CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1. Tổng quan về tư vấn sử dụng thuốc 1. Định nghĩa tư vấn sử dụng thuốc Từ năm 1960, các nhà khoa học đã bắt đầu công cuộc nghiên cứu sâu hơn để đưa ra một định nghĩa chính xác nhất về tư vấn sử dụng thuốc (Hepler 1987, Vainio 2004, Puumalainen 2005a). Định nghĩa về tư vấn sử dụng thuốc được đưa ra sớm nhất bởi Pucket (1978), Ross và cộng sự (1981) là “bất kỳ giao tiếp bằng lời hoặc bằng văn bản nào từ người hành nghề liên quan đến sản phẩm thuốc và việc sử dụng thuốc”.
Sau đó 1 năm, Kirking (1982) định nghĩa tư vấn là “việc cung cấp thông tin bằng lời nói giúp người bệnh sử dụng thuốc đúng cách”. Tiếp theo là các định nghĩa của Thomas và Ortiz (1986), Aslanpour và Smith (1997), Holland (1992) và Schommer và Wiederholt (1994). Hầu hết các định nghĩa đưa ra trong giai đoạn này đều có một điểm chung là tập trung khá kỹ vào nội dung, tức là thông tin mà cán bộ y tế truyền tải đến bệnh nhân. Các định nghĩa đã không đưa ra dựa trên bản chất của sự tương tác giữa cán bộ y tế và bệnh nhân, nghĩa là liệu giao tiếp có phải là độc thoại của dược sĩ hay là đối thoại giữa dược sĩ và bệnh nhân.
Một phần vì lý do kể trên mà trong giai đoạn này, chất lượng các cuộc tư vấn gần như không có sự cải thiện trong tương tác giữa dược sĩ và bệnh nhân. Tư vấn sử dụng thuốc thời kỳ này hầu như vẫn là quá trình truyền đạt thông tin một chiều (De Young 1996).[24] Theo Dược điển Mỹ 2020 (USP 43), tư vấn sử dụng thuốc là cách tiếp cận tập trung vào việc nâng cao kỹ năng giải quyết vấn đề của bệnh nhân nhằm mục đích cải thiện hoặc duy trì chất lượng sức khỏe và chất lượng cuộc sống. Quy trình này nhấn mạnh rằng cán bộ y tế cung cấp và thảo luận thông tin về thuốc với người thích hợp để đạt được mục tiêu này. Tư vấn dựa trên nhu cầu của từng bệnh nhân.
Bản chất của mối quan hệ giữa bệnh nhân và người cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe là tương tác và tạo thành một quá trình học tập hợp tác cho cả hai bên. Tư vấn theo định nghĩa của USP 43 có thể hiểu là sự tương tác, diễn ra trong các giai đoạn khác nhau của quá trình tư vấn. Theo mức độ tư vấn hướng dẫn sử dụng thuốc của Dược điển Mỹ 2020, việc tư vấn cho người bệnh gồm 4 mức độ là độc thoại của dược sĩ, hỏi đáp đơn thuần, đối thoại và thảo luận. Vai trò của tư vấn sử dụng thuốc với người bệnh Tư vấn sử dụng thuốc là một mô hình không thể tách rời của hoạt động chăm sóc dược.
Hoạt động này đóng vai trò quan trọng đối với cả người tư vấn, người được tư vấn và đối với cả toàn xã hội. 3 Tư vấn hướng dẫn sử dụng thuốc hợp lý giúp bệnh nhân có được kiến thức đầy đủ, toàn diện từ đó quyết định đến hiệu quả chăm sóc sức khỏe và tính an toàn trong quá trình điều trị. Cụ thể hơn, việc tư vấn sử cho bệnh nhân về thuốc điều trị và tình trạng sức khỏe có hiệu quả còn giúp giảm thiểu việc không tuân thủ [15, 24, 34, 38].Một nghiên cứu bệnh chứng được thực hiện tại Khoa Phẫu thuật Tim mạch và Phòng khám Ngoại trú của Bệnh viện Mater Dei, Malta. Kết quả là Bệnh nhân trong nhóm thử nghiệm có tỷ lệ phần trăm tuân thủ trung bình cao hơn (88%) so với bệnh nhân trong nhóm đối chứng (66%)[34].
Can thiệp của dược sĩ còn mang lại lợi ích cho người bệnh trong việc giảm thiểu sai sót trong quá trình sử dụng, tác dụng phụ của thuốc đồng thời cải thiện kiến thức chung về bệnh điều trị[15, 28]. Một nghiên cứu tại Úc đã chỉ ra rằng, can thiệp của dược sĩ giúp cải thiện kiểm soát đường huyết, giảm nguy cơ không tuân thủ điều trị bằng thuốc và hơn 90% bệnh nhân cho biết họ đã cải thiện kiến thức về tự quản lý bệnh tiểu đường [15]. Một nghiên cứu khác tại Úc được tiến hành trên nhóm bệnh nhân Hen suyễn cũng cho kết quả là can thiệp của dược sĩ giúp người bệnh hen suyễn cải thiện được kiến thức về bệnh[14]. Nhờ đó, chi phí chăm sóc sức khỏe đối với bệnh nhân cũng giảm[19, 35, 38].
Một nghiên cứu “phân tích hiệu quả chi phí của tư vấn dược sĩ trong điều trị và chất lượng cuộc sống của bệnh nhân tăng huyết áp” tại Indonesia đã chỉ ra rằng ở nhóm được tư vấn bởi dược sỹ tiết kiệm chi phí hơn trong việc điều trị và nâng cao chất lượng cuộc sống ở nhóm bệnh nhân tham gia thử nghiệm. Các cách tiếp cận bệnh nhân trong quá trình tư vấn Tuân thủ Tuân thủ được định nghĩa là “mức độ mà hành vi của bệnh nhân phù hợp với các khuyến nghị của bác sĩ kê đơn”[31]. Tuân thủ hàm ý “sự thiếu tham gia của bệnh nhân” và có liên quan đến các điểm tiêu cực như khuất phục và phục tùng [31, 39]. Định nghĩa về tuân thủ giả định rằng tất cả các lời khuyên y tế và thuốc đưa ra cho bệnh nhân đều tốt cho bệnh nhân và bệnh nhân nên điều chỉnh hành vi của mình để tuân theo phác đồ điều trị.
Cách tiếp cận tuân thủ ứng mới mô hình tư vấn 1 chiều. Người bệnh tiếp nhận thông tin một cách thụ động, không có sự thảo luận, trao đổi qua lại giữa người bệnh và cán bộ y tế. Điều này dẫn đến khó khăn cho bệnh nhân trong quá trình dùng thuốc và là một yếu tố dẫn đến việc không tuân thủ điều trị. Từ đó dễ dẫn đến nhiều vấn đề khác trong quá trình sử dụng thuốc [25].
Đồng thuận Đồng thuận là thuật ngữ chỉ mối quan hệ giữa bệnh nhân và chuyên gia y tế, theo đó cả hai cùng tham gia vào việc xây dựng phác đồ điều trị phù hợp nhất với tình 4 trạng bệnh nhân, nhu cầu và nguồn lực sẵn có. Định nghĩa này đề cập đến một thỏa thuận đạt được sau cuộc thảo luận giữa cán bộ y tế và bệnh nhân mà theo đó cán bộ y tế tôn trọng cảm xúc và niềm tin của bệnh nhân về việc có nên dùng thuốc hay không, khi nào bắt đầu dùng thuốc và dùng thuốc như thế nào. Ứng với cách tiếp cận đồng thuận là mô hình tư vấn khuyến khích. Mô hình này hướng đến người bệnh nhiều hơn, người bệnh và cán bộ y tế có nhiều cơ hội trao đổi và giao tiếp với nhau hơn từ đó thống nhất được giải pháp điều trị tốt nhất cho người bệnh cũng như giúp cho liệu pháp điều trị được thực hiện một cách an toàn và hiệu quả hơn [23, 25, 31].
Một số hướng dẫn về tư vấn sử dụng thuốc 1. Hướng dẫn về tư vấn sử dụng thuốc tại Mỹ Theo hướng dẫn của Hiệp hội dược sĩ Mỹ (ASHP) trong việc tư vấn và giáo dục bệnh nhân, dược sĩ cần có kiến thức và kỹ năng để thực hiện cuộc tư vấn một cách hiệu quả và chính xác. Đặt câu hỏi mở, hiệu quả và lắng nghe tích cực là những kỹ năng cần thiết để thu thập thông tin và chia sẻ thông tin với bệnh nhân. Dược sĩ phải điều chỉnh các thông tin truyền tải để phù hợp với kỹ năng ngôn ngữ và nhận thức của bệnh nhân, hoặc thông qua việc sử dụng các thiết bị hỗ trợ.
Dược sĩ cũng cần quan sát và giải thích các tín hiệu phi ngôn ngữ (ví dụ: giao tiếp bằng mắt, nét mặt, chuyển động cơ thể, đặc điểm giọng nói) mà bệnh nhân đưa ra trong các buổi giáo dục và tư vấn. Ngoài ra, dược sĩ nên cố gắng hiểu thái độ của bệnh nhân và các hành vi tiềm ẩn liên quan đến việc sử dụng thuốc. Dược sĩ cần xác định xem bệnh nhân có sẵn sàng sử dụng thuốc hay không và họ có ý định làm như vậy không. Hướng dẫn về việc tư vấn và giáo dục bệnh nhân của Hiệp hội dược sĩ Hoa Kỳ cho dược sĩ đã chỉ ra 4 bước chính trong quá trình tư vấn gồm 16 nội dung tư vấn cụ thể như sau: - Tên thương mại, tên generic, nhóm điều trị và hiệu quả của thuốc.
- Cách sử dụng và hiệu quả điều trị của thuốc. - Thời gian thuốc bắt đầu tác dụng và cách xử lý khi không thấy dấu hiệu thuốc có hiệu quả. - Đường dùng, dạng bào chế, liều lượng và thời gian dùng thuốc. - Cách sử dụng thuốc.
Nội dung này có thể bao gồm việc điều chỉnh để phù hợp với lối sống hoặc môi trường làm việc của người bệnh. - Cách xử trí khi quên liều. - Những điều cần tuân thủ trong quá trình dùng thuốc và các nguy cơ tiềm ẩn. 5 - Các tác dụng phụ nghiêm trọng, phổ biến có thể xảy ra trong quá trình dùng thuốc và những biện pháp để ngăn ngừa hoặc giảm thiểu các tác dụng không mong muốn đó.
- Các biện pháp tự quản lý quá trình dùng thuốc. - Những tương tác có thể xảy ra gồm tương tác thuốc- thuốc, thuốc- thức ăn, thuốc- bệnh hay chống chỉ định. - Ảnh hưởng của thuốc với các quy trình chụp X-quang và xét nghiệm. - Cách xử trí khi hết thuốc.
- Hướng dẫn tiếp cận dịch vụ dược sĩ 24 giờ. - Cách bảo quản thuốc. - Cách xử lý thuốc không đảm bảo chất lượng hoặc thuốc không sử dụng nữa và các thiết bị dùng thuốc. - Các thông tin khác đặc trưng cho mỗi người bệnh hay thuốc điều trị.
Trong quá trình tư vấn, dược sĩ cần đưa ra những đánh giá phù hợp về người bệnh cũng như nhu cầu tư vấn của họ để có thể tư vấn các nội dung thích hợp, không cần thiết phải tư vấn đầy đủ 16 nội dung trên. Các quy định về tư vấn sử dụng thuốc tại Việt Nam Theo thông tư 02/2018/TT-BYT ngày 22/01/2018 của Bộ trưởng Bộ Y tế quy định về thực hành tốt cơ sở bán lẻ thuốc, người bán lẻ tư vấn cho người mua về lựa chọn thuốc, cách dùng thuốc, hướng dẫn cách sử dụng thuốc bằng lời nói. Trường hợp không có đơn thuốc kèm theo, người bán lẻ phải hướng dẫn sử dụng thuốc thêm bằng cách viết tay hoặc đánh máy, in gắn lên đồ bao gói.