MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trƣớc những biến đổi ngày càng phát triển của thế giới hiện nay, trong xu thế hội nhập và phát triển việc nâng cao chuyên môn nguồn nhân lực thông qua nền giáo dục đào tạo là giải pháp bền vững để phát triển đất nƣớc. Điểm mới của chƣơng trình giáo dục phổ thông là không chỉ dừng lại ở tri thức, kĩ năng, kĩ xảo hƣớng tới phát triển phẩm chất và năng lực cần thiết cho học sinh. Theo đó những phẩm chất cần hình thành và phát triển cho học sinh đó là năng lực chung và năng lực chuyên biệt.
Để thực hiện đƣợc việc đổi mới chƣơng trình, nhiệm vụ quan trọng của nghành giáo dục là đào tạo, bồi dƣỡng đội ngũ giáo viên có đủ phẩm chất năng lực gánh vác trọng trách này. Vì vậy, giáo viên trong tƣơng lai phải có và hiểu biết rõ những phẩm chất, năng lực cần phát triển ở học sinh. Theo định hƣớng đổi mới, một trong những năng lực chủ chốt mà giáo viên cần hình thành và phát triển cho học sinh là năng lực giải quyết vấn đề, bởi trong quá trình học tập cũng nhƣ trong cuộc sống có nhiều tình huống thực tiễn đòi hỏi các em phải có phƣơng án giải quyết vấn dề một cách hiệu quả nhất. Hơn nữa, trong bối cảnh nền kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế hiện nay, ngƣời lao động không đơn thuần chỉ có kiến thức mà phải có các kĩ năng thực tiễn, linh hoạt và sinh hoạt và sáng tạo.
Thực tế hiện nay cho thấy, có nhiều học sinh không có kĩ năng giải quyết vấn đề; khi gặp phải vƣớng mắc, các em không có hứng thú hoặc không chủ động giải quyết mà lại ỷ cho ngƣời khác. Vì vậy, trong học tập, học sinh chƣa đƣợc rèn luyện nhiều và kết quả chƣa cao. Trong thực tiễn, với cách tiếp cận phát triển giáo dục theo hƣớng phát triển năng lực thì hiện nay giải quyết vấn đề theo hƣớng thứ hai đang đƣợc chú ý ở nhiều nƣớc, nghĩa là quan tâm đến việc liệu học sinh có thể giải quyết các vấn đề trong thực tiễn đến mức độ nhƣ thế nào. Các bài tập loại này trƣớc hết có vai trò quan trọng trong việc góp phần tăng cƣờng mạch ứng dụng toán học trong giáo dục phổ thông, chúng giúp chúng ta hiểu rõ hơn về nguồn gốc thực tiễn của toán học, khả năng ứng dụng vô cùng phong phú của toán học trong các lĩnh vực của 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đời sống xã hội, ngoài ra đó còn là những yếu tố thiết thực giúp học sinh có những cơ hội thuận lợi để rèn luyện phát triển năng lực ứng dụng toán học vào việc giải quyết các vấn đề thực tiễn.
Từ nhiều thập kỉ nay, năng lực giải quyết vấn đề đã chiếm vị trí quan trọng hàng đầu trong hoạt động giảng dạy ở nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó hầu hết các nƣớc thuộc khối ASEAN. Hội đồng Quốc gia giáo viên toán của Hoa Kì đã nhấn mạnh “giải quyết vấn đề phải là trọng tâm của Toán học nhà trƣờng”. Gần đây giải quyết vấn đề lại một lần nữa đƣợc nhấn mạnh trong tuyên bố về “Tầm nhìn cho Toán học nhà trƣờng” của Hội đồng Quốc gia giáo viên toán của Hoa Kì, theo đó học sinh sẽ trở lên linh hoạt và tháo vát trong giải quyết vấn đề, giải quyết vấn đề đƣợc coi là mục tiêu của giáo dụng toán, vừa đƣợc coi nhƣ một công cụ cho việc học môn Toán. Năng lực giải quyết vấn đề tuy đƣợc hình thành và phát triển thông qua nhiều môn học, nhiều lĩnh vực và hoạt động giáo dục khác nhau, tuy nhiên có thể thấy môn Toán có vai trò quan trọng và nhiều ƣu thế để phát triển.
Đại diện cho quan điểm này là G.Polya – nhà Toán học và có thể nói là nhà giáo dục toán nổi tiếng từ thế kỷ trƣớc đã quan tâm tới giải quyết vấn đề và một số kết quả nghiên cứu của ông đã đƣợc sử dụng cho đến tận ngày nay trong bộ công trình đồ sộ của ông.Polya tuy đƣợc nêu ra từ rất lâu song tính thời sự của nó vẫn còn. Xét cho cùng thì cho đến nay vẫn chƣa có công trình nào đƣa ra các gợi ý đầy đủ ở mức độ tổng quát hơn sơ đồ giải toán của G. Hoạt động giải quyết vấn đề trong dạy học toán ngày nay vẫn có thể dựa vào sơ đồ giải toán của G.Polya để tổ chức dạy học giải quyết vấn đề. Trong thời gian qua, một trong những chƣơng trình đánh giá chất lƣợng toán học nhà trƣờng ở cấp độ quốc tế PISA đã hết sức quan tâm tới năng lực giải quyết vấn đề của học sinh.
Năm 2003 PISA đã đƣa ra khung đánh giá cho năng lực giải quyết vấn đề, chủ yếu qua môn Toán và môn Khoa học. Năm 2012, lại bổ sung phần “giải quyết vấn đề mang tính tƣơng tác” đƣợc thực hiện trên máy tính chung cho mọi lĩnh vực kiến thức mà không liên quan đến một môn học nhất định. Ở nƣớc ta, giải quyết vấn đề trong môn toán cũng đƣợc tiếp cận lần đầu tiên từ mô hình giải toán của G.Polya ở thế kỷ trƣớc. Có thể nói cho dù ở dạng hình 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thức nào - nội dung DH, PPDH, phƣơng pháp học tập, kĩ năng tƣ duy hay năng lực giải quyết vấn đề đã và đang trở thành tâm điểm của giáo dục TH phổ thông Việt Nam và đang hƣớng vào việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề nhƣ một mục tiêu trong các mục tiêu chủ yếu.
Ngoài những nghiên cứu về dạy học phát triển năng lực giải quyết vấn đề thì có một hƣớng nghiên cứu mới có liên quan đến giải quyết vấn đề là đánh giá năng lực. Do đó từ góc độ đánh giá cũng có những quan niệm mới về năng lực giải quyết vấn đề. Một trong những nội dung quan trọng của toán học đó là phƣơng trình - hệ phƣơng trình có khá nhiều ứng dụng hay, gần gũi và rộng rãi trong nhiều lĩnh vực khoa học, kinh tế, đời sống… Phần nội dung này xuyên suốt với học sinh từ những năm trung học cơ sở và lên đến hết 3 năm trung học phổ thông. Chủ đề về phƣơng trình - hệ phƣơng trình có nội dung gắn liền với cuộc sống, vận dụng nhiều trong các môn học khác nhau, ở đó ta có thể dễ dàng đặt ra các vấn đề, các tình huống dạy học nhằm phát triển cho học sinh năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề khi học sinh tìm hiểu và thực hành các bài tập về chủ đề này.
Chính vì lý do đó em xin chọn đề tài: “Dạy học chủ đề Phương trình - hệ phương trình theo hướng phát triển năng lực và giải quyết vấn đề thực” 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của luận văn là hệ thống đƣợc các dạng bài tập chứa tình huống thực gắn với chủ đề phƣơng trình - hệ phƣơng trình vào trong việc dạy học trong chƣơng trình dạy Toán cấp trung học phổ thông nhằm giúp phát hiện năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề. Qua đó đề xuất một số biện pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh. Nhiệm vụ nghiên cứu Tìm hiểu về năng lực, năng lực Toán học, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề trong dạy học toán cấp trung học phổ thông.
Tìm hiểu và xây dựng hệ thống những bài tập thực tiễn với nội dung Phƣơng trình - hệ phƣơng trình vào trong kế hoạch dạy học. Dạy học thử nghiệm kiểm chứng tính khả thi và kết quả đạt đƣợc để từ đó đề xuất những biện pháp trong luận văn. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phạm vi nghiên cứu Chƣơng trình Đại số lớp 10 ban cơ bản.
Mẫu khảo sát Các dạng bài tập chứa nội dung thực chủ đề phƣơng trình hệ phƣơng trình, học sinh khối 10, giáo viên trƣờng THPT Khoa học Giáo dục, phố Kiều Mai, Quận Bắc Từ Liêm, Hà Nội. Giả thuyết khoa học Nếu xây dựng đƣợc cách thức khai thác để làm phong phú hơn các dạng bài tập toán chứa các tình huống thực tiễn, từ đó đề xuất đƣợc những biện pháp sƣ phạm phù hợp để áp dụng trong dạy học toán ở trƣờng trung học phổ thông, góp phần phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh. Phƣơng pháp nghiên cứu Phương pháp nghiên cứu lý luận: Tìm hiểu, nghiên cứu và phân tích các các tài liệu về lý luận dạy học, sách giáo khoa, các tài liệu có liên quan đến nội dung môn học, tham khảo các luận văn có nội dung phù hợp với hƣớng nghiên cứu của đề tài. Phương pháp điều tra: Điều tra bằng phiếu và phỏng vấn giáo viên, học sinh về thực trạng khai thác và sử dụng các bài toán chứa nội dung thực tiễn ở một số trƣờng trung học phổ thông.
Phương pháp thực nghiệm: Kiểm nghiệm các biện pháp sƣ phạm mà luận văn đề xuất ở các tiết dạy tại trƣờng trung học phổ thông, từ đó có kết luận về giải thuyết khoa học. Những đóng góp của luận văn 8. Về mặt lý luận Luận văn đề xuất cách thức đổi mới dạy học toán theo xu hƣớng đổi mới giáo dục hiện nay. Hệ thống hóa một số vấn đề lý luận liên quan đến phát triển năng lực giải quyết vấn đề.
4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Về mặt thực tiễn Luận văn nhằm chứng tỏ ý nghĩa, vai trò quan trọng của hệ thống các dạng bài tập có tính thực tiễn cao vào dạy học phần Phƣơng trình - hệ phƣơng trình theo hƣớng phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh, mang lại hiệu quả, đáp ứng yêu cầu năng lực toán học phổ thông trong thời đại mới. Đề xuất đƣợc cách thức khai thác và sử dụng những bài tập mang tính thực để giáo viên và học sinh có thể tham khảo trong quá trình dạy và học Toán ở trƣờng trung học phổ. Xây dựng đƣợc một số biện pháp dạy học và sử dụng bài toán chứa tình huống thực nhằm góp phần phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh THPT.
Cấu trúc luận văn Cấu trúc luận văn đƣợc chia làm 3 chƣơng Chƣơng 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn. Khai thác, xây dựng và sử dụng hệ thống các bài tập chứa tình huống thực tiễn trong dạy học môn toán theo hƣớng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh phần Phƣơng trình - hệ phƣơng trình. Thực nghiệm sƣ phạm.
5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số khái niệm cơ bản 1.