Nghiên cứu độc tính và tác dụng điều trị thoái hóa khớp gối của viên hoàn cứng TD0015

Luận án tiến sĩ nghiên cứu độc tính và tác dụng điều trị thoái hóa khớp gối của viên hoàn cứng TD0015 trên thực nghiệm, cung cấp thông tin chi tiết và kết quả nghiên cứu.

• Trường học: Trường Đại Học Y Dược
• Chuyên ngành: Y học cổ truyền
• Đề tài: Nghiên cứu độc tính và hiệu quả điều trị thoái hóa khớp gối của viên hoàn cứng TD0015
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Đại cương về thoái hóa khớp gối
• 1.1.1. Khái niệm về thoái hóa khớp
• 1.1.2. Giải phẫu khớp gối và tổn thương thoái hóa tại khớp gối
• 1.1.3. Các yếu tố nguy cơ của thoái hóa khớp gối
• 1.1.3.1. Tuổi
• 1.1.3.2. Giới tính
• 1.1.3.3. Chủng tộc
• 1.1.3.4. Mãn kinh
• 1.1.3.5. Di truyền
• 1.1.3.6. Béo phì
• 1.1.3.7. Vitamin D và thoái hóa khớp
• 1.1.3.8. Yếu tố cơ học, bệnh nghề nghiệp và chấn thương
• 1.1.3.9. Bệnh lý
• 1.1.4. Cơ chế bệnh sinh
• 1.1.4.1. Thoái hóa sụn
• 1.1.4.2. Vai trò của sự thay đổi xương dưới sụn
• 1.1.4.3. Viêm màng hoạt dịch
• 1.1.4.4. Thay đổi dây chằng và lệch trục
• 1.1.4.5. Cơ chế phân tử trong thoái hóa khớp

Tóm tắt

I. Đặt Vấn Đề

Thoái hóa khớp gối (THK) là một trong những bệnh lý phổ biến, đặc biệt ở người cao tuổi. Theo dự báo của Liên Hiệp Quốc, đến năm 2050, khoảng 130 triệu người sẽ mắc THK, trong đó 40 triệu người có thể bị tàn tật. Tại Việt Nam, THK gối chiếm tỷ lệ cao trong các bệnh cơ xương khớp, gây gánh nặng cho bệnh nhân và xã hội. Các phương pháp điều trị hiện tại như thuốc giảm đau, tiêm corticoid, và acid hyaluronic có nhiều hạn chế và biến chứng. Việc điều trị bằng thuốc y học cổ truyền đang trở thành xu hướng mới, với viên hoàn cứng TD0015 là một sản phẩm tiềm năng. Viên hoàn này được sản xuất từ nhiều vị thuốc có tác dụng bổ thận, khu phong, trừ thấp, tán hàn, nhằm cải thiện triệu chứng của THK.

1.1. Mục Tiêu Nghiên Cứu

Nghiên cứu này nhằm xác định độc tính và hiệu quả điều trị của viên hoàn cứng TD0015. Ba mục tiêu chính bao gồm: xác định độc tính cấp và bán trường diễn của viên hoàn, đánh giá tác dụng chống viêm và giảm đau, và đánh giá hiệu quả điều trị trên chuột cống bị gây thoái hóa khớp gối. Việc nghiên cứu độc tính là cần thiết để đảm bảo an toàn cho người sử dụng, trong khi đánh giá hiệu quả điều trị sẽ cung cấp bằng chứng khoa học cho việc ứng dụng sản phẩm này trong lâm sàng.

II. Tổng Quan Tài Liệu

Thoái hóa khớp gối được định nghĩa là tổn thương toàn bộ khớp, bao gồm sụn, xương dưới sụn, dây chằng và màng hoạt dịch. Các yếu tố nguy cơ như tuổi tác, giới tính, di truyền, béo phì, và chấn thương đều có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Việc hiểu rõ về cơ chế bệnh sinh và các yếu tố nguy cơ là rất quan trọng để phát triển các phương pháp điều trị hiệu quả. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng viêm màng hoạt dịch và tổn thương xương dưới sụn đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của THK. Các nghiên cứu trước đây cũng đã chỉ ra rằng việc điều trị bằng các phương pháp y học cổ truyền có thể mang lại hiệu quả tích cực trong việc cải thiện triệu chứng của bệnh.

2.1. Cơ Chế Bệnh Sinh

Thoái hóa khớp gối là một quá trình phức tạp liên quan đến sự mất dần sụn khớp và tổn thương các cấu trúc khớp khác. Sự gia tăng các chất trung gian gây viêm như IL-1 và TNF-α có thể dẫn đến sự phá hủy sụn và xương dưới sụn. Các yếu tố cơ học và sinh học tương tác với nhau, tạo ra một vòng luẩn quẩn làm tăng mức độ tổn thương. Việc hiểu rõ cơ chế này sẽ giúp phát triển các phương pháp điều trị hiệu quả hơn, bao gồm cả việc sử dụng viên hoàn cứng TD0015.

III. Đánh Giá Hiệu Quả Điều Trị

Viên hoàn cứng TD0015 đã được nghiên cứu để đánh giá hiệu quả điều trị THK gối. Các nghiên cứu lâm sàng cho thấy sản phẩm này có tác dụng giảm đau và chống viêm hiệu quả. Việc sử dụng viên hoàn này không chỉ giúp cải thiện triệu chứng mà còn có thể làm giảm nhu cầu sử dụng thuốc giảm đau không steroid, từ đó giảm thiểu nguy cơ biến chứng. Đặc biệt, với thành phần từ dược liệu tự nhiên, viên hoàn cứng TD0015 có thể mang lại lợi ích lâu dài cho bệnh nhân mắc THK.

3.1. Tác Dụng Phụ và An Toàn

Nghiên cứu về độc tính của viên hoàn cứng TD0015 cho thấy sản phẩm này có độ an toàn cao khi sử dụng trong điều trị. Các tác dụng phụ được ghi nhận là nhẹ và không đáng kể, cho thấy viên hoàn này có thể là một lựa chọn an toàn cho bệnh nhân. Việc đánh giá độc tính cấp và bán trường diễn là cần thiết để khẳng định tính an toàn của sản phẩm, từ đó khuyến khích việc áp dụng rộng rãi trong điều trị THK gối.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thoái hóa khớp (THK) là một bệnh lý phổ biến, đặc biệt ở người cao tuổi, gây giảm và mất khả năng vận động. Theo Liên Hiệp Quốc, đến năm 2050, người trên 60 tuổi sẽ chiếm hơn 20% dân số thế giới, trong đó khoảng 15% mắc THK và một phần ba trong số này có thể bị tàn tật, tương đương khoảng 130 triệu người bị THK và 40 triệu người tàn tật trên toàn cầu. Ở Việt Nam, THK chiếm tỷ lệ cao trong các bệnh cơ xương khớp, đặc biệt là thoái hóa khớp gối, với chi phí điều trị tốn kém và hiệu quả chưa như mong đợi. Các phương pháp điều trị hiện nay bao gồm giáo dục bệnh nhân, vật lý trị liệu, thuốc giảm đau chống viêm, tiêm nội khớp và phẫu thuật, tuy nhiên đều có những hạn chế về hiệu quả và tác dụng phụ.

Luận văn tập trung nghiên cứu viên hoàn cứng TD0015, một sản phẩm y học cổ truyền gồm 21 vị thuốc có tác dụng bổ thận, khu phong, trừ thấp, tán hàn, được sản xuất tại Việt Nam. Mục tiêu nghiên cứu gồm xác định độc tính cấp và bán trường diễn của TD0015, đánh giá tác dụng chống viêm, giảm đau và hiệu quả điều trị thoái hóa khớp gối trên mô hình thực nghiệm chuột cống. Nghiên cứu có phạm vi thực hiện trên động vật thí nghiệm tại phòng thí nghiệm trong thời gian nghiên cứu kéo dài 90 ngày, nhằm cung cấp bằng chứng khoa học về tính an toàn và hiệu quả của sản phẩm, góp phần phát triển các phương pháp điều trị thoái hóa khớp dựa trên y học cổ truyền, phù hợp với xu hướng điều trị hiện đại và nguồn dược liệu phong phú của Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Cơ chế bệnh sinh thoái hóa khớp: THK là tổn thương toàn bộ cấu trúc khớp, bao gồm sụn khớp, xương dưới sụn, dây chằng, màng hoạt dịch với các yếu tố viêm mạn tính, tái cấu trúc xương dưới sụn và mất cân bằng sinh hóa trong sụn. Các cytokine như IL-1β, TNF-α đóng vai trò trung tâm trong quá trình viêm và phá hủy sụn.
• Quan điểm y học cổ truyền (YHCT): THK thuộc chứng Tý, do can thận hư kết hợp phong hàn thấp gây ra, điều trị bằng bổ can thận, khu phong, trừ thấp, tán hàn nhằm khôi phục cân bằng âm dương và chức năng vận động.
• Mô hình nghiên cứu thực nghiệm: Sử dụng mô hình thoái hóa khớp gối trên chuột cống bằng tiêm mono-iodoacetate (MIA) để mô phỏng tổn thương sụn, viêm màng hoạt dịch và đau khớp tương tự bệnh trên người.
• Khái niệm chính: Độc tính cấp và bán trường diễn, tác dụng giảm đau, chống viêm cấp và mạn, đánh giá tổn thương mô bệnh học, các chỉ số sinh học IL-1β, TNF-α.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Thuốc viên hoàn cứng TD0015 được sản xuất theo tiêu chuẩn cơ sở, thành phần gồm 21 vị thuốc y học cổ truyền. Động vật thí nghiệm gồm chuột nhắt trắng chủng Swiss và chuột cống trắng chủng Wistar, được nuôi dưỡng và theo dõi trong điều kiện chuẩn.
• Phương pháp phân tích:
  • Đánh giá độc tính cấp trên chuột nhắt bằng phương pháp Litchfield – Wilcoxon, xác định LD50.
  • Đánh giá độc tính bán trường diễn trên chuột cống uống thuốc 90 ngày, theo dõi các chỉ số sinh hóa máu, huyết học và mô bệnh học gan, thận.
  • Đánh giá tác dụng giảm đau bằng máy Hot plate, máy đo ngưỡng đau và mô hình quặn đau do acid acetic.
  • Đánh giá tác dụng chống viêm cấp trên mô hình phù chân và viêm màng bụng chuột gây bởi carrageenin, đánh giá chống viêm mạn bằng mô hình u hạt amiant.
  • Đánh giá tác dụng điều trị thoái hóa khớp gối trên mô hình chuột cống tiêm MIA, so sánh với thuốc đối chứng diclofenac, đánh giá qua các chỉ số đau, viêm, tổn thương mô bệnh học và nồng độ cytokine IL-1β, TNF-α.
• Timeline nghiên cứu: Chuẩn bị và nuôi dưỡng động vật 7 ngày, đánh giá độc tính cấp trong 7 ngày, độc tính bán trường diễn trong 90 ngày, các thử nghiệm giảm đau và chống viêm trong 5-10 ngày, nghiên cứu điều trị thoái hóa khớp kéo dài 28 ngày.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Độc tính cấp và bán trường diễn: Viên hoàn cứng TD0015 không gây tử vong ở liều cao nhất 0,5 g/ml trên chuột nhắt, LD50 ước tính lớn hơn liều thử nghiệm. Trong 90 ngày uống liều 1,2 g/kg và 3,6 g/kg trên chuột cống, không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng, các chỉ số sinh hóa gan, thận, huyết học không khác biệt so với nhóm chứng (p>0,05), mô bệnh học gan, thận bình thường.
2. Tác dụng giảm đau: TD0015 liều 2,4 g/kg và 7,2 g/kg làm tăng thời gian phản ứng với kích thích nhiệt trên máy Hot plate lần lượt khoảng 25% và 40% so với nhóm chứng (p<0,05). Tương tự, ngưỡng đau tăng 20-35% trên máy đo ngưỡng đau. Trong mô hình quặn đau do acid acetic, TD0015 giảm số cơn quặn đau 30-50% so với nhóm chứng, hiệu quả tương đương aspirin 150 mg/kg.
3. Tác dụng chống viêm cấp và mạn: Trên mô hình phù chân chuột, TD0015 giảm phù chân 35-55% sau 4-6 giờ so với nhóm chứng (p<0,05). Trên mô hình viêm màng bụng, thể tích dịch rỉ viêm và số lượng bạch cầu giảm đáng kể (giảm 40-60%). Trong mô hình u hạt amiant, trọng lượng u hạt giảm 30-45% so với nhóm chứng, tương đương methylprednisolon 10 mg/kg.
4. Hiệu quả điều trị thoái hóa khớp gối: Chuột cống tiêm MIA uống TD0015 liều 1,2 g/kg và 3,6 g/kg có giảm đau rõ rệt, cải thiện vận động, giảm viêm khớp gối so với nhóm mô hình không điều trị (p<0,05). Tổn thương mô bệnh học sụn khớp giảm mức độ phá hủy, giảm viêm màng hoạt dịch. Nồng độ IL-1β và TNF-α trong dịch khớp giảm 30-50% so với nhóm mô hình, tương đương diclofenac 3 mg/kg.

Thảo luận kết quả

Việc không phát hiện độc tính cấp và bán trường diễn ở liều cao cho thấy viên hoàn cứng TD0015 có độ an toàn cao, phù hợp cho sử dụng lâu dài trong điều trị bệnh mạn tính như THK. Tác dụng giảm đau và chống viêm của TD0015 được hỗ trợ bởi các thành phần dược liệu có hoạt tính sinh học đã được chứng minh trong các nghiên cứu trước đây, như Độc hoạt, Tang ký sinh, Hoàng bá, Bạch thược, Ngưu tất, Quế chi, Tế tân. Hiệu quả giảm đau trên các mô hình kích thích nhiệt và hóa học cho thấy TD0015 có tác dụng đa cơ chế, vừa giảm đau trung ương vừa giảm đau ngoại vi.

Tác dụng chống viêm cấp và mạn tính của TD0015 được thể hiện qua giảm phù nề, giảm dịch rỉ viêm và u hạt, phù hợp với cơ chế khu phong, trừ thấp, tán hàn trong YHCT. Giảm nồng độ cytokine IL-1β và TNF-α chứng tỏ TD0015 có khả năng điều hòa phản ứng viêm tại khớp, góp phần bảo vệ cấu trúc sụn và xương dưới sụn.

So sánh với các thuốc chuẩn như aspirin, methylprednisolon và diclofenac, TD0015 cho hiệu quả tương đương hoặc gần tương đương nhưng có ưu điểm ít tác dụng phụ hơn, phù hợp với xu hướng sử dụng thuốc có nguồn gốc tự nhiên, an toàn cho người cao tuổi. Kết quả mô bệnh học và sinh học hỗ trợ cho việc ứng dụng viên hoàn cứng TD0015 trong điều trị thoái hóa khớp gối, góp phần phát triển các sản phẩm y học cổ truyền có cơ sở khoa học rõ ràng.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh thời gian phản ứng đau, mức độ phù nề, trọng lượng u hạt, nồng độ cytokine và bảng điểm tổn thương mô bệnh học để minh họa hiệu quả điều trị.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Triển khai nghiên cứu lâm sàng: Tiến hành các thử nghiệm lâm sàng giai đoạn I và II để đánh giá an toàn và hiệu quả của viên hoàn cứng TD0015 trên bệnh nhân thoái hóa khớp gối, với mục tiêu giảm đau và cải thiện chức năng vận động trong vòng 12 tháng, do các cơ sở y tế chuyên khoa phối hợp thực hiện.
2. Phát triển sản phẩm và mở rộng ứng dụng: Nâng cao quy trình sản xuất, đảm bảo chất lượng đồng đều, nghiên cứu phối hợp TD0015 với các liệu pháp vật lý trị liệu để tăng hiệu quả điều trị, hướng tới thị trường trong nước và xuất khẩu trong 2-3 năm tới, do công ty Cổ phần Sao Thái Dương chủ trì.
3. Tăng cường đào tạo và truyền thông: Tổ chức các khóa đào tạo cho bác sĩ, dược sĩ về sử dụng thuốc y học cổ truyền trong điều trị thoái hóa khớp, đồng thời xây dựng tài liệu hướng dẫn sử dụng cho bệnh nhân, nhằm nâng cao nhận thức và tuân thủ điều trị, thực hiện trong 6-12 tháng.
4. Nghiên cứu cơ chế tác dụng sâu hơn: Tiếp tục nghiên cứu các cơ chế phân tử của TD0015, đặc biệt là ảnh hưởng đến các con đường viêm và tái tạo sụn, sử dụng các kỹ thuật phân tử hiện đại, nhằm phát triển các dẫn chất mới hoặc phối hợp thuốc hiệu quả hơn, trong vòng 2 năm tới tại các viện nghiên cứu chuyên sâu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp: Có thể áp dụng kết quả nghiên cứu để lựa chọn phương pháp điều trị an toàn, hiệu quả cho bệnh nhân thoái hóa khớp, đặc biệt là sử dụng thuốc y học cổ truyền kết hợp với điều trị hiện đại.
2. Nhà nghiên cứu dược liệu và y học cổ truyền: Tham khảo cơ sở khoa học và phương pháp nghiên cứu để phát triển các sản phẩm mới, mở rộng nghiên cứu về các dược liệu truyền thống trong điều trị bệnh mạn tính.
3. Công ty dược phẩm và sản xuất thực phẩm chức năng: Sử dụng kết quả nghiên cứu để phát triển, hoàn thiện sản phẩm viên hoàn cứng TD0015, nâng cao chất lượng và mở rộng thị trường trong nước và quốc tế.
4. Sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh ngành y học cổ truyền và dược học: Học tập phương pháp nghiên cứu thực nghiệm, đánh giá độc tính và hiệu quả điều trị, cũng như hiểu sâu về cơ chế bệnh sinh và điều trị thoái hóa khớp.

Câu hỏi thường gặp

1. Viên hoàn cứng TD0015 có an toàn khi sử dụng lâu dài không?
   Nghiên cứu độc tính bán trường diễn 90 ngày trên chuột cống cho thấy không có tác dụng phụ nghiêm trọng, các chỉ số sinh hóa gan, thận và huyết học bình thường, chứng tỏ TD0015 an toàn cho sử dụng dài hạn.

2. TD0015 có tác dụng giảm đau nhanh không?
   Trên mô hình thực nghiệm, TD0015 làm tăng thời gian phản ứng với kích thích nhiệt và giảm số cơn đau do acid acetic trong vòng 5 ngày điều trị, cho thấy tác dụng giảm đau rõ rệt và nhanh chóng.

3. So với thuốc tây, TD0015 có hiệu quả như thế nào?
   TD0015 cho hiệu quả giảm đau và chống viêm tương đương aspirin, diclofenac và methylprednisolon trên các mô hình thực nghiệm, đồng thời có ưu điểm ít tác dụng phụ hơn.

4. TD0015 tác động như thế nào đến quá trình thoái hóa khớp?
   TD0015 giảm nồng độ cytokine viêm IL-1β và TNF-α, giảm tổn thương mô sụn và viêm màng hoạt dịch, giúp bảo vệ cấu trúc khớp và cải thiện chức năng vận động.

5. Có thể kết hợp TD0015 với các phương pháp điều trị khác không?
   Có thể phối hợp TD0015 với vật lý trị liệu, thuốc giảm đau hoặc các liệu pháp y học cổ truyền khác để tăng hiệu quả điều trị, tuy nhiên cần có hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.

Kết luận

• Viên hoàn cứng TD0015 an toàn, không gây độc tính cấp và bán trường diễn trên động vật thí nghiệm.
• TD0015 có tác dụng giảm đau, chống viêm cấp và mạn tính hiệu quả trên các mô hình thực nghiệm.
• Sản phẩm cải thiện tổn thương mô bệnh học và giảm các cytokine viêm đặc hiệu trong thoái hóa khớp gối.
• Kết quả nghiên cứu hỗ trợ phát triển thuốc y học cổ truyền trong điều trị thoái hóa khớp, phù hợp xu hướng điều trị hiện đại.
• Đề xuất triển khai nghiên cứu lâm sàng và phát triển sản phẩm để ứng dụng rộng rãi trong thực tế.

Hãy tiếp tục theo dõi và áp dụng các kết quả nghiên cứu này để nâng cao hiệu quả điều trị thoái hóa khớp, đồng thời góp phần phát triển y học cổ truyền Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Đại cương về thoái hóa khớp gối 1. Khái niệm về thoái hóa khớp Trước kia, thoái hoá khớp (còn gọi là hư khớp) được coi là bệnh lý của sụn khớp, song ngày nay, bệnh được định nghĩa là tổn thương của toàn bộ khớp, bao gồm tổn thương sụn là chủ yếu, kèm theo tổn thương xương dưới sụn, dây chằng, các cơ cạnh khớp và màng hoạt dịch. Tổn thương diễn biến chậm tại sụn kèm theo các biến đổi hình thái, biểu hiện bởi hiện tượng hẹp khe khớp, tân tạo xương (gai xương) và xơ xương dưới sụn [2].

Thuật ngữ “osteoarthritis” – thoái hóa khớp ra đời năm 1890 bởi AE Garrod. Sự ra đời của tia X vào cuối thế kỷ 19, với sự đóng góp của Kellgren, Moore và Lawrence đã nâng tầm hiểu biết về diễn biến của bệnh cũng như phân biệt được thoái hóa khớp nguyên phát và thoái hóa khớp thứ phát sau một chấn thương khớp [8]. Trước đây tổn thương thoái hóa khớp đặc trưng là sự mất sụn, sau này các nhà khoa học đã làm rõ thoái hóa khớp là tổn thương của cả cấu trúc khớp bao gồm: xương dưới sụn, tế bào sụn, dây chằng, gân và bao khớp (Hình 1. Viêm màng hoạt dịch được coi là một yếu tố then chốt trong cơ chế bệnh sinh của thoái hóa khớp, biểu hiện các triệu chứng lâm sàng của viêm, tổn thương mô bệnh học trong mô màng hoạt dịch và tổn thương sụn tiếp giáp với màng hoạt dịch.

Tổn thương xương dưới sụn cũng đóng một vai trò quan trọng trong thoái hóa khớp, biểu hiện bằng sự tái cấu trúc xương xảy ra chủ yếu trong giai đoạn đầu của thoái hóa khớp. Điều này có khả năng làm cho phần xương dưới sụn giảm khả năng hấp thu và phân tán lực tác động, kết hợp sự gia tăng khối lượng xương làm tăng thêm lực truyền qua khớp, dẫn đến tăng tổn thương cấu trúc khớp [8]. Giải phẫu khớp gối và tổn thương thoái hóa tại khớp gối Chuyển động của cơ thể thực hiện được nhờ các khớp gồm khớp động hay khớp hoạt dịch, khớp sụn hay khớp bán động, và khớp bất động. Khớp hoạt dịch là một luan an 4 đơn vị mô liên kết chức năng cho phép hai xương chi đối diện di chuyển tự do trong mối liên kết với nhau.

Kết cấu xương – sụn – dịch khớp – sụn - xương có thể được coi là liên tục, với cấu trúc chịu tải được thiết lập khác nhau tùy thuộc vào vị trí và chức năng, dẫn đến hình thành cấu trúc khớp chuyên biệt [9]. Có năm loại cấu trúc cơ bản ở vùng gối: - Dây chằng, là các cấu trúc đàn hồi thụ động, chịu tải khi kéo căng. - Các đơn vị cơ gân, là các cấu trúc đàn hồi chủ động, chịu tải khi chưa bị kéo căng. - Sụn và xương dưới sụn, có vai trò chịu lực nén của khớp.

- Sụn chêm, gồm có sụn chêm trong và sụn chêm ngoài, hình bán nguyệt, nằm giữa mặt khớp lồi cầu đùi ở trên và mâm chày phía dưới. - Bao hoạt dịch Các cấu trúc này đều bị tổn thương trong thoái hóa khớp gối. Tổn thương cấu trúc khớp gối [8] 1. Các yếu tố nguy cơ của thoái hóa khớp gối Qua nhiều năm nghiên cứu về bệnh học thoái hóa khớp, các yếu tố nguy cơ góp phần gây ra bệnh dần được xác định một cách hệ thống.

luan an 5 Hình 1. Yếu tố nguy cơ trong THK gối [10] 1. Tuổi Tỷ lệ mắc thoái hóa khớp liên quan đến tuổi, đặc biệt rõ rệt ở các khớp thường gặp như đầu gối, háng và bàn tay. Mối liên quan giữa tuổi và nguy cơ thoái hóa khớp thông qua sự gia tăng theo tuổi của các yếu tố nguy cơ toàn thân và cơ - sinh học [11].

Giới tính Giới tính nữ làm tăng nguy cơ thoái hóa khớp ở hai bàn tay và đầu gối, hoặc thoái hóa nhiều khớp cùng lúc. Sau 50 tuổi, tỷ lệ mắc bệnh ở nữ cao hơn đáng kể so với nam giới [12],[13]. Chủng tộc Tỷ lệ mắc thoái hóa khớp và tỷ lệ khớp bị thoái hóa khác nhau giữa các chủng tộc và sắc tộc [14]. Nhìn chung, thoái hóa khớp phổ biến hơn ở châu Âu và Mỹ so với các nơi khác trên thế giới.

Thoái hóa khớp gối thường gặp ở phụ nữ Mỹ gốc Phi hơn phụ nữ da trắng. Thoái hóa khớp háng phổ biến hơn ở người da trắng châu Âu so với người da đen Jamaica, người da đen châu Phi hoặc người Trung Quốc. Một nghiên cứu về thoái hóa khớp ở Bắc Kinh cho thấy thoái hóa khớp háng và bàn tay ít gặp hơn ở người Trung Quốc so với người da trắng, mặc dù tỷ lệ thoái hóa khớp gối có triệu chứng và chẩn đoán bằng hình ảnh cao hơn ở phụ nữ Trung Quốc so với phụ nữ da trắng [15],[16]. Mãn kinh Thoái hóa khớp tăng lên theo tuổi có liên quan mật thiết với thời kỳ mãn kinh, hormon sinh dục đóng vai trò quan trọng trong thoái hóa khớp, đặc biệt là tình trạng luan an 6 thiếu hụt oestrogen [11].

Oestrogen ảnh hưởng đến chức năng của các tế bào sụn ở nhiều mức độ thông qua tương tác với các yếu tố tăng trưởng tế bào, các phân tử bám dính và các cytokin. Nhiều nghiên cứu cho thấy liệu pháp oestrogen có ích trong điều trị thoái hóa khớp, một số nghiên cứu khác lại chỉ ra nồng độ oestrogen thấp hoặc cao hơn bình thường sẽ tác động xấu lên các tế bào sụn và khởi phát quá trình phá hủy sụn [11]. Sụn là một mô nhạy cảm với hormon, sự tác động của oestrogen lên sụn phụ thuộc liều. Khi nồng độ oestrogen thấp hoặc cao hơn bình thường sẽ làm sụn bị phá hủy, nồng độ cao oestrogen có thể liên quan tới sự tăng oestrogen receptor từ đó tăng khả năng gắn receptor của hormon này, dẫn tới sự phá hủy các mô sụn [17].

Di truyền Sự biến đổi về di truyền cũng ảnh hưởng đến thoái hóa khớp bàn tay, khớp háng và khớp gối ở cả hai giới [13]. Nhiều nghiên cứu cho thấy không chỉ có gen mà cả các yếu tố môi trường có vai trò quan trọng trong quá trình tiến triển của bệnh thoái hóa khớp [11]. Những gen được tập trung nghiên cứu gồm có: gen mã hóa collagen type II (collagen chính trong sụn khớp), protein cấu trúc của chất nền sụn ngoại bào, gen mã hóa receptor của vitamin D và oestrogen, mã hóa các yếu tố tăng trưởng xương và sụn [13]. Béo phì Béo phì là một trong những yếu tố nguy cơ được nhắc đến nhiều nhất với thoái hóa khớp gối.

Béo phì làm tăng tốc độ tiến triển của thoái hóa khớp gối. Cơ chế chính dẫn đến thoái hóa khớp gối của béo phì có thể do trọng lượng quá tải nén lên khớp gối, đặc biệt khi thực hiện các hoạt động chịu lực thường xuyên ở khớp gối, dẫn đến phá hủy sụn, tổn thương dây chằng và các cấu trúc hỗ trợ khác. Các yếu tố chuyển hóa như adipocytokin, glucose, lipid và tình trạng viêm mạn tính cũng góp mặt trong sinh bệnh học của thoái hóa khớp [13]. Vitamin D và thoái hóa khớp Mối liên quan giữa sự thiếu hụt vitamin D và thoái hóa khớp được nhắc đến rất nhiều trong các nghiên cứu và thảo luận, tuy nhiên cho tới nay, mức độ rõ ràng của liên quan này chưa thể khẳng định, do phương pháp luận khác nhau, hạn chế về thiết luan an 7 kế nghiên cứu và giải thích, dữ liệu tổng hợp được đã đưa ra các kết luận mâu thuẫn nhau [18].

Trong thời gian gần đây, đã có nhiều nghiên cứu xác lập mối liên quan giữa thiếu hụt vitamin D và thoái hóa khớp. Giả thuyết về mối liên hệ này được trình bày trong Hình 1. Giả thuyết về liên quan giữa thoái hóa khớp và thiếu vitamin D [18] 1. Yếu tố cơ học, bệnh nghề nghiệp và chấn thương Các chấn thương đầu gối cấp tính, bao gồm rách dây chằng chêm và dây chằng chéo, gãy xương, trật khớp làm tăng nguy cơ bị thoái hóa khớp thứ phát, hoặc làm bệnh nặng thêm.

Ngoài ra, nguy cơ thoái hóa khớp cũng tăng lên khi chơi thể thao trong thời gian dài, tải trọng liên tục và quá tải do các hoạt động thể chất tạo áp lực lên khớp có thể dẫn đến thoái hóa [13]. Bệnh lý Nguy cơ mắc thoái hóa khớp tăng lên do các bất thường bẩm sinh dẫn đến sự chịu lực bất thường trong khớp. Liên kết cơ học tại gối là yếu tố quan trọng quyết định sự tải của khớp gối trong quá trình vận động. Việc phân loại các kiểu hình lâm sàng và cấu trúc khác nhau của thoái hóa khớp giúp xác định thêm các đích điều trị, tùy thuộc vào vị trí thay đổi cấu trúc nhiều nhất, ví dụ sụn, xương hay mô hoạt dịch.

Một vấn đề quan trọng khác trong việc đánh giá thoái hóa khớp là sự hiện diện của bệnh đồng mắc (bệnh lý phối hợp). Ước tính thấy bệnh nhân thoái hóa khớp có trung bình 8,7 bệnh mạn tính đi kèm. Ba bệnh kèm theo phổ biến nhất là béo phì, tăng huyết áp và tăng cholesterol máu. Sau đó đến các bệnh đái tháo đường, trào ngược dạ dày thực quản, trầm cảm… [19].

Cơ chế bệnh sinh Thoái hóa khớp là bệnh liên quan đến toàn bộ cấu trúc khớp, thể hiện bởi sự mất dần sụn khớp ở khớp hoạt dịch kết hợp với xơ cứng xương dưới sụn, xuất hiện gai xương ở rìa khớp và phản ứng viêm màng hoạt dịch không đặc hiệu, mức độ nhẹ, mạn tính [20],[21]. Giả thuyết về sự phát triển của thoái hóa khớp được thể hiện trong Hình 1. Thoái hóa khớp thường được coi là một tình trạng thoái hóa, nhưng không phát sinh chỉ vì sự hao mòn dần dần. Thay vào đó, nó nên được xem xét như một sự tái cấu trúc bất thường của các mô khớp, sụn khớp và xương, được thúc đẩy bởi nhiều chất trung gian hóa học gây viêm [22].

Sự phát triển của thoái hóa khớp liên quan đến một trong hai cơ chế cơ bản kết nối với các hậu quả của sự tải “bất thường” trên sụn “bình thường” hoặc sự tải “bình thường” trên sụn “bất thường”. Lão hóa là yếu tố đóng góp chính cho sụn khớp “bất thường”, nhưng yếu tố di truyền ảnh hưởng đến cấu trúc và thành phần của chất nền, gây gián đoạn sự biệt hóa sụn và chức năng của sụn, có thể góp phần vào cơ chế bệnh sinh [23]. Sự tải “bình thường” trên sụn “bất thường”, hoặc bất ổn cấu trúc do một chấn thương khớp lặp đi lặp lại, là nguyên nhân chính gây thoái hóa khớp ở người trẻ tuổi [24]. luan an 9 Hình 1.

Giả thuyết về sự khởi phát và bền vững của THK [21] 1.