Luận án tiến sĩ nghiên cứu một số đặc điểm huyệt giáp tích l5 và tác dụng của điện châm huyệt này trong điều trị đau thắt lưng do thoái hóa cột sống

Nghiên cứu tác dụng của điện châm huyệt giáp tích L5 trong điều trị đau thắt lưng, mang lại hiệu quả và hướng đi mới cho bệnh nhân.

• Tác giả: Phùng Văn Tân
• Người hướng dẫn: PGS. Đậu Xuân Cảnh
• Trường học: Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam
• Chuyên ngành: Y học cổ truyền
• Đề tài: Tác Dụng Của Điện Châm Huyệt Giáp Tích L5 Trong Điều Trị Đau Thắt Lưng Do Thoái Hóa Cột Sống
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. HUYỆT VÀ PHƯƠNG PHÁP CHÂM – ĐIỆN CHÂM
• 1.2. HUYỆT GIÁP TÍCH L5 VÀ MỘT SỐ NGHIÊN CỨU SỬ DỤNG HUYỆT GIÁP TÍCH TRONG ĐIỀU TRỊ ĐAU THẮT LƯNG
• 1.3. ĐAU THẮT LƯNG DO THOÁI HÓA CỘT SỐNG THẮT LƯNG THEO Y HỌC HIỆN ĐẠI VÀ Y HỌC CỔ TRUYỀN
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỊA ĐIỂM VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.3. PHƯƠNG TIỆN NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH CÁC CHỈ TIÊU NGHIÊN CỨU
• 2.4. THEO DÕI NGHIÊN CỨU
• 2.5. PHƯƠNG PHÁP XỬ LÝ SỐ LIỆU
• 2.6. VẤN ĐỀ ĐẠO ĐỨC TRONG NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. ĐẶC ĐIỂM HUYỆT GIÁP TÍCH L5 Ở NGƯỜI BÌNH THƯỜNG
• 3.2. ĐẶC ĐIỂM HUYỆT GIÁP TÍCH L5 Ở NGƯỜI BỆNH ĐAU THẮT LƯNG DO THOÁI HÓA CỘT SỐNG THỂ HÀN THẤP
• 3.3. KẾT QUẢ CỦA ĐIỆN CHÂM HUYỆT GIÁP TÍCH L5 TRONG ĐIỀU TRỊ ĐAU THẮT LƯNG DO THOÁI HÓA CỘT SỐNG THỂ HÀN THẤP
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. ĐẶC ĐIỂM HUYỆT GIÁP TÍCH L5 Ở NGƯỜI BÌNH THƯỜNG
• 4.2. ĐẶC ĐIỂM HUYỆT GIÁP TÍCH L5 TRÊN NGƯỜI BỆNH ĐAU THẮT LƯNG DO THOÁI HÓA CỘT SỐNG THỂ HÀN THẤP
• 4.3. KẾT QUẢ CỦA ĐIỆN CHÂM HUYỆT GIÁP TÍCH L5 TRONG ĐIỀU TRỊ ĐAU THẮT LƯNG DO THOÁI HÓA CỘT SỐNG THỂ HÀN THẤP
• 4.4. PHƯƠNG PHÁP CHỌN HUYỆT VÀ KỸ THUẬT CHÂM
• 4.5. VỀ SỰ BIẾN ĐỔI CÁC ĐẶC ĐIỂM CỦA HUYỆT GIÁP TÍCH L5 DƯỚI ẢNH HƯỞNG CỦA ĐIỆN CHÂM
• 4.6. SỰ BIẾN ĐỔI CÁC CHỈ SỐ SINH LÝ Ở NGƯỜI BỆNH ĐAU THẮT LƯNG DO THOÁI HÓA CỘT SỐNG THỂ HÀN THẤP ĐƯỢC ĐIỀU TRỊ BẰNG ĐIỆN CHÂM
• 4.7. VỀ KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ CHUNG
• CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN NỘI DUNG LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

Đau thắt lưng là một vấn đề y tế phổ biến, ảnh hưởng đến nhiều người trong độ tuổi lao động. Theo thống kê, khoảng 65-80% người trưởng thành có ít nhất một lần trải qua tình trạng đau này trong đời. Thoái hóa cột sống thắt lưng, đặc biệt là ở đốt sống L5, là nguyên nhân chủ yếu gây ra triệu chứng đau này. Luận án này nhằm nghiên cứu tác dụng của điện châm huyệt Giáp tích L5 trong điều trị đau thắt lưng do thoái hóa cột sống. Nghiên cứu không chỉ cung cấp thông tin về đặc điểm của huyệt Giáp tích L5 mà còn đánh giá hiệu quả của phương pháp điện châm trong việc giảm đau, từ đó đóng góp vào việc cải thiện chất lượng điều trị trong y học cổ truyền.

II. TỔNG QUAN TÀI LIỆU

Chương này trình bày khái quát về huyệt và phương pháp châm cứu, đặc biệt là điện châm. Huyệt được coi là nơi tập trung năng lượng và có vai trò quan trọng trong việc chẩn đoán và điều trị bệnh. Theo y học cổ truyền, huyệt Giáp tích L5 có vị trí đặc biệt trong việc điều trị đau thắt lưng. Nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng điện châm kích thích sản xuất các chất giảm đau tự nhiên trong cơ thể, như Endorphin và Serotonin. Những hiểu biết này cung cấp cơ sở lý thuyết cho việc áp dụng điện châm huyệt Giáp tích L5 trong điều trị đau thắt lưng do thoái hóa cột sống.

III. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chương này mô tả chi tiết về đối tượng và phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong luận án. Đối tượng nghiên cứu bao gồm bệnh nhân đau thắt lưng do thoái hóa cột sống, được lựa chọn dựa trên tiêu chí nhất định. Phương pháp nghiên cứu bao gồm thiết kế nghiên cứu, chọn mẫu, và các chỉ tiêu đánh giá. Việc xác định vị trí huyệt Giáp tích L5 và các chỉ số sinh lý như nhiệt độ bề mặt da và cường độ dòng điện qua da là rất quan trọng để đánh giá hiệu quả của điện châm. Chương này cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của vấn đề đạo đức trong nghiên cứu y học.

IV. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Kết quả nghiên cứu cho thấy huyệt Giáp tích L5 có những đặc điểm sinh lý rõ rệt ở cả người bình thường và bệnh nhân đau thắt lưng do thoái hóa cột sống. Những biến đổi về nhiệt độ bề mặt da và cường độ dòng điện qua da tại huyệt Giáp tích L5 đã được ghi nhận. Kết quả điều trị bằng điện châm cho thấy sự giảm đau đáng kể ở bệnh nhân, với các chỉ số đánh giá như VAS và RMQ đều cải thiện rõ rệt sau điều trị. Những thông tin này không chỉ bổ sung vào kiến thức về huyệt Giáp tích L5 mà còn khẳng định tính hiệu quả của phương pháp điện châm trong điều trị đau thắt lưng.

V. BÀN LUẬN

Chương này phân tích và thảo luận về các kết quả nghiên cứu, so sánh với các nghiên cứu trước đó. Đặc điểm huyệt Giáp tích L5 và tác dụng của điện châm trong điều trị đau thắt lưng được làm rõ hơn. Việc cải thiện các chỉ số sinh lý và giảm đau cho thấy điện châm có thể là một phương pháp điều trị hiệu quả. Những kết quả này mở ra hướng nghiên cứu mới trong việc áp dụng y học cổ truyền kết hợp với y học hiện đại, từ đó nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe cho bệnh nhân.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đau cột sống thắt lưng (Low back pain) là hội chứng đau khu trú trong khoảng từ ngang mức đốt sống L1 đến nếp lằn mông (ở một bên hoặc cả hai bên). Đây là hội chứng cơ xương khớp phổ biến trong thực hành lâm sàng, với khoảng 65% đến 80% người trưởng thành từng mắc đau cột sống thắt lưng cấp tính hoặc từng đợt trong đời, trong đó khoảng 10% chuyển thành mạn tính. Báo cáo Gánh nặng Bệnh tật Toàn cầu (GBD 2010) công bố trên tạp chí The Lancet xác định đau thắt lưng là nguyên nhân hàng đầu gây hạn chế hoạt động chức năng và giảm khả năng lao động. Nghiên cứu của Biên niên sử Bệnh Thấp khớp (ARD 2010) ước tính 9,4% dân số toàn cầu bị đau vùng thắt lưng, tỷ lệ ở nam giới (10,1%) cao hơn nữ giới (8,7%) và tăng cao nhất ở nhóm 80 tuổi.

Thoái hóa cột sống thắt lưng là nguyên nhân thường gặp nhất gây đau thắt lưng, tập trung chủ yếu ở đốt sống L5 do vị trí này chịu toàn bộ tải trọng của phần trên cơ thể. Trong các phương pháp y học cổ truyền, điện châm là phương pháp không dùng thuốc được sử dụng rộng rãi, dựa trên cơ chế kích thích cơ thể sản sinh các chất dẫn truyền thần kinh giảm đau nội sinh như Endorphin, Serotonin và Acetylcholine. Huyệt Giáp tích L5 (L5-S1) nằm ở đường chính giữa cột sống, dưới mỏm gai sau đốt sống L5 đo ngang ra hai bên 0,5 thốn, là huyệt ngoài kinh thường xuyên được phối hợp trong các công thức huyệt điều trị đau thắt lưng do thoái hóa. Tuy nhiên, trước nghiên cứu này, chưa có công trình nào khảo sát hệ thống về đặc điểm vị trí, diện tích bề mặt, đặc điểm sinh lý nhiệt độ, điện thế da cũng như cơ chế giảm đau và ảnh hưởng sinh lý toàn thân khi điện châm huyệt Giáp tích L5.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm 3 nội dung:

1. Xác định một số đặc điểm diện tích bề mặt da, nhiệt độ trên da và cường độ dòng điện qua da vùng huyệt Giáp tích L5 ở người bình thường tuổi từ 18 đến 60.
2. Xác định sự biến đổi một số đặc điểm huyệt Giáp tích L5 ở người bệnh đau thắt lưng do thoái hóa cột sống thể hàn thấp theo y học cổ truyền.
3. Đánh giá kết quả điều trị đau thắt lưng do thoái hóa cột sống thể hàn thấp theo y học cổ truyền bằng điện châm huyệt Giáp tích L5 kết hợp phác đồ điều trị của Bộ Y tế (Quy trình số 24).

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng: Người tình nguyện khỏe mạnh bình thường từ 18 đến 60 tuổi và bệnh nhân được chẩn đoán đau thắt lưng do thoái hóa cột sống thắt lưng thể hàn thấp theo tiêu chuẩn y học hiện đại và y học cổ truyền.
• Địa điểm và phạm vi thực hiện: Nghiên cứu được triển khai tại Học viện Y Dược học Cổ truyền Việt Nam, Bệnh viện Y học Cổ truyền Tuệ Tĩnh và Bệnh viện Châm cứu Trung ương.
• Chuyên ngành: Y học cổ truyền (Mã số: 62720201).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan hệ thống lý luận y học cổ truyền về huyệt vị và kỹ thuật châm cứu. Theo y văn cổ truyền (Nội kinh, Linh khu), huyệt là nơi thần khí vận hành vào ra, phản ánh tình trạng sinh lý và bệnh lý của tạng phủ, kinh lạc. Hệ thống kinh huyệt bao gồm các nhóm huyệt chính: 12 huyệt Nguyên, 13 huyệt Lạc, 12 huyệt Bối du, 12 huyệt Mộ, 16 huyệt Khích, 66 huyệt Ngũ du (Tỉnh, Huỳnh, Du, Kinh, Hợp), huyệt ngoài kinh và A thị huyệt. Về thủ pháp, bổ pháp áp dụng cho chứng hư với tần số kích thích thấp (1-3 Hz), tả pháp áp dụng cho chứng thực với tần số kích thích cao (trên 5 Hz). Cơ chế giảm đau theo y học cổ truyền dựa trên nguyên lý "thông tắc bất thống" (thông suốt thì không đau), thông qua tác động điều khí, hòa huyết và lập lại cân bằng âm dương.

Về phía y học hiện đại, luận án điểm lại các công trình nghiên cứu đặc điểm lý sinh của huyệt và cơ chế tác dụng của châm cứu:

• Đặc điểm hình thái và diện tích huyệt: Các nghiên cứu thực nghiệm của Đỗ Công Huỳnh, Cao Xuân Đường, Trần Lê, Nguyễn Duy Lượng, Vũ Văn Lạp xác định huyệt chiếm diện tích bề mặt da từ 4 đến 18 mm², có hình tròn hoặc bầu dục (như huyệt Túc tam lý có chiều rộng khoảng 1,5 mm, chiều dài gấp 1,5 đến 3 lần chiều rộng), tương ứng với các điểm giảm cảm giác đau khi châm kim.
• Đặc điểm nhiệt độ da: Vũ Văn Lạp ghi nhận nhiệt độ da tại huyệt Túc tam lý đạt 31,18°C và tăng lên sau 30 phút điện châm; Nguyễn Thị Vân Anh và cộng sự nghiên cứu 12 cặp huyệt Nguyên ở hai nhóm tuổi 20-25 và 50-67 ghi nhận nhiệt độ tại huyệt luôn cao hơn vùng da lân cận và có sự khác biệt giữa các nhóm tuổi.
• Đặc điểm điện sinh học: Học thuyết Ryodo-Racu của Yoshio Nakatani (1951) chỉ rõ huyệt là các điểm có cường độ dòng điện cao và điện trở thấp; Phạm Thị Xuân Vân (1981-1985) dùng máy Neurometer xác nhận tính thông điện cao tại huyệt; Nguyễn Thị Vân Thái (1996), Đỗ Công Huỳnh, Vũ Văn Lạp, Bùi Mỹ Hạnh, Hoàng Khánh Hằng, Phạm Hồng Vân chứng minh điện châm làm tăng cường độ dòng điện và giảm điện trở da tại huyệt; Phạm Hữu Lợi (2003) nghiên cứu trên bệnh nhi viêm não Nhật Bản; các tác giả quốc tế khảo sát huyệt Nội quan, Ngư tế trên 88 tình nguyện viên; Hoàng Khánh Hằng, Phạm Thị Minh Đức, Lê Thu Liên khảo sát huyệt Hợp cốc; Nguyễn Thị Ngọc Thu nghiên cứu huyệt Thần môn.
• Cơ chế chống đau của châm: Thuyết cổng kiểm soát của Melzack R. (kích thích sợi thần kinh Aβ đóng cổng kiểm soát ở sừng sau tủy sống, ức chế tín hiệu đau dẫn truyền từ sợi Aδ và sợi C); Thuyết hai cửa của Hsiang Tung C. (ngăn chặn đau tại thể lưới thân não và đồi thị); nghiên cứu của Man P. về nhân bụng sau đồi thị; thuyết thần kinh - thể dịch chứng minh vai trò giải phóng morphin nội sinh gồm β-endorphin (bắt nguồn từ tiền chất β-lipotropin ở tuyến yên và vùng dưới đồi), Serotonin từ nhân Raphé và Acetylcholine.

Về ứng dụng lâm sàng huyệt Giáp tích trong điều trị đau thắt lưng và thoát vị đĩa đệm, tác giả tổng hợp các công trình của: Lưu Thị Hiệp (2001), Tarasenko Lidiya (2003), Đoàn Hải Nam (2003), An Phú Liên (2008), Đàm Vũ và Hà Trạch Đa (2008), Lương Thị Dung (2008), Trần Thị Kiều Lan (2009), khảo sát chuyên gia quốc tế IES tại Anh và Đức (2010), Kiên Chính (2011), Nguyễn Thị Hồng Mai (2011), Nghiêm Thị Thu Thủy (2013), Bùi Việt Hùng (2014), Phạm Hồng Vân (2014), Nguyễn Thị Hải Yến (2015), Phạm Ngọc Bích (2015), Triệu Thị Thùy Linh (2015), Phan Thị Thanh (2015), Tạ Thị Thủy (2015), Nguyễn Thị Như Quỳnh (2015), Nguyễn Quốc An Vinh (2016), Thân Nghi (2016).

Khoảng trống nghiên cứu được luận án lựa chọn giải quyết là: Hầu hết các công trình trước đây chỉ sử dụng phối hợp chuỗi huyệt Giáp tích từ L1 đến L5 trong các phác đồ điều trị hỗn hợp, chưa có nghiên cứu chuyên biệt khảo sát toàn diện các thông số lý sinh (diện tích, nhiệt độ, cường độ dòng điện) của riêng huyệt Giáp tích L5 trên người khỏe mạnh và người bệnh, cũng như chưa định lượng nồng độ β-endorphin trong máu để làm sáng tỏ cơ chế tác dụng khi can thiệp điện châm huyệt này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết của luận án tích hợp hai hệ thống lý luận:

1. Lý luận y học cổ truyền: Học thuyết Kinh lạc, Học thuyết Âm dương, Học thuyết Ngũ hành, lý luận tạng phủ về tạng Thận chủ cốt tủy, cơ chế bệnh sinh chứng Yêu thống do phong hàn thấp xâm nhập làm bế tắc kinh lạc khí huyết.
2. Cơ sở sinh lý - bệnh học y học hiện đại: Thuyết Cổng kiểm soát (Gate Control Theory), hệ thống ức chế đau thể dịch qua chất trung gian β-endorphin, cơ chế thoái hóa cột sống thắt lưng (thoái hóa thân đốt sống - Spondylosis, thoái hóa xương sụn - Osteochondrosis qua 4 giai đoạn, thoái hóa đĩa đệm - Disc degeneration qua 5 giai đoạn), và tiêu chuẩn phân loại đau thắt lưng theo Mooney.

Phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm thiết kế mô tả cắt ngang kết hợp can thiệp lâm sàng mở có so sánh trước - sau điều trị:

• Nghiên cứu đặc điểm lý sinh: Khảo sát trên người bình thường (18-60 tuổi) và bệnh nhân đau thắt lưng do thoái hóa cột sống thể hàn thấp (30-60 tuổi), phân tầng theo giới tính và nhóm tuổi.
• Nghiên cứu can thiệp lâm sàng: Áp dụng điện châm huyệt Giáp tích L5 kết hợp công thức huyệt theo Quy trình số 24 của Bộ Y tế trên bệnh nhân đau thắt lưng thể hàn thấp. Theo dõi đánh giá tại các thời điểm: T0 (trước điều trị), T1 (ngày 1), T4 (ngày 4), T7 (ngày 7) và sau khi kết thúc đợt điều trị.

Phương tiện nghiên cứu và công cụ thu thập số liệu:

• Xác định vị trí và diện tích huyệt: Sử dụng phương pháp đo đồng thân thốn kết hợp máy dò huyệt Neurometer type RB-65 (Nhật Bản).
• Đo nhiệt độ bề mặt da: Nhiệt kế điện tử Thermo-Finer type N-1 (đơn vị: °C).
• Đo cường độ dòng điện qua da: Máy Neurometer type RB-65 (đơn vị: μA).
• Đo mức độ đau lâm sàng: Thước đo thang điểm thị giác VAS (Visual Analogue Scale, 0-10 cm) và máy đo ngưỡng đau Analgesy-Metter (đơn vị: g/s).
• Đo chức năng vận động cột sống: Nghiệm pháp Schober đo độ giãn cột sống thắt lưng, thước đo tầm vận động cột sống (góc gấp, góc duỗi), và bộ câu hỏi đánh giá mức độ hạn chế chức năng sinh hoạt Roland Morris (RMQ).
• Xét nghiệm cận lâm sàng và chỉ số an toàn: Chụp X-quang cột sống thắt lưng thường quy; máy Monitor theo dõi mạch, huyết áp, nhịp thở; định lượng nồng độ β-endorphin trong máu (ng/l); xét nghiệm tế bào máu (hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu) và sinh hóa máu (Ure, Creatinin, AST, ALT).
• Kỹ thuật phân tích số liệu: Sử dụng các thuật toán thống kê y học để so sánh giá trị trung bình, độ lệch chuẩn và kiểm định ý nghĩa thống kê với ngưỡng xác suất p < 0,05.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU

Chương 1 trình bày tổng quan hệ thống các cơ sở lý luận và thực nghiệm liên quan đến đề tài. Tác giả phân tích quan niệm y học cổ truyền về cấu trúc huyệt đạo, vị trí 12 kinh chính, các loại đặc hiệu huyệt, thủ pháp bổ tả và cơ chế giảm đau "thông tắc bất thống". Về y học hiện đại, chương này tổng kết cấu trúc giải phẫu, điện sinh học của huyệt, cơ chế kiểm soát cổng tại tủy sống của Melzack, cơ chế thể lưới - đồi thị của Hsiang Tung C. và vai trò của các chất giảm đau nội sinh như β-endorphin, Serotonin, Catecholamin. Về huyệt Giáp tích L5, tác giả mô tả vị trí giải phẫu (dưới mỏm gai L5 đo ngang 0,5 thốn, thuộc tiết đoạn thần kinh L5, liên quan đến khối cơ gian gai, cơ bán gai, cơ lưng to, đám rối thần kinh hông) và tổng hợp kết quả của hơn 20 công trình lâm sàng ứng dụng huyệt này trong điều trị bệnh lý cột sống. Đồng thời, chương 1 trình bày chi tiết bệnh học thoái hóa cột sống thắt lưng, 4 giai đoạn thoái hóa xương sụn, 5 giai đoạn thoái hóa đĩa đệm, chẩn đoán X-quang với tam chứng (hẹp khe khớp, đặc xương dưới sụn, gai xương), các phác đồ điều trị nội khoa Tây y (thuốc giảm đau bậc 1-3 của WHO, NSAIDs, thuốc giãn cơ, thuốc chống thoái hóa tác dụng chậm) và phân tích chứng Yêu thống thể hàn thấp trong y học cổ truyền.

Chương 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chương 2 mô tả chi tiết thiết kế nghiên cứu, tiêu chuẩn lựa chọn và tiêu chuẩn loại trừ đối với hai nhóm đối tượng: người khỏe mạnh bình thường (18-60 tuổi) và bệnh nhân đau thắt lưng do thoái hóa cột sống thể hàn thấp (30-60 tuổi). Chương này chuẩn hóa quy trình xác định mốc giải phẫu mỏm gai L5, cách xác định diện tích huyệt Giáp tích L5, phương pháp đo nhiệt độ bề mặt da bằng máy Thermo-Finer type N-1 và đo cường độ dòng điện qua da bằng máy Neurometer type RB-65. Kỹ thuật điện châm được quy chuẩn với độ sâu châm 0,3-0,5 thốn, phối hợp huyệt theo Quy trình số 24 của Bộ Y tế. Toàn bộ các chỉ tiêu theo dõi lâm sàng (VAS, Analgesy-Metter, RMQ, Schober, tầm vận động gấp/duỗi), chỉ tiêu cận lâm sàng (X-quang, công thức máu, men gan, chức năng thận, nồng độ β-endorphin huyết tương) và các chỉ số sinh tồn (mạch, huyết áp, nhịp thở) được thiết lập tại các mốc T0, T1, T4, T7 và kết thúc đợt điều trị, kèm theo bản cam kết tuân thủ đạo đức nghiên cứu y sinh học.

Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Chương 3 trình bày toàn bộ số liệu thu thập được qua các bảng biểu và biểu đồ:

1. Đặc điểm huyệt Giáp tích L5 ở người bình thường: Khoảng cách từ mỏm gai L5 đến huyệt xác định bằng đồng thân thốn có sự tương đồng chặt chẽ với định vị bằng máy Neurometer. Diện tích huyệt trên da có hình bầu dục hoặc tròn với kích thước xác định. Nhiệt độ da tại huyệt Giáp tích L5 cao hơn có ý nghĩa thống kê so với vùng da ngoài huyệt ở cả hai giới và các nhóm tuổi. Cường độ dòng điện qua da tại huyệt Giáp tích L5 luôn cao hơn rõ rệt so với vùng ngoài huyệt.
2. Đặc điểm huyệt Giáp tích L5 ở người bệnh đau thắt lưng thể hàn thấp: Bệnh nhân thể hàn thấp có nhiệt độ bề mặt da và cường độ dòng điện qua da tại huyệt Giáp tích L5 thấp hơn so với người bình thường cùng nhóm tuổi (30-60 tuổi).
3. Hiệu quả can thiệp điện châm: Sau điều trị, mức độ đau theo thang điểm VAS giảm rõ rệt qua các mốc thời gian T1, T4, T7; ngưỡng đau đo bằng máy Analgesy-Metter tăng lên; điểm hạn chế sinh hoạt theo thang Roland Morris (RMQ) giảm; độ giãn cột sống thắt lưng (nghiệm pháp Schober) và tầm vận động gập, duỗi được cải thiện. Nhiệt độ và cường độ dòng điện tại huyệt có xu hướng tăng trở lại mức sinh lý bình thường. Hàm lượng β-endorphin trong máu tăng có ý nghĩa thống kê sau liệu trình điện châm. Các chỉ số mạch, huyết áp, nhịp thở, số lượng hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu, nồng độ Ure, Creatinin, AST, ALT không có biến đổi bất thường, không ghi nhận tai biến điều trị.

Nhóm chỉ tiêu nghiên cứu	Phương tiện / Phương pháp đo	Thời điểm đánh giá	Chiều hướng biến đổi sau điện châm
Mức độ đau chủ quan	Thước đo VAS (0-10 cm)	T0, T1, T4, T7, sau can thiệp	Giảm điểm đau liên tục qua các ngày điều trị
Ngưỡng đau khách quan	Máy Analgesy-Metter (g/s)	Trước và sau điều trị	Tăng ngưỡng chịu đau tại vùng tổn thương
Hạn chế chức năng sinh hoạt	Bảng câu hỏi Roland Morris (RMQ)	Trước và sau điều trị	Giảm điểm RMQ, cải thiện khả năng vận động
Độ giãn cột sống thắt lưng	Nghiệm pháp Schober (cm)	Trước và sau điều trị	Tăng độ giãn cột sống thắt lưng
Tầm vận động cột sống	Thước đo góc (độ gấp, độ duỗi)	T0, T1, T4, T7, sau can thiệp	Tăng biên độ góc gấp và góc duỗi thắt lưng
Nhiệt độ bề mặt da tại huyệt	Máy Thermo-Finer type N-1 (°C)	T0, T1, T4, T7, sau can thiệp	Tăng nhiệt độ da tại huyệt về mức bình thường
Cường độ dòng điện qua da	Máy Neurometer type RB-65 (μA)	T0, T1, T4, T7, sau can thiệp	Tăng cường độ dòng điện qua da tại huyệt
Nồng độ β-endorphin máu	Xét nghiệm miễn dịch (ng/l)	Trước và sau điều trị	Tăng nồng độ β-endorphin nội sinh
Chỉ số an toàn sinh học	Monitor, xét nghiệm huyết học, sinh hóa	Trước và sau điều trị	Mạch, HA, hô hấp, gan, thận ổn định

Chương 4: BÀN LUẬN

Chương 4 tập trung phân tích và đối chiếu các phát hiện nghiên cứu với y văn:

• Về đặc điểm hình thái và lý sinh của huyệt Giáp tích L5: Kết quả đo đạc khẳng định huyệt Giáp tích L5 là một vùng da có ranh giới diện tích cụ thể, có tính dẫn điện cao (điện trở thấp) và nhiệt độ cao hơn vùng da đối chứng xung quanh, phù hợp với các quy luật điện sinh học của Nakatani và các nghiên cứu của Đỗ Công Huỳnh, Vũ Văn Lạp.
• Về đặc điểm bệnh lý thể hàn thấp: Sự sụt giảm nhiệt độ bề mặt da và cường độ dòng điện tại vùng huyệt ở bệnh nhân đau thắt lưng phản ánh tình trạng bế tắc khí huyết, co mạch cục bộ và suy giảm hoạt tính thần kinh giao cảm da do hàn tà ngưng trệ theo lý luận y học cổ truyền.
• Về cơ chế tác dụng giảm đau và phục hồi chức năng: Tác giả lập luận rằng kích thích xung điện tại huyệt Giáp tích L5 tác động trực tiếp vào tiết đoạn thần kinh L5, kích hoạt cơ chế ức chế đau theo thuyết cổng kiểm soát, đồng thời thúc đẩy trục dưới đồi - tuyến yên tăng cường tiết β-endorphin vào tuần hoàn máu. Sự gia tăng nồng độ β-endorphin giải thích cho sự tăng ngưỡng đau trên máy Analgesy-Metter và giảm điểm VAS. Việc giảm đau và chống co cứng cơ cạnh sống giúp cải thiện trực tiếp độ giãn Schober và phục hồi tầm vận động gấp/duỗi của cột sống thắt lưng.
• Về tính an toàn và khả năng ứng dụng: Kết quả theo dõi huyết động và các chỉ số sinh hóa máu khẳng định phương pháp điện châm huyệt Giáp tích L5 theo Quy trình số 24 của Bộ Y tế an toàn, không gây độc tính trên hệ tạo máu, gan và thận.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học:

• Cung cấp hệ thống dữ liệu thực nghiệm đầu tiên về đặc điểm hình thái diện tích, nhiệt độ bề mặt da và cường độ dòng điện qua da tại huyệt Giáp tích L5 ở người Việt Nam bình thường theo nhóm tuổi và giới tính.
• Xác định được sự biến đổi đặc trưng về nhiệt độ da và thông số điện sinh học của huyệt Giáp tích L5 ở bệnh nhân đau thắt lưng do thoái hóa cột sống thể hàn thấp so với người khỏe mạnh.
• Chứng minh bằng thực nghiệm sự gia tăng có ý nghĩa thống kê của nồng độ β-endorphin trong máu sau điện châm huyệt Giáp tích L5, góp phần củng cố cơ chế thần kinh - thể dịch của phương pháp điện châm trong điều trị giảm đau cột sống thắt lưng.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và lâm sàng:

• Chuẩn hóa quy trình xác định vị trí và diện tích huyệt Giáp tích L5 bằng sự kết hợp giữa phương pháp đồng thân thốn truyền thống và máy dò huyệt điện tử Neurometer type RB-65.
• Xác lập bằng chứng lâm sàng về hiệu quả giảm đau (giảm điểm VAS, tăng ngưỡng đau Analgesy-Metter), cải thiện tầm vận động (gấp, duỗi, nghiệm pháp Schober) và nâng cao chất lượng sinh hoạt (giảm điểm RMQ) của phác đồ điện châm huyệt Giáp tích L5 kết hợp Quy trình số 24 của Bộ Y tế.
• Khẳng định tính an toàn sinh học của phương pháp, không gây ảnh hưởng bất lợi đến các chỉ số sinh tồn (mạch, huyết áp, nhịp thở) cũng như chức năng huyết học, gan và thận.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất:

• Ứng dụng rộng rãi kỹ thuật điện châm huyệt Giáp tích L5 theo phác đồ Quy trình số 24 của Bộ Y tế tại các khoa/bệnh viện Y học cổ truyền và Phục hồi chức năng để điều trị đau thắt lưng do thoái hóa cột sống thể hàn thấp.
• Sử dụng máy đo cường độ dòng điện qua da và nhiệt kế điện tử bề mặt làm công cụ khách quan hỗ trợ đánh giá trạng thái bệnh lý và theo dõi đáp ứng điều trị của huyệt vị.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Nghiên cứu tập trung khảo sát trên nhóm đối tượng bệnh nhân đau thắt lưng do thoái hóa cột sống thuộc thể bệnh hàn thấp trong độ tuổi từ 30 đến 60, chưa mở rộng ra các thể bệnh khác theo y học cổ truyền (như thể huyết ứ, thể thận hư) hoặc nhóm người bệnh cao tuổi trên 60 tuổi.
• Thời gian theo dõi hiệu quả điều trị tập trung trong liệu trình can thiệp nội trú (đến ngày thứ 7 và khi kết thúc đợt điều trị), chưa có số liệu theo dõi dài hạn sau điều trị 3 tháng, 6 tháng để đánh giá tỷ lệ tái phát.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng nghiên cứu đặc điểm lý sinh của huyệt Giáp tích L5 và tác dụng của điện châm trên các thể lâm sàng khác của thoái hóa cột sống thắt lưng và thoát vị đĩa đệm.
• Triển khai theo dõi dọc sau điều trị để đánh giá hiệu quả duy trì lâu dài của phương pháp.
• Nghiên cứu định lượng bổ sung các chất trung gian dẫn truyền thần kinh khác như Serotonin, Enkephalin, Acetylcholine và nồng độ các cytokin tiền viêm trong quá trình điều trị.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị ứng dụng và tham khảo cho nhiều nhóm đối tượng:

• Bác sĩ chuyên ngành Y học cổ truyền, Châm cứu và Phục hồi chức năng: Có thể tham khảo trực tiếp quy trình kỹ thuật định vị huyệt Giáp tích L5, thông số điện châm và phác đồ phối hợp huyệt theo Quy trình số 24 để áp dụng trong thực hành điều trị bệnh nhân đau thắt lưng do thoái hóa cột sống.
• Giảng viên và nghiên cứu sinh, học viên sau đại học: Tham khảo mô hình nghiên cứu kết hợp giữa lý luận y học cổ truyền với các phương pháp thăm dò thực nghiệm hiện đại (đo nhiệt độ bề mặt da, điện trở da, đo ngưỡng đau Analgesy-Metter, định lượng β-endorphin và các thang điểm chức năng chuẩn hóa quốc tế như VAS, RMQ).
• Các nhà nghiên cứu cơ chế châm cứu: Dữ liệu về mối tương quan giữa sự thay đổi thông số lý sinh tại huyệt với nồng độ morphin nội sinh trong máu là cơ sở thực nghiệm phục vụ việc nghiên cứu sâu hơn về bản chất sinh học của kinh lạc và huyệt vị.

Câu hỏi thường gặp

1. Vị trí giải phẫu và liên quan cấu trúc của huyệt Giáp tích L5 được xác định như thế nào trong luận án?
Huyệt Giáp tích L5 nằm ở đường chính giữa cột sống, từ bờ dưới mỏm gai sau đốt sống thắt lưng L5 đo ngang ra hai bên 0,5 thốn (mỗi bên một huyệt). Về mặt giải phẫu, dưới da là cân cơ lưng to, lớp sâu gồm khối cơ gian gai, cơ bán gai, cơ ngang gai, cơ mông nhỏ và cơ đái chậu. Vùng huyệt do tiết đoạn thần kinh L5 và các nhánh của rễ thần kinh cột sống, đám rối thần kinh hông chi phối. Khi châm, kim được đưa sâu từ 0,3 đến 0,5 thốn.

2. Luận án đã sử dụng những thiết bị chuyên dụng nào để định lượng các chỉ số sinh học của huyệt và triệu chứng lâm sàng?
Nghiên cứu sử dụng: Máy nhiệt kế điện tử Thermo-Finer type N-1 để đo nhiệt độ bề mặt da (°C); máy Neurometer type RB-65 để dò huyệt và đo cường độ dòng điện qua da (μA); máy đo ngưỡng đau Analgesy-Metter (g/s); thước đo mức độ đau VAS (0-10 cm); thước đo tầm vận động khớp (gấp, duỗi); máy Monitor theo dõi chỉ số sinh tồn và kỹ thuật xét nghiệm miễn dịch định lượng nồng độ β-endorphin trong máu (ng/l).

3. Cơ chế giảm đau của điện châm huyệt Giáp tích L5 được chứng minh qua biến đổi thể dịch nào?
Luận án chứng minh điện châm huyệt Giáp tích L5 kích thích cơ thể gia tăng giải phóng chất giảm đau nội sinh β-endorphin vào trong máu (với nồng độ tính bằng ng/l tăng có ý nghĩa thống kê sau điều trị). Sự gia tăng β-endorphin kết hợp với cơ chế ức chế dẫn truyền cảm giác đau tại sừng sau tủy sống theo thuyết cổng kiểm soát giúp nâng cao ngưỡng chịu đau và giảm cường độ đau trên lâm sàng.

4. Đặc điểm nhiệt độ và cường độ dòng điện tại huyệt Giáp tích L5 ở người bệnh đau thắt lưng thể hàn thấp khác biệt gì so với người bình thường?
Ở người bình thường, huyệt Giáp tích L5 có nhiệt độ da và cường độ dòng điện qua da cao hơn rõ rệt so với các điểm da ngoài huyệt lân cận. Ở người bệnh đau thắt lưng do thoái hóa cột sống thể hàn thấp, nhiệt độ bề mặt da và cường độ dòng điện tại huyệt Giáp tích L5 bị suy giảm rõ rệt so với người khỏe mạnh cùng độ tuổi (30-60 tuổi), phản ánh tình trạng ngưng trệ khí huyết và co thắt mạch máu cục bộ do hàn thấp.

5. Kết quả can thiệp điện châm huyệt Giáp tích L5 kết hợp Quy trình số 24 của Bộ Y tế tác động như thế nào đến chức năng vận động cột sống của người bệnh?
Phương pháp can thiệp giúp cải thiện toàn diện chức năng cột sống thắt lưng: làm giảm có ý nghĩa điểm hạn chế sinh hoạt hàng ngày theo bảng câu hỏi Roland Morris (RMQ), tăng độ giãn cột sống thắt lưng qua nghiệm pháp Schober, và gia tăng tầm vận động của cột sống ở cả hai động tác gấp và duỗi qua các mốc theo dõi T1, T4, T7 và sau kết thúc đợt điều trị.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Phùng Văn Tân đã làm sáng tỏ các đặc điểm lý sinh (diện tích, nhiệt độ bề mặt da, cường độ dòng điện qua da) của huyệt Giáp tích L5 ở người khỏe mạnh và sự biến đổi bệnh lý ở bệnh nhân đau thắt lưng do thoái hóa cột sống thể hàn thấp. Công trình chứng minh phương pháp điện châm huyệt Giáp tích L5 kết hợp phác đồ Quy trình số 24 của Bộ Y tế có hiệu quả giảm đau rõ rệt, phục hồi tầm vận động cột sống thắt lưng và nâng cao chất lượng sinh hoạt của người bệnh. Kết quả nghiên cứu đã cung cấp bằng chứng thực nghiệm về sự gia tăng nồng độ β-endorphin trong máu và sự phục hồi các chỉ số điện - nhiệt tại huyệt, đồng thời xác nhận độ an toàn sinh học cao của kỹ thuật điều trị trong thực hành y học cổ truyền.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. HUYỆT VÀ PHƯƠNG PHÁP CHÂM – ĐIỆN CHÂM 1. Quan niệm của Y học cổ truyền về huyệt 1. Khái niệm về huyệt Huyệt là nơi tập trung thần khí, nơi phản ánh chức năng của tạng phủ kinh lạc.

Huyệt cũng là cửa ngõ tà khí lục dâm xâm nhập vào cơ thể, vì vậy nó phản ánh tình trạng bệnh lý của kinh mạch. Từ huyệt vị có thể phát hiện ra trạng thái bệnh lý của tạng phủ để chẩn đoán bệnh, cũng như từ huyệt vị có thể điều khí để chữa bệnh. Huyệt được phân bố khắp mặt ngoài cơ thể, nó có liên quan đến chức năng của nhiều cơ quan trong cơ thể [6], [7], [8], [9]. Phân loại huyệt Trên cơ thể có ba loại huyệt chính: Huyệt nằm trên đường kinh, huyệt nằm ngoài đường kinh và A thị huyệt.

Trên 12 kinh chính có những huyệt chủ yếu là: 12 huyệt nguyên, 13 huyệt lạc, 12 huyệt bối du, 12 huyệt mộ, 66 ngũ du huyệt, 12 huyệt khích, 8 huyệt hội, 8 giao hội huyệt. * Huyệt Nguyên Đại diện cho đường kinh là nơi khí huyết tập trung nhiều nhất so với vùng huyệt khác. Các huyệt này nằm ở ngay hoặc gần cổ tay, cổ chân, mỗi kinh chính có một huyệt Nguyên [10], [11]. Huyệt Nguyên có quan hệ mật thiết với Tam tiêu.

Tác động vào đó có thể thúc đẩy chức năng của các cơ quan, điều hoà hoạt động nội tạng. Vì thế đối với bệnh của ngũ tạng lục phủ đều lấy huyệt Nguyên của chúng để điều trị. Huyệt Nguyên có tác dụng chữa các chứng hư hay thực của tạng phủ thuộc kinh mạch của huyệt. Ngoài ra qua huyệt Nguyên có thể chẩn đoán được bệnh của tạng phủ và kinh lạc [12],[13].

4 * Huyệt Lạc Là huyệt liên lạc giữa một kinh âm với một kinh dương biểu lý. Huyệt Lạc dùng để trị bệnh ngay tại đường kinh có huyệt đó, vừa có tác dụng chữa bệnh đường kinh có quan hệ biểu lý. Ngoài ra có thể dùng phối hợp với huyệt Nguyên của bản kinh để tăng tác dụng chữa bệnh [12],[13]. * Huyệt Du Tất cả các huyệt này đều nằm trên kinh túc Thái dương Bàng quang.

Các huyệt này đều mang tên tạng phủ tương ứng, trừ huyệt Du của Tâm bào được gọi là Quyết âm du. Châm vào huyệt Du có tác dụng rất lớn đến những hoạt động của tạng phủ tương ứng. Ngoài ra có thể dựa vào phản ứng không bình thường của huyệt Du để chẩn đoán bệnh ở tạng phủ [12],[13]. * Huyệt Mộ Là nơi khí của tạng phủ tụ lại trên vùng bụng ngực.

Khi tạng phủ có bệnh, tại vùng huyệt Mộ tương ứng thường xuất hiện những phản ứng không bình thường. Có thể dùng huyệt mộ để điều chỉnh hoạt động quá hưng phấn hoặc quá ức chế của tạng phủ. Qua những phản ứng bất thường của huyệt Mộ có thể chẩn đoán được bệnh ở tạng phủ tương ứng [12],[13]. * Huyệt Khích Là nơi kinh khí tụ lại, nằm sâu trong khe gân xương.

Mỗi kinh chính có một huyệt Khích, ngoài ra các mạch Âm duy, Dương duy, Âm kiểu, Dương kiểu, cũng có một huyệt Khích. Tổng cộng có mười sáu huyệt Khích. Thường dùng huyệt Khích để điều trị những chứng bệnh cấp của các kinh hoặc các tạng phủ của kinh đó. Huyệt Khích cũng có thể dùng để chẩn đoán những chứng bệnh cấp tính của tạng phủ mà đường kinh mang tên [12].

5 * Huyệt Ngũ du Mỗi kinh chính có năm huyệt từ đầu mút các chi tới khuỷu tay và đầu gối, đại diện cho sự vận hành kinh khí của từng kinh chính. Huyệt Ngũ du được phân bố theo thứ tự Tỉnh, Huỳnh, Du, Kinh, Hợp [12],[13]. Kinh khí vận hành trong các kinh chính ví như dòng nước chảy, mạnh, yếu, lớn, nhỏ, nông, sâu ở từng chỗ khác nhau. + Huyệt Tỉnh: Nơi mạch khí khởi giống như nước đầu nguồn bắt đầu chảy ra, mạch khí nông, nhỏ.

+ Huyệt Huỳnh: Mạch khí chảy qua giống như nước đã thành dòng, mạch khí hơi lớn. + Huyệt Du: Mạch khí dồn lại giống như nước chảy liên tục, mạch khí to và sâu hơn. + Huyệt Kinh: Mạch khí chảy giống như dòng nước xiết, mạch khí sâu. + Huyệt Hợp: Mạch khí tụ hợp lại thành dòng vừa to vừa sâu, như các dòng suối hợp thành sông, là chỗ ra vào của khí.

Huyệt Ngũ du dùng để trị bệnh thuộc đường kinh của huyệt với hiệu quả cao. Mỗi loại huyệt Tỉnh, Huỳnh, Du, Kinh, Hợp có tác dụng chữa bệnh riêng. Huyệt Ngũ du được phân loại theo ngũ hành, theo quy luật tương sinh, tương khắc, tương thừa, tương vũ của ngũ hành dùng đặc tính của mỗi huyệt đó để chọn huyệt chữa bệnh. * Huyệt ngoài kinh Là những huyệt không thuộc vào 12 kinh chính và hai mạch Nhâm, Đốc.

Huyệt thường có vị trí ở ngoài các đường kinh, nhưng cũng có một số huyệt nằm trên đường tuần hành của kinh mạch chính song không phải là huyệt của kinh mạch đó. Huyệt ngoài kinh chưa được nói tới trong cuốn Nội kinh, đó là những huyệt do các nhà châm cứu đời sau quan sát và phát hiện dần. Trên lâm sàng chúng có hiệu quả điều trị rõ ràng và có vị trí cố định. Huyệt A thị Sách Nội kinh có viết "lấy chỗ đau làm huyệt", những huyệt đó sau này được gọi là huyệt A thị.

Đó là những huyệt không có vị trí cố định, cũng không tồn tại mãi mãi, nó chỉ xuất hiện ở những chỗ thấy đau, nó không phải là những huyệt của các kinh mạch chính và huyệt ngoài kinh. Đặc tính của huyệt A thị là châm vào đó có thể chữa chứng đau nhức rất tốt vì có tác dụng lưu thông khí huyết. Một số đặc điểm của huyệt theo Y học hiện đại Y học hiện đại (YHHĐ) dựa trên bằng chứng của các nghiên cứu lâm sàng, thực nghiệm, qua các phân tích cụ thể chính xác bằng các phương tiện ứng dụng khoa học kỹ thuật tiên tiến đã chỉ ra vị trí giải phẫu của các huyệt trên đường kinh, đã đề cập đến cấu trúc giải phẫu và điện sinh học của huyệt. Đặc điểm hình thái của huyệt Về hình dáng và diện tích da vùng huyệt: Các nhà khoa học khi nghiên cứu về huyệt đã nhận định rằng huyệt vị trên cơ thể không phải chỉ là một điểm mà mỗi huyệt có vùng hình chiếu tương ứng trên mặt da.

Huyệt đa số có hình tròn và chiếm vị trí nhất định trên mặt da, kích thước các huyệt dao động trong khoảng từ 4 đến 18 mm 2, là những vùng da nhạy cảm hơn và có chức năng đặc hiệu hơn so với các cấu trúc xung quanh [14], [15], [16]. Đỗ Công Huỳnh, Cao Xuân Đường, Trần Lê, Nguyễn Duy Lượng, Vũ Văn Lạp đã xác định vị trí và diện tích huyệt bằng cách dùng kim châm để xác định trên mặt da, đánh dấu các điểm không đau và ít đau ở da. Nhờ cách này, các tác giả đã xác định được hình dáng, diện tích khác nhau của các huyệt vị và nhận thấy một số huyệt có hình bầu dục, bề rộng khoảng 1,5 mm, bề dài gấp 1,5 lần bề rộng và có khi gấp hai đến ba lần, như huyệt Túc tam lý; ở ngoài diện tích này mũi kim châm vào bao giờ cũng gây đau. Vị trí và diện tích huyệt xác định bằng phương pháp này hoàn toàn phù hợp với kết quả thu được bằng các loại máy dò huyệt [17].

7 Như vậy, các huyệt có hình thái khác nhau và chiếm một diện tích trên bề mặt da, là những vùng da nhạy cảm hơn và có chức năng đặc hiệu hơn so với các cấu trúc xung quanh. Đặc điểm sinh học của huyệt * Về đặc điểm nhiệt độ da tại huyệt Nhiệt độ tại huyệt trên da được xác định bằng nhiệt kế điện Thermo- Finer type N-1 do Nhật Bản sản xuất. Nhiệt độ da được tính bằng oC. Nghiên cứu của Vũ Văn Lạp về đặc điểm huyệt Túc tam lý cho thấy nhiệt độ da tại huyệt Túc tam lý là 31,18°C, cao hơn vùng xung quanh huyệt.

Sau 30 phút điện châm, nhiệt độ da tại huyệt Túc tam lý tăng cao hơn so với trước điện châm, trong khi đó nhiệt độ da ngoài huyệt không có sự khác biệt ở hai thời điểm trước và sau điện châm [16]. Nguyễn Thị Vân Anh và cộng sự đã tiến hành nghiên cứu đặc điểm nhiệt độ tại 12 cặp huyệt Nguyên ở người trưởng thành thuộc các lứa tuổi 20-25, 50-67 cho thấy tại 12 cặp huyệt Nguyên có nhiệt độ da cao hơn hẳn so với vùng xung quanh, không có sự khác biệt về nhiệt độ của 12 cặp huyệt Nguyên giữa bên phải và bên trái cơ thể, nhưng có sự khác nhau giữa nhiệt độ của 12 cặp huyệt Nguyên ở các nhóm lứa tuổi, ở nhóm lứa tuổi 20-25 có nhiệt độ cao hơn so với ở nhóm lứa tuổi 50-67 [18]. Như vậy, các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước đều cho thấy có sự khác nhau về nhiệt độ giữa huyệt và vùng ngoài huyệt, giữa các huyệt trên cơ thể người khỏe mạnh bình thường. Đối với cơ thể đang bị bệnh thì có sự thay đổi nhiệt độ tại các huyệt hoặc các huyệt Nguyên liên quan đến tạng phủ bị bệnh.

Thông qua đo nhiệt độ của kinh lạc, huyệt vị có thể xác định sự mất cân bằng âm dương của kinh lạc, từ đó có thể phân tích nguyên nhân gây bệnh, đưa ra phương pháp điều trị. 8 * Về điện trở da và cường độ dòng điện qua da vùng huyệt Các nhà khoa học cho rằng đặc điểm điện sinh học của huyệt bao gồm điện trở da và cường độ dòng điện qua da vùng huyệt là hai thông số để phát hiện đặc điểm sinh học sớm nhất của huyệt và là phương tiện để có thể tìm hiểu cơ chế tác dụng của châm cứu. Vấn đề này đã được rất nhiều tác giả nghiên cứu trên các khía cạnh khác nhau (Dunaevskaia, 1950; Nagieva, 1958; Kassil, 1960; Ivanov, 1974). Người ta nhận thấy điện trở và cường độ dòng điện qua da tại huyệt so với vùng quanh huyệt có sự khác biệt rõ.

Da tại huyệt có điện trở thấp và cường độ dòng điện cao hơn da vùng xung quanh huyệt. Nối các huyệt của cùng một kinh lại với nhau ta có một đường dẫn điện tốt. Năm 1951, Yoshio Nakatani [19] đã đưa ra học thuyết Ryodo-Racu: Những điểm mà ở đó có cường độ dòng điện cao được gọi là các huyệt Ryodo. Trong nhiều trường hợp, các huyệt Ryodo này có cùng vị trí với các huyệt châm cứu.

Các huyệt Ryodo xuất hiện do tính chịu kích thích của các thần kinh giao cảm được phân bố trên da tăng lên và các tế bào bị phân cực.