Luận án tiến sĩ mối liên quan giữa tình trạng thiếu vitamin d và kết quả bổ sung vitamin d với nhiễm khuẩn hô hấp cấp ở trẻ dưới 5 tuổi

Luận án tiến sĩ nghiên cứu mối liên quan giữa tình trạng thiếu vitamin d và kết quả bổ sung vitamin d với nhiễm khuẩn hô hấp, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngọc Yến
• Người hướng dẫn: Đinh Văn Thức
• Trường học: Trường Đại Học Y Dược Hải Phòng
• Chuyên ngành: Nhi Khoa
• Đề tài: Mối Liên Quan Giữa Thiếu Vitamin D và Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Cấp Ở Trẻ Dưới 5 Tuổi
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Y Học
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tần suất nhiễm khuẩn hô hấp cấp và tỷ lệ thiếu vitamin D ở trẻ dưới 5 tuổi
• 1.1.1. Vitamin D và vai trò của Vitamin D trong cơ thể
• 1.1.1.1. Nguồn cung cấp vitamin D

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Mối Liên Quan Giữa Thiếu Vitamin D và Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Cấp

Thiếu vitamin D đã được xác định là một yếu tố nguy cơ quan trọng đối với sức khỏe của trẻ em, đặc biệt là trong việc phòng ngừa nhiễm khuẩn hô hấp cấp (NKHHC). Nghiên cứu cho thấy rằng trẻ em dưới 5 tuổi có nguy cơ cao mắc các bệnh nhiễm khuẩn hô hấp khi thiếu hụt vitamin D. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, hàng triệu trẻ em chết mỗi năm do NKHHC, và tình trạng thiếu vitamin D có thể làm tăng nguy cơ này.

1.1. Vitamin D và Vai Trò Của Nó Trong Hệ Miễn Dịch

Vitamin D đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh hệ miễn dịch. Nó giúp tăng cường khả năng chống lại các bệnh nhiễm khuẩn, bao gồm cả NKHHC. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng vitamin D có thể làm giảm mức độ nghiêm trọng của bệnh và tỷ lệ tử vong ở trẻ em.

1.2. Tình Trạng Thiếu Vitamin D Ở Trẻ Em Dưới 5 Tuổi

Tỷ lệ thiếu vitamin D ở trẻ em dưới 5 tuổi tại Việt Nam rất cao, với nhiều nghiên cứu cho thấy khoảng 61% trẻ em ở vùng nông thôn bị thiếu hụt vitamin D. Điều này có thể dẫn đến các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng, bao gồm cả nguy cơ mắc NKHHC.

II. Vấn Đề Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Cấp Ở Trẻ Em Dưới 5 Tuổi

Nhiễm khuẩn hô hấp cấp là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi. Các bệnh như viêm phổi và cảm cúm thường gặp ở lứa tuổi này. Thiếu vitamin D có thể làm tăng nguy cơ mắc các bệnh này, do ảnh hưởng đến khả năng miễn dịch của trẻ.

2.1. Nguyên Nhân Gây Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Cấp

Nhiễm khuẩn hô hấp cấp có thể do virus hoặc vi khuẩn gây ra. Trẻ em dưới 5 tuổi có hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, dễ bị tấn công bởi các tác nhân gây bệnh. Thiếu vitamin D làm giảm khả năng miễn dịch, từ đó làm tăng nguy cơ mắc bệnh.

2.2. Tác Động Của Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Đến Sức Khỏe Trẻ Em

Nhiễm khuẩn hô hấp cấp có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng, bao gồm viêm phổi, suy hô hấp và thậm chí tử vong. Trẻ em mắc bệnh này thường phải nhập viện và điều trị lâu dài, gây gánh nặng cho gia đình và xã hội.

III. Phương Pháp Bổ Sung Vitamin D Để Giảm Nguy Cơ Nhiễm Khuẩn Hô Hấp

Bổ sung vitamin D cho trẻ em là một trong những giải pháp hiệu quả để giảm nguy cơ mắc nhiễm khuẩn hô hấp cấp. Nghiên cứu cho thấy việc bổ sung vitamin D có thể cải thiện sức khỏe miễn dịch và giảm tỷ lệ mắc bệnh ở trẻ em.

3.1. Các Phương Pháp Bổ Sung Vitamin D

Vitamin D có thể được bổ sung qua chế độ ăn uống hoặc thông qua các sản phẩm bổ sung. Các nguồn thực phẩm giàu vitamin D bao gồm cá hồi, dầu gan cá, và sữa. Việc tiếp xúc với ánh nắng mặt trời cũng là một cách tự nhiên để cơ thể tổng hợp vitamin D.

3.2. Lợi Ích Của Việc Bổ Sung Vitamin D

Bổ sung vitamin D không chỉ giúp cải thiện sức khỏe miễn dịch mà còn hỗ trợ sự phát triển xương và chiều cao ở trẻ em. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng trẻ em được bổ sung vitamin D có tỷ lệ mắc NKHHC thấp hơn so với những trẻ không được bổ sung.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Mối Liên Quan Giữa Thiếu Vitamin D và Nhiễm Khuẩn Hô Hấp

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng thiếu vitamin D có liên quan chặt chẽ đến tỷ lệ mắc nhiễm khuẩn hô hấp cấp ở trẻ em. Các nghiên cứu cho thấy việc bổ sung vitamin D có thể làm giảm tỷ lệ mắc bệnh và cải thiện tình trạng sức khỏe của trẻ.

4.1. Các Nghiên Cứu Đã Thực Hiện

Nghiên cứu của Holick và cộng sự đã chỉ ra rằng việc bổ sung vitamin D có thể làm giảm tỷ lệ mắc NKHHC ở trẻ em. Các nghiên cứu khác cũng cho thấy rằng trẻ em thiếu vitamin D có nguy cơ mắc bệnh cao hơn.

4.2. Kết Quả Bổ Sung Vitamin D Trong Thực Tế

Kết quả từ các nghiên cứu thực tế cho thấy rằng việc bổ sung vitamin D không chỉ giúp giảm tỷ lệ mắc NKHHC mà còn cải thiện sức khỏe tổng thể của trẻ em. Điều này cho thấy tầm quan trọng của vitamin D trong việc bảo vệ sức khỏe trẻ em.

V. Kết Luận Về Mối Liên Quan Giữa Thiếu Vitamin D và Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Cấp

Thiếu vitamin D là một vấn đề nghiêm trọng ảnh hưởng đến sức khỏe của trẻ em, đặc biệt là trong việc phòng ngừa nhiễm khuẩn hô hấp cấp. Cần có các biện pháp can thiệp kịp thời để bổ sung vitamin D cho trẻ em nhằm giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Về Vitamin D

Cần tiếp tục nghiên cứu để làm rõ hơn về vai trò của vitamin D trong việc phòng ngừa nhiễm khuẩn hô hấp cấp. Các nghiên cứu mới sẽ giúp xác định các phương pháp bổ sung hiệu quả hơn cho trẻ em.

5.2. Khuyến Nghị Đối Với Phụ Huynh

Phụ huynh nên chú ý đến việc bổ sung vitamin D cho trẻ em thông qua chế độ ăn uống và ánh nắng mặt trời. Điều này không chỉ giúp cải thiện sức khỏe miễn dịch mà còn hỗ trợ sự phát triển toàn diện của trẻ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tần suất nhiễm khuẩn hô hấp cấp và tỷ lệ thiếu vitamin D ở trẻ dưới 5 tuổi 1. Vitamin D và vai trò của Vitamin D trong cơ thể 1. Nguồn cung cấp vitamin D Vitamin D là một nhóm các secosteroid tan được trong chất béo, có chức năng làm tăng cường khả năng hấp thu canxi và phosphat ở đường ruột.

Ở người, các hợp chất quan trọng nhất trong nhóm này là vitamin D3 (cholecalciferol) và vitamin D2 (ergocalciferol). Cholecalciferol và ergocalciferol có thể đưa vào cơ thể qua việc ăn uống và các biện pháp bổ sung [19], [20], [21]. Cơ thể cũng có thể tổng hợp vitamin D ở da từ cholesterol, khi da được tiếp xúc đủ với ánh nắng mặt trời. Vitamin D không phải là một vitamin thiết yếu trong chế độ ăn, bởi vì hầu hết động vật có vú đều có thể tự tổng hợp nó đủ cho cơ thể khi tiếp xúc với ánh sáng mặt trời.

Tuy nhiên, cũng như các vitamin khác, người ta đã phát hiện ra sự thiếu hụt vitamin D trong khẩu phần ăn có thể gây ra bệnh, cụ thể là bệnh còi xương [22]. Vì thế, ở các nước phát triển, người ta thêm vitamin D vào khẩu phần ăn thiết yếu, chẳng hạn như sữa, để tránh các bệnh do thiếu hụt. Vitamin D là một vitamin tan trong dầu. Hiện nay vitamin D có một số dạng như sau: Vitamin D1: Phân tử của hợp chất ergocalciferol và lumisterol tỷ lệ 1:1 Vitamin D2: Ergocalciferol Vitamin D3: Cholescalciferol Vitamin D4: Dihydroergocalciferol 4 Vitamin D5: Sitocalciferol Trong đó có 2 hình thức chủ yếu của vitamin D là vitamin D2 và vitamin D3 (vì vitamin D có nhiều dạng sinh học, trong luận án này chúng tôi sử dụng từ chung là vitamin D).

Vitamin D có hai nguồn vitamin D là ngoại sinh và nội sinh: Ngoại sinh: Thức ăn cung cấp rất ít vitamin, khoảng 20 - 40 đv/ngày (10 đv/lít sữa bò và < 50 đv/lít sữa mẹ). Dầu cá giàu vitamin D, vitamin D được hấp thu ở hỗng và hồi tràng nhờ vai trò của mật. Nội sinh: Nguồn chủ yếu, dưới ảnh hưởng của tia cực tím với bước sóng 290 - 315 nm, vitamin D3 (cholecalciferol) được tổng hợp từ 7- dehydrocholesterol xảy ra ở da. Mức độ tổng hợp rất khác nhau tuỳ thuộc vào khí hậu, mức độ ô nhiễm không khí, mức độ chiếu nắng mặt trời và sắc tố da như khí hậu mùa đông, nhiều sương mù thì mức độ tổng hợp vitamin D sẽ kém hơn so với trong mùa hè, nơi có nhiều ánh nắng mặt trời, v.

Vai trò vitamin D trong cơ thể 1,25(OH)2D được giải phóng vào trong tuần hoàn gắn vào protein vận chuyển (VDBP: Vitamin D Binding Protein), có tính chất của hormon steroid cổ điển được bài tiết ở cơ quan nội tiết (thận) và được vận chuyển đến mô đích ruột, xương…Tại đây nó gắn vào các receptor của vitamin D (VDR: Vitamin D Receptor) và điều khiển tổng hợp RNAm và dịch mã protein để tiến hành hoạt động sinh học của hormon. Receptor 1,25(OH)2D ở người là một protein gồm 427 acid amin có chứa một vùng gắn DNA và một vùng gắn hormone. Vùng gắn hormone là vùng giàu cystine, chịu trách nhiệm cho sự gắn đặc hiệu 1,25(OH)2D. Gen mã hóa cho receptor này là một thành viên của liên họ các gen tiếp nhận steroid, thiếu 5 sót cấu trúc DNA và phần gắn hormon gây lên sự kháng tế bào với 1,25(OH)2D ở người và các loài động vật linh trưởng.

Receptor của 1,25(OH)2D có ở hầu hết các cơ quan bao gồm cả các tế bào ở ruột, cơ, xương, da, não, tim, tuyến sinh dục, các tế bào của hệ miễn dịch như đại thực bào, bạch cầu đa nhân, bạch cầu lympho,v. Vai trò chính của vitamin D được biết đến là tăng hấp thu vận chuyển canxi, phospho từ ruột và từ thận vào máu dẫn đến việc duy trì canxi, phospho máu cùng với sự tham gia của hormon tuyến cận giáp và calcitonin duy trì và phát triển xương. Tại ruột: tăng tổng hợp protein vận chuyển canxi, tăng tổng hợp enzyme Ca++ - ATPase để tăng vận chuyển canxi vào bào tương, thiếu vitamin D gây ngừng hấp thu canxi tích cực đặt cơ thể vào tình trạng cân bằng canxi âm tính gây rối loạn sự khoáng hóa xương, gây còi xương hoặc loãng xương. Tại xương: 1,25(OH)2D tăng vận Ca2+ qua màng xương vào mô xương, tăng hiện tượng canxi hóa.

Thiếu hụt vitamin D vẫn còn phổ biến ở trẻ em, người lớn và trong bào thai. Ước tính trên thế giới có khoảng 1 tỷ người thiếu vitamin D [19]. Thiếu vitamin D gây chậm phát triển chiều cao, gây biến dạng xương và tăng nguy cơ gẫy xương hông sau này. Thiếu vitamin D ở người lớn có thể gây kết tủa mọc thêm xương và gây loãng xương, loãng xương gây yếu cơ và làm tăng nguy cơ gẫy xương.

Việc phát hiện ra rằng hầu hết các mô và tế bào trong cơ thể đều có thụ thể VDR và có hệ thống enzyme để chuyển hình thức lưu thông chính của vitamin D là 25(OH)D sang hình thức hoạt động 1,25(OH)2D đã cung cấp cái nhìn mới, sâu sắc vào các chức năng của vitamin này đối với những bệnh tật, là thách thức của y học hiện đại, đó là giảm nguy cơ mắc ung thư, các bệnh tự miễn, các bệnh nhiễm trùng, tăng huyết áp và các bệnh tim mạch [19]. Năm 2007 tạp chí Times đã trích dẫn những lợi ích của vitamin D trong danh sách “Tốp 10 đột phá y tế” với việc khám phá ra rằng vitamin D điều chỉnh hoạt 6 động của gene mã hóa cho peptid kháng khuẩn. Mặc dù nghiên cứu sâu rộng đã được thực hiện trên vitamin D, các cơ chế phân tử, tế bào chịu trách nhiệm về vai trò của nó chưa được làm sáng tỏ [25]. Sơ đồ chuyển hóa vitamin D trong cơ thể (nguồn: Clin Med (Lond).

Vai trò của vitamin D đối với bệnh tật Tác dụng sớm của vitamin D mà loài người biết được đó là tác dụng lên hệ cơ xương. Khi thiếu nó, trẻ em mắc bệnh còi xương [23]. Tuy nhiên gần đây người ta thấy thiếu hụt vitamin D liên quan đến nhiều bệnh khác. Theo Colak R và CS [26], Holick MF [27], Holick MF [19], Indah K Murni và CS 7 [28], Linda Cheng [29], Salem Yahyaoui và CS [30], Shuojia Wang và CS [31], Silvia Savastio và CS [32], Yoon-Sook Kim và CS [33] có hơn 1 tỷ người toàn cầu thiếu vitamin D ít nhiều liên quan đến các bệnh nhiễm khuẩn, bệnh tự miễn, bệnh tim mạch, đái tháo đường týp 1, hội chứng rối loạn chuyển hóa.

Thiếu hụt vitamin D còn liên quan đến rối loạn phổ tự kỷ [34], [35], mất sức nghe [36], bệnh động kinh [37], bệnh COVID 19 [38], tới “dịch” hen và dị ứng [39], rối loạn nhận thức và vận động [40]. Phát hiện về vai trò của vitamin D trong đáp ứng miễn dịch giúp con người chống lại sự mắc một số bệnh nhiễm khuẩn là hết sức quan trọng. Người ta cho rằng liệu việc bổ sung vitamin D có làm giảm tỷ lệ mắc bệnh nhiễm khuẩn nhất là bệnh NKHHC [19]. - Cơ chế chống nhiễm khuẩn của vitamin D Vai trò của vitamin D trong điều hòa đáp ứng miễn dịch được đưa ra cách đây hơn 25 năm với 3 phát hiện quan trọng là [41], [42], [43], và [44]: + Sự hiện diện của Receptor vitamin D (VDR) trên các tế bào viêm [45].

+ Khả năng của 1,25(OH)2D3 trong điều chỉnh tế bào Lympho T tăng sinh [46]. + Đại thực bào có khả năng sản sinh 1,25(OH)2D3 [47]. Enzyme chịu trách nhiệm cho sản xuất 1,25(OH)2D3 cũng được tìm thấy ở tế bào đuôi gai thần kinh giống như CYP27B1[48], [49]. Đối với đáp ứng miễn dịch thu được, thực hiện bởi các tế bào lympho T, lympho B và khả năng sản xuất cytokin, globulin tương ứng chống lại kháng nguyên đã được trình diện bởi các tế bào như đại thực bào và tế bào đuôi gai.

1,25(OH)2D ức chế sự tăng sinh của globulin miễn dịch, ngăn chặn sự biệt hóa của tương bào thành lympho B, ức chế sự phát triển của lympho T, đặc biệt là kích thích tế bào có khả năng sản xuất interferon gama (IFN-γ) 8 và interleukin (IL-2) và hóa ứng động các đại thực bào ngược lại tăng sản xuất IL-4, IL-5, IL-10. Mặt khác, trên các tế bào đuôi gai, 1,25(OH)2D làm giảm sự biểu hiện của các thụ thể CD40, CD80, CD86 và giảm bài tiết IL-12 quan trọng cho hình thành Th1. Sự thay đổi trên làm giảm quá trình nhận biết, trình diện xử lý kháng nguyên của các tế bào miễn dịch. Vai trò của 1,25(OH)2D3 là có khả năng ức chế đáp ứng của hệ miễn dịch có lợi trong một số trường hợp như các bệnh tự miễn: xơ cứng bì, viêm khớp dạng thấp, đái tháo đường, thải bỏ mảnh ghép [25].

Đối với đáp ứng miễn dịch bẩm sinh hay đáp ứng miễn dịch tự nhiên: 1,25(OH)2D liên kết với các VDR có trên bề mặt làm gia tăng hoạt động của các tế bào diệt tự nhiên (Natural Killer Cell: NKC) và tăng cường hoạt động thực bào của các đại thực bào. Hơn nữa 1,25(OH)2D tăng cảm ứng gen tổng hợp peptid kháng khuẩn có tên là cathelicidin LL-37 sau khi được kích hoạt bởi vi khuẩn, nấm, ký sinh trùng và virus. Các đại thực bào, bạch cầu đa nhân và các tế bào biểu mô như các lớp biểu bì, biểu mô đường tiêu hóa, hô hấp, sinh dục có khả năng đáp ứng và sản xuất 1,25(OH)2D (tức có khả năng tạo VDR và enzyme CYP27B1). Kích thích thụ thể TLR2 trên các đại thực bào bởi thành phần lipoprotein của vi sinh vật hay sự kích thích TLR2 trong keratinocytes có trong lớp biểu bì da bị thương, kết quả tăng tổng hợp VDR và CYP27B1 để chuyển 25(OH)D3 thành 1,25(OH)2D3 dẫn đến tăng tổng hợp peptid kháng khuẩn (AMPs) LL-37.

Về mặt phân tử, gen mã hóa tổng hợp LL-37 bao gồm cả vị trí mã hóa cho vitamin D receptor (VDR) [46], [49], [50]. Có nhiều bằng chứng cho thấy thiếu vitamin D kết hợp với tăng nguy cơ mắc nhiễm trùng. Mức độ nghiêm trọng của thiếu hụt vitamin D tương quan với gia tăng bệnh lao ở người châu Á sống ở phía tây London và kiểu gen mã hóa cho VDR có tương quan với tình trạng thiếu vitamin D. Thiếu 9 vitamin D được coi là một yếu tố làm tăng mắc bệnh nhiễm trùng hô hấp do virus ở trẻ em và phụ nữ sau mãn kinh xảy ra vào mùa đông, theo Yamshchikov và CS có 86% bệnh nhi bị bệnh lao có thiếu vitamin D [51].