng về yếu tố gia đình (tiền sử cận thị của bố/mẹ), trình độ học vấn của mẹ và điều kiện kinh tế trong mối liên quan với cận thị học sinh.

Về thực tiễn:

• Đánh giá hiệu quả mô hình TT-GDSK thay đổi hành vi dựa trên trường học, đo lường tác động đối với kiến thức và thực hành phòng cận thị của học sinh.
• Ghi nhận tác động của can thiệp đối với tỷ lệ mắc mới tích lũy và sự thay đổi độ cầu tương đương ở hai nhóm sau can thiệp, cung cấp dữ liệu so sánh nhóm can thiệp và nhóm chứng.
• Đề xuất kiến nghị về triển khai các chương trình TT-GDSK cận thị học đường dựa trên trường học tại địa phương.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Luận án có mục "Hạn chế của nghiên cứu" riêng biệt (trang 128). Một số hạn chế nội tại có thể suy ra từ thiết kế được mô tả trong văn bản:

• Nghiên cứu xác định tỷ lệ (mục tiêu 1) sử dụng chọn mẫu chủ đích 4/10 trường THCS (chỉ chọn trường đạt chuẩn quốc gia), có thể ảnh hưởng đến tính đại diện cho toàn bộ học sinh THCS trên địa bàn.
• Đo lường các hành vi (thời gian ngoài trời, thời gian đọc) chủ yếu qua bảng câu hỏi tự báo cáo, vốn có nguy cơ sai số nhớ lại (recall bias) — hạn chế này cũng được đề cập trong phần tổng quan.
• Thời gian can thiệp và theo dõi (2019–2020) bị giới hạn về mặt thực tiễn, chưa đủ để đánh giá tác động dài hạn.

---

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo cho các nhóm đối tượng sau:

• Nghiên cứu sinh và nhà nghiên cứu dịch tễ học, y tế công cộng quan tâm đến phương pháp thiết kế nghiên cứu cắt ngang có phân tích kết hợp nghiên cứu can thiệp cộng đồng có nhóm chứng trong lĩnh vực nhãn khoa cộng đồng; đặc biệt hữu ích về cách tính cỡ mẫu theo chuẩn RESC và chọn mẫu nhiều giai đoạn.
• Cán bộ y tế học đường và chuyên gia nhãn khoa cộng đồng tại các tỉnh thành có đặc điểm kinh tế-xã hội tương đồng với thị xã Hoàng Mai (bán đô thị ven biển, đang đô thị hóa) có thể tham khảo số liệu tỷ lệ cận thị và các yếu tố liên quan đã được phân tích.
• Nhà quản lý giáo dục và hoạch định chính sách quan tâm đến thiết kế và đánh giá hiệu quả chương trình TT-GDSK mắt học đường; phần Chương 3 và Chương 4 về kết quả can thiệp và bàn luận là phần đáng tham khảo nhất cho mục đích này.
• Giảng viên và sinh viên y khoa tham khảo Chương 1 như tài liệu tổng quan có hệ thống về dịch tễ học cận thị toàn cầu và Việt Nam, tính đến năm 2019–2020.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ lệ cận thị chung ở học sinh THCS thị xã Hoàng Mai là bao nhiêu? Số liệu cụ thể được trình bày trong Chương 3, qua bảng phân bố tỷ lệ cận thị theo trường và cận thị chung; phân bố SE trên 260 học sinh (mắt phải) và 261 học sinh (mắt trái). Tỷ lệ cận thị cũng được phân tích theo khối lớp (6–9) và giới tính.

2. Những yếu tố nào được xác định là liên quan có ý nghĩa thống kê đến cận thị trong phân tích đa biến? Phân tích hồi quy đa biến (bảng "Các yếu tố liên quan cận thị trong phân tích hồi quy đa biến") kiểm định các yếu tố gồm: thời gian hoạt động ngoài trời, số giờ đọc/viết trong nhà, thời gian sử dụng máy tính/điện thoại/tivi, khoảng cách nhìn gần, việc cho mắt nghỉ ngơi sau 30 phút đọc viết liên tục, tiền sử cận thị của gia đình, học vấn của mẹ và điều kiện kinh tế.

3. Can thiệp TT-GDSK trong nghiên cứu này bao gồm những hoạt động gì? Các hoạt động can thiệp tại trường được liệt kê trong bảng "Các hoạt động can thiệp tại trường" (Chương 3). Theo mô tả trong văn bản, can thiệp dựa trên trường học tập trung vào thay đổi hành vi liên quan đến tăng thời gian hoạt động ngoài trời và điều chỉnh thói quen nhìn gần, triển khai qua hình thức truyền thông tại trường với học sinh THCS.

4. Kết quả can thiệp cho thấy tác động như thế nào đối với tỷ lệ mắc mới và tiến triển độ cận? Chương 3 và Chương 4 trình bày bảng "Tỷ lệ cận thị mới mắc tích lũy giữa 2 nhóm sau can thiệp" và bảng "So sánh sự gia tăng độ cận thị của đối tượng cận thị 2 nhóm sau can thiệp", cùng hình so sánh sự thay đổi độ cầu tương đương giữa hai nhóm. Bàn luận (mục 4.2.4) phân tích tác động của can thiệp thay đổi hành vi đối với tỷ lệ mắc mới và tiến triển cận thị.

5. Vai trò của yếu tố tiền sử gia đình bị cận thị được đánh giá như thế nào trong nghiên cứu này? Yếu tố tiền sử gia đình được phân tích qua bảng "Liên quan giữa cận thị học sinh với tiền sử của gia đình". Tác giả đối chiếu với các kết quả trong nước như Vũ Quang Dũng (2008) ghi nhận OR = 2,3 (95% CI: 1,2–4,6), Hoàng Hữu Khôi ghi nhận OR = 2,1 (95% CI: 1,71–2,59) và Trần Đức Nghĩa (2019) ghi nhận OR = 2,9 (95% CI: 1,62–5,22) đối với học sinh có cha mẹ cận thị.

---

Kết luận

Luận án của Hồ Đức Hùng cung cấp dữ liệu dịch tễ học mô tả và phân tích về tình trạng cận thị ở học sinh THCS tại một địa bàn bán đô thị ven biển của Việt Nam còn thiếu dữ liệu, đồng thời đánh giá hiệu quả của mô hình can thiệp TT-GDSK dựa trên trường học trong suốt hai năm 2019–2020. Nghiên cứu vận dụng thiết kế mô tả cắt ngang có phân tích kết hợp nghiên cứu can thiệp có nhóm chứng — một cấu trúc phù hợp với hai mục tiêu đặt ra và chuẩn phương pháp của nghiên cứu RESC. Kết quả cung cấp bằng chứng về phân bố tỷ lệ cận thị, các yếu tố môi trường hành vi và gia đình có liên quan, cũng như hiệu quả của can thiệp thay đổi kiến thức và hành vi đối với học sinh THCS tại thị xã Hoàng Mai, tỉnh Nghệ An.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm và phân loại cận thị 1. Khái niệm cận thị Cận thị là tình trạng thị lực của người có thể nhìn thấy rõ các vật ở gần, nhưng không nhìn rõ các vật ở xa. Dựa trên đặc điểm quang học của mắt, cận thị được định nghĩa là một tật khúc xạ khi các tia sáng từ một vật ở vô cực đi vào mắt song song với trục quang học nhãn cầu và ảnh của vật rơi trước võng mạc trong điều kiện mắt không điều tiết (được minh họa trong Hình 1.

Điều này xảy ra có thể là do khúc xạ quá mức của giác mạc, thể thủy tinh hoặc do chiều dài trục nhãn cầu dài hơn bình thường từ trước ra sau, hoặc do kết hợp cả hai [23], [24]. Sơ đồ quang học mắt cận thị [23]. Trong nghiên cứu dịch tễ học, cận thị được được định nghĩa là điều kiện mà độ cầu tương đương ≤ - 0.50 D sau liệt điều tiết ở một trong hai mắt 4 [25]. Công suất cầu tương đương (SE: spherical equivalent) được tính toán bằng tổng số công suất cầu + ½ công suất trụ.

Phân loại cận thị Có nhiều cách phân loại cận thị: Cận thị được chia ra các mức độ: Cận thị nhẹ là điều kiện khi SE ≤ - 0.00 D và cận thị trung bình khi SE từ-3D đến - 6D và cận thị nặng khi SE < -6D sau liệt điều tiết ở một trong hai mắt [23]. Cận thị cũng có thể được phân loại như: Cận thị không phải bệnh lý, còn được gọi là cận thị đơn thuần hay có tên khác là cận thị học đường [26], nguyên nhân được cho là mất tương xứng giữa công suất khúc xạ của giác mạc, thể thủy tinh và chiều dài trục nhãn cầu, khởi phát thường bắt đầu trong thời thơ ấu hoặc thanh thiếu niên và mức độ thường là cận thị nhẹ (> -5D), cận thị học đường xuất hiện trong quá trình đi học và ổn định khi đến tuổi thanh thiếu niên hoặc gần tuổi 20 [26]; cận thị bệnh lý là tình trạng trục nhãn cầu dài quá mức liên quan đến cận thị dẫn đến thay đổi cấu trúc bán phần sau của mắt (u lồi cực sau nhãn cầu, thoái hoái võng mạc cận thị, tổn hại đĩa thị do cận thị cao) có thể gây ra bất thường chức năng thị giác và có thể dẫn đến mất thị lực tối đa khi đã chỉnh kính hay khiếm khuyết thị trường [23], [25]. Cận thị cũng có thể được phân chia thành: cận thị khúc xạ, là trạng thái khúc xạ cận thị, trong đó công suất quang học của giác mạc hoặc thể thủy tinh cao bất thường ở mắt có chiều dài trục nhãn cầu bình thường; cận thị trục, thường phổ biến hơn, là một trạng thái khúc xạ cận thị do trục nhãn cầu phát triển quá mức so với công suất khúc xạ của giác mạc và thể thủy tinh; cận thị thứ phát là một trạng thái khúc xạ cận thị xảy ra sau một nguyên nhân cụ thể (do thuốc, bệnh lý giác mạc, hội chứng lâm sàng toàn thân) và được xem như không phải yếu tố nguy cơ cho sự phát triển cận thị trong dân số [24]. Cận thị còn được phân loại dựa trên tuổi mắc cận thị: cận thị bẩm sinh là loại cận thị có mặt khi sinh và tồn tại suốt đời; cận thị khởi phát ở tuổi thiếu 5 niên và thanh niên xảy ra trong khoảng từ 6 tuổi đến 20 tuổi; cận thị khởi phát ở người trưởng thành từ 20 đến 40 tuổi; cận thị ở người lớn khởi phát muộn sau tuổi 40 [23].

Tỷ lệ cận thị trên thế giới và Việt Nam 1. Tỷ lệ cận thị trên thế giới 6 60 5 49,8 50 45,2 Dân số cận thị (tỷ) 4 39,9 40 4,8 Tỷ lệ (%) 33,8 3 4,1 30 28,3 22,9 3,4 2 20 2,6 2 1 10 1,4 0 0 2000 2010 2020 2030 2040 2050 Năm Dân số Tỷ lệ % Giới hạn thấp nhất % Giới hạn cao nhất % Hình 1. Tỷ lệ cận thị từ 2010 dự báo đến 2050, (Nguồn dẫn; Myopia Institute, Flitcroft et al 2019) [24]. Nhiều nghiên cứu dựa trên dân số cho thấy tỷ lệ cận thị và cận thị cao đang tăng nhanh, đặc biệt ở khu vực thành thị các quốc gia Đông Á [3].

Theo nghiên cứu tổng quan hệ thống của Rudnicka (2016) thấy rằng tỷ lệ cận thị ở chủng người Đông Á mắc cao nhất khoảng 69% (95% CI; 61%-77%) ở tuổi 15. Tỷ lệ cận thị ở người Nam Á, người da màu sống ở Châu Phi có xu hướng tỷ lệ mắc thấp hơn so với người Đông Nam Á và dân số da trắng phương Tây. Người da màu sống ngoài Châu Phi, Trung Đông, người Hawaii bản địa và 6 người Mỹ da đỏ tỷ lệ mắc cao hơn dân số da trắng, nhưng vẫn thấp hơn nhiều so với người Đông Á.Trong khi đó, với độ tuổi tương tự thì trẻ em da màu ở Châu Phi có tỷ lệ cân thị thấp nhất là 5,5% (95% CI; 3%-9%) [27]. Số liệu từ nghiên cứu về tỷ lệ cận thị và cận thị cao trên toàn cầu cho thấy năm 2010 có khoảng 28,3% dân số mắc cận thị, và 4,0% dân số mắc cận thị cao.

Dự báo vào năm 2050, tỷ lệ cận thị sẽ tăng lên tới 50 % và cận thị cao là 10 % dân số toàn cầu (Biểu đồ 1. Tỷ lệ cận thị ở các quốc gia Châu Á Các nghiên cứu về cận thị ở trẻ em dựa trên dân số đều cho thấy Châu Á là khu vực có tỷ lệ cận thị ở trẻ em cao nhất trên thế giới. Tại Đài Loan, tác giả Hsu và cộng sự (2016) đã tiến hành nghiên cứu cận thị học sinh dựa trên dân số có tuổi trung bình 8 tuổi, với cỡ mẫu 19.374 trẻ, cho thấy tỷ lệ cận thị chung là 36,4% [28]. Năm 2019, V Holton cũng đã tiến hành nghiên cứu khác tại Đài loan trong phạm vi trên toàn quốc cho thấy cận thị ở học sinh lớp 4 đến lớp 6, trung bình là 11 tuổi, có tỷ lệ mắc là 43,4% [29].

Ở Thượng Hải, Ma và cộng sự (2016), tiến hành một nghiên cứu cắt ngang dựa vào trường học thấy rằng tỷ lệ cận thị ở trẻ em từ 3 tuổi đến 10 tuổi là 20,1%. Khi phân tích tỷ lệ cận thị theo tuổi, tác giả thấy rằng tỷ lệ này tăng đáng kể từ 5,2% ở trẻ 6 tuổi đến 14,3% ở trẻ 7 tuổi và 52,2% ở trẻ 10 tuổi [30]. Khi nghiên cứu cận thị học sinh tại vùng nông thôn miền bắc Trung Quốc, Li Z (2014) đã khảo sát trên 1675 trẻ ở các độ tuổi từ 5 – 9, 10 – 14, và 15 - 18 cho thấy rằng tỷ lệ cận thị là 0,9%, 4,5% và 8,2%, và tỷ lệ cận thị chung là 5,0 % [31]. Một nghiên cứu cận thị có thời gian dài trong vòng 10 năm (từ 2005 – 2015) của Li Yan trên đối tượng học sinh lớp 9 tại Bắc Kinh thấy rằng tỷ lệ cận thị tăng từ 60% ở năm 2005 lên 66% vào năm 2015 [32].

Từ các kết quả nghiên cứu trên cho thấy rằng cận thị ở trẻ em đang có xu thế tăng theo thời gian. 7 Tại Singapore, Saw và cộng sự (2002) đã tiến hành nghiên cứu thuần tập tìm hiểu các yếu tố nguy cơ đối cận thị dựa vào trường học cho thấy tỷ lệ cận thị là 29,0% ở trẻ 7 tuổi, 34,7% ở trẻ 8 tuổi và 53,1% ở trẻ 9 tuổi [33]. Một nghiên cứu khác cũng do Saw [34] trên đối tượng HS 7, 8, 9 tuổi của Singapore thấy rằng tỷ lệ cận thị mắc hàng năm lần lượt là 15,9%, 12,8% và 10,8%. Từ kết quả trên cho thấy tỷ lệ mắc mới cận thị hàng năm là cao ở tuổi trẻ hơn, nhưng có xu hướng giảm dần khi tuổi càng lên cao hơn.

Một số quốc gia khác của Châu Á, các kết quả nghiên cứu thấy rằng tỷ lệ cận thị thấp hơn. Tại Ấn Độ, tác giả Saxena (2015) đã tiến hành nghiên cứu cận thị HS ở nội đô New Delhi từ lớp 1 đến lớp 9 (trung bình 12 tuổi) thấy tỷ lệ cận thị là 13,1% [35]. Tại Iran, nghiên cứu của tác giả Yekta [36] ở trẻ em tuổi từ 7 đến 15 thấy tỷ lệ bị cận thị chung là 4,4%, trong đó tỷ lệ cận thị ở tuổi từ 7, 10 và 14 lần lượt là 1,7%, 2,4% và 7,6%. Ở Thái Lan, nghiên cứu cắt ngang dựa trên dân số đánh giá khúc xạ có liệt điều tiết ở 2340 trẻ em tuổi từ 6 đến 12, thấy tỷ lệ cận thị là 11,1% [37].

Tỷ lệ cận thị ở các quốc gia ngoài châu Á Ngày nay, tỷ lệ cận thị tăng cao được biết đến cả ở các quốc gia không thuộc Đông Á, khu vực trước đây chỉ có tỷ lệ cận thị thấp hoặc trung bình như Anh, Úc và Hoa Kỳ. Mặc dù vậy thì tỷ lệ này vẫn thấp hơn so các quốc gia Châu Á. Một số nghiên cứu tỷ lệ cận thị ở trẻ em ở châu Âu đã cho thấy ngay cả trong cùng một khu vực địa lý thì sự khác biệt khu vực giữa các quốc gia có tỷ lệ cận thị khác nhau. Tại Anh, nghiên cứu của Aston (AES) thấy rằng tỷ lệ cận thị là 9,4% ở trẻ em 6 đến 7 tuổi và 29,4% ở nhóm trẻ em 12 đến 13 tuổi, trong khi đó tỷ lệ cận thị ở trẻ em cùng nhóm tuổi ở Bắc Ireland là 2,8% [9].

Tại Ba Lan, tỷ lệ cận thị thấp hơn chỉ có 2,0% ở trẻ 6 tuổi, 8,4% ở trẻ 8 tuổi và 14,7% ở trẻ 12 tuổi [38]. Nghiên cứu cận thị thanh thiếu niên Sydney (Sydney Myopia Study SMS) [39] theo dõi dọc 6 năm ở nhóm tuổi 12 tuổi, thấy rằng tỷ lệ cận thị 8 chung ở trẻ em là 14,4%, tỷ lệ này ở nhóm người Đông Á là 52,5%, và người da trắng châu Âu là 8,6%, ở các nhóm dân tộc khác là 12%. Tuy nhiên, những khác biệt tỷ lệ cận thị ở các dân tộc có thể không chỉ dựa trên sự khác biệt di truyền. Các nghiên cứu về dân số di cư cho thấy trẻ em có nguồn gốc châu Á (chủng tộc Trung Quốc) sống ở các quốc gia ngoài châu Á như Úc có tỷ lệ cận thị 3,3% không cao như những trẻ có chủng tộc Trung Quốc sống ở các nước Đông Á như Singapore có tỷ lệ cận thị 29,1% [40].

Hầu hết các nghiên cứu đều cho thấy rằng ở các nước thuộc Châu phi tỷ lệ mắc cận thị thấp nhất. Tại Ghana, tỷ lệ cận thị ở trẻ em từ 12 đến 15 tuổi là 3.4%, trong khi đó ở Nam Phi tỷ lệ cận thị là 4,0% ở trẻ em 5 đến 15 tuổi [41].