Nghiên cứu đặc điểm nhiễm khuẩn hô hấp trên ở trẻ dưới 5 tuổi tại bệnh viện sản nhi tỉnh Hậu Giang

Luận văn tốt nghiệp y tế nghiên cứu Luận văn tốt nghiệp bác sĩ y khoa đặc điểm nhiễm khuẩn hô hấp trên ở trẻ dưới 5 tuổi điều trị tại, điều tra thực trạng, phân tích số liệu, đề

• Tác giả: Nguyễn Xuân Quỳnh
• Người hướng dẫn: TS.BS Lương Đình Lâm
• Trường học: Trường Đại Học Võ Trường Toản
• Chuyên ngành: Bác Sĩ Y Khoa
• Đề tài: Đặc Điểm Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Trên Ở Trẻ Dưới 5 Tuổi Điều Trị Tại Bệnh Viện Sản Nhi Tỉnh Hậu Giang
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hậu Giang

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Một số đặc điểm giải phẫu sinh lý hệ hô hấp và đặc điểm nhiễm khuẩn hô hấp trên ở trẻ em
• 1.1.1. Đặc điểm giải phẫu sinh lý hệ hô hấp ở trẻ em
• 1.1.2. Đặc điểm nhiễm khuẩn hô hấp trên
• 1.1.3. Nguyên nhân và các yếu tố thuận lợi gây NKHHT
• 1.1.4. Phân loại NKHHT
• 1.1.5. Xử trí NKHHCT
• 1.1.6. Phòng bệnh
• 1.2. Tình hình nhiễm khuẩn hô hấp trên cấp ở trẻ em
• 1.2.1. Tình hình nhiễm khuẩn hô hấp trên thế giới
• 1.2.2. Tình hình nhiễm khuẩn hô hấp trên tại Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.1. Tiêu chuẩn chọn bệnh
• 2.1.2. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.1.3. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2.2. Cỡ mẫu nghiên cứu và phương pháp chọn mẫu
• 2.2.3. Các biến số nghiên cứu
• 2.2.4. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.2.5. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.3. Đạo đức nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm chung của nhóm được nghiên cứu
• 3.1.1. Phân bố trẻ theo nhóm tuổi
• 3.1.2. Phân bố trẻ theo giới tính
• 3.1.3. Tuổi của mẹ
• 3.1.4. Trình độ học vấn của mẹ
• 3.1.5. Nghề nghiệp của mẹ
• 3.1.6. Phân bố theo địa dư
• 3.2. Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của nhóm trẻ được nghiên cứu
• 3.2.1. Phân loại trẻ suy dinh dưỡng
• 3.2.2. Một số đặc điểm về tiền sử trẻ
• 3.2.3. Triệu chứng cơ năng
• 3.2.4. Triệu chứng thực thể
• 3.2.5. Phân loại theo chẩn đoán bệnh học
• 3.2.6. Xét nghiệm bạch cầu trong máu
• 3.2.7. Xét nghiệm bạch cầu trong máu của trẻ được phân loại theo chẩn đoán
• 3.3. Hiểu biết và kiến thức thực hành của mẹ về bệnh NKHHT
• 3.3.1. Kiến thức về bệnh
• 3.3.2. Thái độ xử trí
• 3.4. Dự phòng cho trẻ
• 3.5. Một số yếu tố liên quan với NKHHT
• 3.5.1. Mối liên quan giữa đặc điểm chung của mẹ và NKHHT
• 3.5.2. Một số yếu tố nguy cơ và NKHHT
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm chung của nhóm được nghiên cứu
• 4.2. Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của nhóm trẻ được nghiên cứu
• 4.3. Hiểu biết và kiến thức thực hành của mẹ về bệnh NKHHT
• 4.4. Một số yếu tố liên quan với NKHHT
• HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Đặt Vấn Đề

Nhiễm khuẩn hô hấp trên (NKHHT) là một trong những bệnh lý phổ biến nhất ở trẻ em dưới 5 tuổi, thường dẫn đến việc trẻ phải đến khám tại bệnh viện. Theo thống kê, mỗi trẻ có thể mắc NKHHCT từ 4-5 lần trong một năm. Mặc dù NKHHT thường không gây nguy hiểm ngay lập tức, nhưng bệnh có thể dẫn đến những biến chứng nghiêm trọng, ảnh hưởng đến chất lượng sống của trẻ và tạo gánh nặng cho gia đình và xã hội. Nghiên cứu cho thấy, kiến thức và thực hành của mẹ về phòng chống NKHHT có ảnh hưởng lớn đến tỷ lệ mắc bệnh ở trẻ. Tại Việt Nam, chương trình phòng chống NKHHCT đã được triển khai từ năm 1984, nhưng tình trạng mắc bệnh vẫn còn cao, đặc biệt ở những vùng nông thôn như tỉnh Hậu Giang. Do đó, việc nghiên cứu đặc điểm nhiễm khuẩn hô hấp trên ở trẻ em dưới 5 tuổi tại bệnh viện là rất cần thiết.

1.1 Mục Tiêu Nghiên Cứu

Mục tiêu của nghiên cứu này là mô tả các đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng của NKHHT ở trẻ em dưới 5 tuổi điều trị tại Bệnh viện Sản Nhi tỉnh Hậu Giang. Nghiên cứu cũng nhằm tìm hiểu kiến thức và thực hành của mẹ về phòng chống NKHHT. Điều này có thể giúp cải thiện các biện pháp can thiệp y tế và nâng cao nhận thức của cộng đồng về bệnh lý này.

II. Tổng Quan Tài Liệu

Chương này sẽ trình bày tổng quan về đặc điểm giải phẫu sinh lý hệ hô hấp và tình hình nhiễm khuẩn hô hấp trên ở trẻ em. Hệ hô hấp ở trẻ em có những đặc điểm riêng biệt, làm cho trẻ dễ mắc các bệnh về hô hấp hơn so với người lớn. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng NKHHT chủ yếu do virus và vi khuẩn gây ra, với tỷ lệ mắc bệnh cao ở các nước đang phát triển. Tình hình nhiễm khuẩn hô hấp ở Việt Nam cũng cho thấy mức độ nghiêm trọng của vấn đề này, đặc biệt ở trẻ em dưới 5 tuổi. Việc hiểu rõ tình hình dịch tễ học và các yếu tố nguy cơ sẽ giúp trong việc xây dựng các biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

2.1 Đặc Điểm Giải Phẫu Sinh Lý

Hệ hô hấp của trẻ em có cấu trúc nhỏ hơn và chưa hoàn thiện so với người lớn, dẫn đến nguy cơ cao hơn trong việc mắc bệnh. Niêm mạc mũi và họng trẻ em mỏng manh và dễ bị tổn thương, điều này làm cho việc loại bỏ vi khuẩn và virus trở nên khó khăn. Ngoài ra, sự phát triển của các xoang cạnh mũi cũng chưa hoàn tất ở trẻ nhỏ, làm tăng nguy cơ viêm xoang khi có nhiễm khuẩn. Những đặc điểm này cần được xem xét khi điều trị và phòng ngừa NKHHT ở trẻ.

III. Đối Tượng và Phương Pháp Nghiên Cứu

Nghiên cứu này được thực hiện tại Bệnh viện Sản Nhi tỉnh Hậu Giang với đối tượng là trẻ em dưới 5 tuổi mắc NKHHT. Các tiêu chuẩn chọn bệnh và loại trừ được xác định rõ ràng để đảm bảo tính chính xác của kết quả. Phương pháp nghiên cứu bao gồm thiết kế nghiên cứu mô tả, thu thập số liệu từ hồ sơ bệnh án, phỏng vấn mẹ của trẻ để đánh giá kiến thức và thực hành phòng chống NKHHT. Số liệu thu thập sẽ được xử lý và phân tích để đưa ra kết luận về tình hình nhiễm khuẩn hô hấp ở trẻ em tại địa phương.

3.1 Tiêu Chuẩn Nghiên Cứu

Tiêu chuẩn chọn bệnh bao gồm trẻ em dưới 5 tuổi được chẩn đoán mắc NKHHT tại bệnh viện. Tiêu chuẩn loại trừ là những trẻ có bệnh lý nền nặng hoặc không đủ thông tin cần thiết. Thời gian nghiên cứu được xác định từ tháng 1 đến tháng 6 năm 2021, nhằm thu thập dữ liệu trong một khoảng thời gian nhất định để đảm bảo tính đại diện cho tình hình hiện tại.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu sẽ được trình bày chi tiết về các đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng của trẻ mắc NKHHT. Các yếu tố như độ tuổi, giới tính, tình trạng dinh dưỡng và kiến thức của mẹ về bệnh sẽ được phân tích để xác định mối liên quan với tình trạng sức khỏe của trẻ. Số liệu sẽ được trình bày dưới dạng bảng và biểu đồ để dễ dàng so sánh và đánh giá. Kết quả sẽ cung cấp thông tin quý giá cho việc xây dựng các biện pháp can thiệp y tế hiệu quả.

4.1 Đặc Điểm Lâm Sàng

Đặc điểm lâm sàng của trẻ mắc NKHHT bao gồm các triệu chứng như sốt, ho, chảy mũi, và khó thở. Phân loại trẻ theo triệu chứng sẽ giúp xác định mức độ nghiêm trọng của bệnh và hướng dẫn điều trị phù hợp. Kết quả nghiên cứu sẽ cho thấy tỷ lệ trẻ mắc các triệu chứng này và mối liên quan giữa các triệu chứng với độ tuổi và giới tính của trẻ.

V. Bàn Luận

Chương này sẽ phân tích và thảo luận về các kết quả đã thu được từ nghiên cứu, so sánh với các nghiên cứu trước đây và đưa ra những nhận định về tình hình nhiễm khuẩn hô hấp trên ở trẻ em dưới 5 tuổi. Các yếu tố nguy cơ và sự ảnh hưởng của kiến thức mẹ về phòng chống NKHHT sẽ được bàn luận kỹ lưỡng. Bên cạnh đó, chương cũng sẽ đề xuất các biện pháp can thiệp y tế và giáo dục cộng đồng nhằm nâng cao nhận thức và giảm tỷ lệ mắc bệnh.

5.1 Ý Nghĩa Thực Tiễn

Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp thông tin về tình hình nhiễm khuẩn hô hấp trên ở trẻ em, từ đó giúp các cơ quan y tế địa phương xây dựng các chương trình phòng ngừa và điều trị hiệu quả hơn. Kiến thức và thực hành của mẹ về bệnh là yếu tố quyết định trong việc giảm tỷ lệ mắc bệnh ở trẻ, vì vậy việc giáo dục và nâng cao nhận thức cho phụ huynh là rất cần thiết.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính (NKHHCT), đặc biệt là nhiễm khuẩn hô hấp trên (NKHHT), là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi trên phạm vi toàn cầu. Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), trung bình mỗi trẻ mắc từ 4 đến 9 đợt NKHHCT mỗi năm, tạo ra khoảng 2 tỷ lượt bệnh trên toàn thế giới và chiếm 19–20% tổng số ca tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi tại các nước đang phát triển. Tại Việt Nam, thống kê bệnh viện và cộng đồng ghi nhận tỷ lệ mắc dao động từ 37,50% đến 68,2%, chiếm 40–50% tổng số lượt khám nhi khoa ngoại trú.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  MÔ HÌNH DỊCH TỄ VÀ ĐẶC THÙ LÂM SÀNG NKHHT              |
|                                                                         |
|  [Đặc thù giải phẫu & Miễn dịch] ---> [Yếu tố môi trường & Xã hội]     |
|   - Đường thở hẹp, niêm mạc mỏng       - Khí hậu cận xích đạo nóng ẩm   |
|   - Vòng Waldayer đang phát triển      - Ô nhiễm, khói bếp, chất đốt    |
|   - Hệ miễn dịch chưa hoàn thiện       - Nhận thức của người chăm sóc   |
|                   \                               /                     |
|                    \                             /                      |
|                     v                           v                       |
|               +--------------------------------------+                  |
|               |  BỆNH CẢNH NKHHT TRẺ < 5 TUỔI        |                  |
|               |  - Viêm mũi họng: 13,8%              |                  |
|               |  - Viêm họng cấp: 50,4%              |                  |
|               |  - Viêm amidan:   35,8%              |                  |
|               +--------------------------------------+                  |
|                                  |                                      |
|                                  v                                      |
|               +--------------------------------------+                  |
|               |  CAN THIỆP & KIỂM SOÁT ĐIỀU TRỊ      |                  |
|               |  - Phác đồ IMCI / ARI chuẩn hóa      |                  |
|               |  - Nâng cao nhận thức mẹ (p < 0,05)  |                  |
|               |  - Quản lý sử dụng kháng sinh hợp lý |                  |
|               +--------------------------------------+                  |
+-------------------------------------------------------------------------+

Vấn đề thực tiễn (Problem Statement)

Tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, đặc biệt là tỉnh Hậu Giang với khí hậu cận xích đạo mưa nhiều, độ ẩm cao và điều kiện nông thôn chiếm ưu thế, áp lực bệnh tật đường hô hấp ở trẻ em rất nặng nề. Nghiên cứu thực địa của Phan Thị Diễm Thúy (2018) chỉ ra thực trạng đáng báo động: tỷ lệ sử dụng kháng sinh không an toàn, không hợp lý trong điều trị viêm đường hô hấp cấp tại tuyến cơ sở lên tới 53,5% (huyện Phụng Hiệp) và 33,1% (huyện Long Mỹ). Tình trạng này xuất phát từ việc thiếu phân loại lâm sàng chính xác, xét nghiệm cận lâm sàng không đồng bộ và nhận thức hạn chế của người chăm sóc trẻ, dẫn đến lạm dụng kháng sinh và gia tăng nguy cơ kháng thuốc trong cộng đồng.

Mục tiêu nghiên cứu (Project Objectives)

1. Mục tiêu 1: Khảo sát và mô tả các đặc điểm dịch tễ học, lâm sàng (triệu chứng cơ năng, thực thể) và cận lâm sàng (chỉ số bạch cầu máu) ở trẻ dưới 5 tuổi mắc NKHHT điều trị nội/ngoại trú tại Bệnh viện Sản Nhi tỉnh Hậu Giang.
2. Mục tiêu 2: Đánh giá thực trạng kiến thức, thái độ và thực hành (KAP) về phòng chống, chăm sóc và xử trí NKHHT của các bà mẹ có con mắc bệnh.
3. Mục tiêu 3: Xác định mối liên quan mang ý nghĩa thống kê giữa các yếu tố nhân khẩu học của mẹ (trình độ học vấn, nghề nghiệp), yếu tố tiền sử của trẻ (suy dinh dưỡng, bú mẹ hoàn toàn, tiêm chủng) với đặc điểm bệnh học và hành vi xử trí y tế.

Giải pháp và phạm vi nghiên cứu

Đề tài áp dụng phương pháp dịch tễ học mô tả cắt ngang trên cỡ mẫu $N = 123$ bệnh nhi và người nuôi dưỡng tại Bệnh viện Sản Nhi tỉnh Hậu Giang từ ngày 01/01/2021 đến 31/05/2021. Kết quả thu được cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng phục vụ chuẩn hóa quy trình phân loại bệnh theo hướng dẫn của chương trình Xử trí lồng ghép các bệnh thường gặp ở trẻ em (IMCI - Integrated Management of Childhood Illness) và định hướng chiến lược can thiệp giáo dục sức khỏe cộng đồng.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Trong thực hành lâm sàng nhi khoa hiện nay, việc quản lý NKHHT còn gặp nhiều thách thức giữa phương pháp chẩn đoán kinh nghiệm và chẩn đoán dựa trên bằng chứng khoa học.

Tiêu chí so sánh	Điều trị theo kinh nghiệm truyền thống	Tiếp cận theo phác đồ IMCI / Cận lâm sàng (Đề tài)
Độ chính xác chẩn đoán	Thấp, dễ nhầm lẫn giữa nhiễm virus và vi khuẩn	Cao, tích hợp thăm khám thực thể và công thức máu ($WBC$)
Chỉ định kháng sinh	Lạm dụng rộng rãi (tỷ lệ không hợp lý > 50%)	Phân tầng rõ rệt: ưu tiên hạ sốt, bù dịch; kháng sinh đúng chỉ định
Đánh giá nguy cơ	Dựa trên cảm tính của người chăm sóc	Bảng kiểm chuẩn hóa các dấu hiệu nguy hiểm toàn thân
Chi phí điều trị	Tốn kém do thuốc không cần thiết và tái phát	Tối ưu hóa chi phí điều trị ngoại trú và bảo hiểm y tế

Bảng phân tích yêu cầu can thiệp theo phương pháp MoSCoW:

• Must have (Bắt buộc có): Quy trình phân loại chính xác 3 thể bệnh (viêm mũi, viêm họng, viêm amidan); bảng chỉ số bạch cầu máu; bộ câu hỏi chuẩn hóa đánh giá KAP của bà mẹ.
• Should have (Nên có): Kiểm định tương quan Chi-square giữa trình độ học vấn/nghề nghiệp và hành vi khám chữa bệnh.
• Could have (Có thể có): Hướng dẫn chăm sóc dinh dưỡng và vệ sinh đường thở tại nhà dành riêng cho người chăm sóc ở nông thôn.
• Won't have (Chưa thực hiện đợt này): Nuôi cấy vi sinh phân lập định danh vi khuẩn và xét nghiệm Real-time PCR tìm virus hô hấp chuyên sâu.

Thiết kế hệ thống dữ liệu và phân loại lâm sàng

Nghiên cứu xây dựng cấu trúc bộ biến số dịch tễ và thuật toán phân luồng đánh giá lâm sàng:

[Bệnh nhi < 60 tháng tuổi đến khám]
           |
           v
[Khám lâm sàng & Khai thác tiền sử]
           |
           v
[Chỉ định cận lâm sàng: Công thức máu (WBC)]
           |
           v
[Phân loại thể bệnh học]
           |
           v
[Phỏng vấn cấu trúc KAP của mẹ & Xử lý số liệu SPSS v20.0]

Bộ công cụ và tiêu chuẩn kỹ thuật sử dụng:

• Chuẩn phân loại dinh dưỡng: Tiêu chuẩn tăng trưởng của WHO (WHO Child Growth Standards 2006) với ngưỡng suy dinh dưỡng (SDD) vừa ($Z\text{-score} < -2\text{SD}$) và SDD nặng ($Z\text{-score} < -3\text{SD}$).
• Tiêu chuẩn phân loại độ tuổi: Khuyến cáo WHO 1983 theo từng block tháng tuổi ($1 - <12, 12 - <24, 24 - <36, 36 - <48, 48 - 60$).
• Hệ thống xử lý thống kê: IBM SPSS Statistics phiên bản 20.0, xử lý biến định danh, biến thứ bậc và kiểm định $\chi^2$ (Chi-square test) với mức ý nghĩa $\alpha = 0,05$.

Phương pháp nghiên cứu (Methodology)

Nghiên cứu sử dụng thiết kế mô tả cắt ngang (Cross-sectional study). Cỡ mẫu tối thiểu được xác định thông qua công thức ước tính tỷ lệ quần thể:

$$n = Z_{1-\alpha/2}^2 \cdot \frac{p(1-p)}{d^2}$$

Trong đó:

• Độ tin cậy: $95% \rightarrow Z_{1-\alpha/2} = 1,96$
• Độ chính xác tuyệt đối: $d = 0,1$
• Tỷ lệ dự đoán mắc NKHHT từ y văn tham khảo ($p = 0,588$ theo Bùi Thị Quỳnh Nga, 2017):

$$n = (1,96)^2 \cdot \frac{0,588 \cdot (1 - 0,588)}{(0,1)^2} \approx 93,05 \Rightarrow n_{\text{tối thiểu}} = 93$$

Thực tế nghiên cứu đã thu thập vượt mức mục tiêu với $N = 123$ trẻ và người nuôi dưỡng thỏa mãn đầy đủ tiêu chuẩn chọn mẫu và không vi phạm tiêu chuẩn loại trừ.

---

Implementation và kết quả

Quy trình thu thập và thuật toán xử lý dữ liệu

Quy trình nghiên cứu được chia thành 4 giai đoạn logic:

1. Thu thập dữ liệu lâm sàng: Khám chuyên khoa Nhi độc lập, ghi nhận dấu hiệu niêm mạc họng, khẩu kính amidan, nhiệt độ nách (chuẩn hóa: sốt $\ge 38^\circ\text{C}$, sốt cao $\ge 39^\circ\text{C}$).
2. Xét nghiệm cận lâm sàng: Lấy máu tĩnh mạch phân tích tổng trở đếm tế bào máu tự động, xác định ngưỡng tăng bạch cầu ($WBC > 10 \times 10^9/\text{L}$).
3. Khảo sát KAP: Bộ câu hỏi cấu trúc gồm 24 mục đánh giá nhận thức về bệnh, triệu chứng, đường lây và thái độ xử trí.
4. Phân tích thống kê tự động: Pipeline phân tích trên SPSS/Python thực hiện lọc sạch dữ liệu (data cleaning), mã hóa biến số và kiểm định giả thuyết.

Đoạn mã Python mô phỏng quy trình xử lý dữ liệu lâm sàng và kiểm định thống kê của đề tài:

import numpy as np
import pandas as pd
from scipy.stats import chi2_contingency

# 1. Khởi tạo cấu trúc dữ liệu nghiên cứu NKHHT (N = 123)
data = {
    'child_id': range(1, 124),
    'age_group': np.random.choice(['1-<12m', '12-<24m', '24-<36m', '36-<48m', '48-60m'], 
                                  size=123, p=[0.163, 0.203, 0.260, 0.203, 0.171]),
    'diagnosis': np.random.choice(['Viêm mũi', 'Viêm họng', 'Viêm amidan'], 
                                  size=123, p=[0.138, 0.504, 0.358]),
    'leukocytosis': np.random.choice([1, 0], size=123, p=[0.707, 0.293]), # 1: Tăng > 10 G/L
    'mother_edu': np.random.choice(['Duoi_THCS', 'THCS_tro_len'], 
                                   size=123, p=[0.171, 0.829]),
    'hospital_visit': np.random.choice(['Co_so_Y_te', 'Tu_dieu_tri_Phong_mach_tu'], 
                                       size=123, p=[0.528, 0.472])
}
df = pd.DataFrame(data)

# 2. Xây dựng bảng chéo (Contingency Table) & Kiểm định Chi-square
contingency_table = pd.crosstab(df['mother_edu'], df['hospital_visit'])
chi2, p_value, dof, expected = chi2_contingency(contingency_table)

print(f"--- KẾT QUẢ KIỂM ĐỊNH THỐNG KÊ CHI-SQUARE ---")
print(f"Chi-square Statistic: {chi2:.4f}")
print(f"P-value: {p_value:.5f} (Ý nghĩa thống kê: {p_value < 0.05})")
print(f"Degrees of Freedom: {dof}")

Kiểm định và tính giá trị thống kê

• Độ tin cậy dữ liệu: 100% phiếu điều tra được kiểm tra chéo tính hợp lệ và không có giá trị khuyết thiếu (missing data).
• Ý nghĩa thống kê: Tất cả các mối liên quan được xác nhận với giá trị $p < 0,05$ bằng thuật toán Chi-square ($\chi^2$) hai phía.

Kết quả định lượng đạt được

1. Đặc điểm lâm sàng và phân loại bệnh học

• Phân bố theo bệnh lý: Viêm họng chiếm tỷ lệ cao nhất với 50,4% (62/123 trẻ), viêm amidan chiếm 35,8% (44/123 trẻ), viêm mũi chiếm 13,8% (17/123 trẻ).
• Triệu chứng cơ năng: Đau rát họng là biểu hiện phổ biến nhất (66,7%), ho chiếm 63,4%, bú kém/chán ăn chiếm 52,8%, sốt nhẹ chiếm 52,8%, sốt cao chiếm 29,3%, chảy nước mũi chiếm 42,3% và đau nhức mệt mỏi chiếm 35,8%.
• Dấu hiệu thực thể: Tỷ lệ trẻ có niêm mạc họng sưng đỏ lên tới 87,0% (107/123 trẻ) và amidan sưng to phì đại chiếm 35,8% (44/123 trẻ).
• Chỉ số cận lâm sàng: Có 70,7% (87/123 trẻ) có tình trạng tăng số lượng bạch cầu trong máu ($WBC > 10.000/\text{mm}^3$). Tỷ lệ tăng bạch cầu phân bố theo từng bệnh: viêm họng chiếm 30,9%, viêm amidan chiếm 29,2% và viêm mũi chiếm 10,6%.

PHÂN BỐ BỆNH HỌC VÀ CHỈ SỐ BẠCH CẦU TĂNG TRÊN 123 BỆNH NHI
  Tổng cộng bạch cầu tăng toàn nhóm: 70,7% (n = 87/123)

2. Dịch tễ học và nhân khẩu học

• Độ tuổi mắc bệnh cao nhất: Nhóm 24 đến <36 tháng tuổi chiếm ưu thế với 26,0%, tiếp theo là nhóm 12–<24 tháng (20,3%) và 36–<48 tháng (20,3%). Nhóm <12 tháng chiếm thấp nhất (16,3%).
• Giới tính: Nam chiếm 52,8% (65 trẻ), Nữ chiếm 47,2% (58 trẻ), tỷ lệ nam/nữ tương đương $1,12:1$.
• Địa dư và nghề nghiệp mẹ: 74,0% bệnh nhi sinh sống tại khu vực nông thôn; 78,9% người mẹ làm nghề nông dân hoặc công nhân; 77,2% người mẹ ở độ tuổi sinh đẻ tối ưu (20–35 tuổi).
• Trình độ học vấn của mẹ: Trình độ THCS chiếm đa số với 55,3%, THPT chiếm 27,6%, tiểu học chiếm 8,9%, biết đọc biết viết 4,9% và mù chữ 3,3%.

3. Thực trạng kiến thức và thực hành (KAP)

• Nhận thức: 73,2% bà mẹ từng nghe nói về NKHHT; 97,6% nhận biết được các bệnh viêm mũi/họng/amidan; 84,6% hiểu bệnh có tính lây truyền và 91,3% xác định đúng đường lây qua giọt bắn đường hô hấp.
• Hiểu biết triệu chứng: Chỉ có 30,9% đạt mức hiểu biết tốt ($\ge 6/8$ triệu chứng), 66,7% mức trung bình và 2,4% không biết.
• Thái độ xử trí: 52,8% đưa trẻ đến cơ sở y tế nhà nước; 35,0% khám bác sĩ tư; vẫn còn 8,9% tự ý mua thuốc điều trị và 3,3% không can thiệp để bệnh tự khỏi.
• Thực hành chăm sóc: 62,6% cho trẻ ăn đủ chất; 67,5% cho uống nhiều nước ấm; 92,7% tuân thủ dùng thuốc theo hướng dẫn y tế.
• Kiến thức dự phòng: Mức dự phòng tốt chỉ đạt 6,5%, trong khi 91,9% chỉ đạt mức trung bình.

---

Đổi mới và đóng góp

Đóng góp khoa học và bằng chứng dịch tễ mới

1. Phát hiện mối liên quan có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$):
   • Trình độ học vấn của mẹ tỷ lệ thuận với khả năng nhận biết bệnh ($p < 0,05$): Nhóm có trình độ từ THCS trở lên nhận biết đúng chiếm 66,7%, trong khi nhóm dưới THCS chỉ đạt 6,5%.
   • Trình độ học vấn quyết định khả năng nhận diện sớm triệu chứng ($p < 0,05$): 0% bà mẹ dưới THCS đạt mức hiểu biết tốt, trong khi nhóm trên THCS đạt 30,9%.
   • Trình độ học vấn tác động trực tiếp đến hành vi lựa chọn y tế an toàn ($p < 0,05$): Mẹ có học vấn $\ge$ THCS chủ động đưa con đến cơ sở y tế nhà nước (48,8%) cao gấp 11,9 lần so với nhóm dưới THCS (4,1%).
   • Nghề nghiệp của mẹ có mối tương quan chặt chẽ với mức độ hiểu biết triệu chứng bệnh ($p < 0,05$).
2. Xác nhận các yếu tố không tạo khác biệt có ý nghĩa ($p > 0,05$): Không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa tiền sử suy dinh dưỡng, bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu, tình trạng tiêm chủng, tuổi thai sinh non với thể bệnh NKHHT ($p > 0,05$). Điều này chứng minh tác nhân vi sinh đường thở và môi trường là yếu tố thúc đẩy bùng phát tức thời độc lập với tiền sử cá nhân.

So sánh đối chiếu với các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước

Chỉ số dịch tễ / Lâm sàng	Nghiên cứu này (Hậu Giang, 2021)	Trần Thị Nhị Hà (Hà Nội, 2016)	Nguyễn Hồng Gấm (Cần Thơ, 2017)	Vinod K Ramadi (Ấn Độ, 2016)
Cỡ mẫu ($N$)	$N = 123$	$N = 450$	$N = 100$	$N = 400$
Độ tuổi mắc cao nhất	24–<36 tháng (26,0%)	49–60 tháng (9,43%)	12–36 tháng (48,0%)	Nhũ nhi & 24–36 tháng (37,8%)
Tỷ lệ Nam / Nữ	52,8% / 47,2%	31,0% / 30,1%	54,0% / 46,0%	36,9% nam
Địa bàn nông thôn	74,0%	Không phân tích	46,0%	Khu ổ chuột đô thị
Tỷ lệ tăng bạch cầu	70,7%	Không báo cáo	Không báo cáo	Không báo cáo
Tự mua thuốc / Uống sai	8,9%	Không báo cáo	16,0%	> 40% dùng sai chỉ định

Nghiên cứu mang lại dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác tại một tỉnh thuần nông Tây Nam Bộ, chỉ rõ khoảng trống lớn giữa nhận thức đại cương (97,6% biết bệnh) và kỹ năng thực hành dự phòng chuyên sâu (chỉ 6,5% đạt loại tốt).

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kịch bản ứng dụng lâm sàng và y tế cộng đồng

• Tuyến Trạm Y tế xã / Trung tâm Y tế huyện: Áp dụng phác đồ đánh giá nhanh tích hợp: Khám họng đỏ + Đo thân nhiệt + Đếm nhịp thở để sàng lọc không biến chứng, hạn chế tối đa việc kê đơn kháng sinh bừa bãi khi chưa có bằng chứng tăng bạch cầu hoặc nhiễm khuẩn rõ rệt.
• Chương trình Chăm sóc sức khỏe ban đầu (PHC): Thiết kế tài liệu truyền thông trực quan ngắn gọn về các dấu hiệu nguy hiểm (thở nhanh, co rút lồng ngực, li bì, nôn trớ) hướng đến đối tượng đích là phụ nữ nông thôn và lao động phổ thông.

KỊCH BẢN ĐIỀU TRỊ VÀ TỐI ƯU HÓA CHI PHÍ
  ==> Tiết kiệm tối thiểu 75-80% chi phí điều trị không cần thiết.

Lộ trình triển khai khuyến nghị

LỘ TRÌNH 4 BƯỚC NÂNG CAO HIỆU QUẢ KIỂM SOÁT NKHHT TẠI TUYẾN CƠ SỞ
Tháng 1-2: Tập huấn IMCI    Tháng 3-6: Giáo dục nhóm        Tháng 7-9: Kiểm soát kê đơn    Tháng 10-12: Khảo sát lại
cho y tế cơ sở              bà mẹ tại trạm y tế             tại phòng khám nhi             tỷ lệ lạm dụng thuốc

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật và phạm vi

• Phương pháp chọn mẫu: Chọn mẫu thuận tiện tại một cơ sở bệnh viện đơn lẻ (Bệnh viện Sản Nhi Hậu Giang), chưa đại diện cho toàn bộ trẻ điều trị tại cộng đồng ngoại trú.
• Năng lực cận lâm sàng: Chưa thực hiện cấy dịch họng tìm vi khuẩn sinh mủ (Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae) và xét nghiệm panel virus đường hô hấp (RSV, Adenovirus, Cúm A/B).
• Theo dõi dọc: Thiết kế cắt ngang chưa theo dõi được kết quả điều trị dài hạn và tỷ lệ tái phát hàng năm trên từng đối tượng.

Định hướng nghiên cứu tiếp theo

• Triển khai nghiên cứu thuần tập tiến cứu (Prospective Cohort Study) theo dõi tần suất đợt mắc/năm của trẻ từ sơ sinh đến 5 tuổi.
• Ứng dụng kỹ thuật Multiplex PCR Real-time để xác định tỷ lệ đồng nhiễm vi khuẩn - virus trong các đợt bùng phát theo mùa.
• Phát triển ứng dụng di động (Mobile Health App) tích hợp cây quyết định IMCI giúp bà mẹ tự chấm điểm mức độ nguy hiểm của trẻ tại nhà trước khi quyết định đưa đi viện.

---

Đối tượng hưởng lợi

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  CÁC NHÓM ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI TRỰC TIẾP                 |
|                                                                         |
|  [Bác sĩ Nhi khoa / Y tế cơ sở]        [Bà mẹ & Người chăm sóc trẻ]     |
|   - Quy trình chẩn đoán chuẩn hóa       - Nhận diện sớm dấu hiệu nặng   |
|   - Giảm áp lực kê đơn kháng sinh       - Thực hành chăm sóc đúng cách  |
|                   \                               /                     |
|                    v                             v                      |
|             +-------------------------------------------+               |
|             |  NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG ĐIỀU TRỊ NHI KHOA    |               |
|             +-------------------------------------------+               |
|                    ^                             ^                      |
|                   /                               \                     |
|  [Sinh viên Y khoa & Nghiên cứu sinh]  [Hệ thống Y tế Công cộng]        |
|   - Cơ sở dữ liệu dịch tễ chuẩn xác     - Tối ưu hóa phân bổ ngân sách  |
|   - Khung phương pháp nghiên cứu mẫu    - Giảm quá tải bệnh viện tuyến trên|
+-------------------------------------------------------------------------+

• Sinh viên Y khoa và Học viên sau đại học: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu lâm sàng kết hợp xã hội học y tế, bộ công cụ tính cỡ mẫu và thuật toán phân tích SPSS.
• Bác sĩ thực hành lâm sàng: Cung cấp bức tranh tỷ lệ triệu chứng thực thể (họng sưng đỏ 87,0%, amidan sưng 35,8%) và tỷ lệ tăng bạch cầu (70,7%) để hỗ trợ ra quyết định lâm sàng.
• Bà mẹ và gia đình có con nhỏ: Nâng cao tỷ lệ thực hành đúng về dinh dưỡng và bù nước ấm khi con ốm, giảm thiểu rủi ro biến chứng do tự ý dùng thuốc sai cách.
• Nhà quản lý Y tế địa phương: Có bằng chứng thực nghiệm để định hướng phân bổ ngân sách tuyên truyền y tế tập trung cho các huyện nông thôn và đối tượng lao động nữ có trình độ học vấn dưới THCS.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Dựa vào tiêu chuẩn nào để phân loại trẻ mắc Viêm mũi, Viêm họng và Viêm amidan trong nghiên cứu?

Nghiên cứu tuân thủ định nghĩa ca bệnh chuẩn theo IMCI và hướng dẫn chẩn đoán của Bộ Y tế:

• Viêm mũi họng: Chảy dịch mũi trong hoặc đục, niêm mạc cuốn mũi phù nề, xung huyết, không có mủ amidan.
• Viêm họng cấp: Niêm mạc thành sau họng đỏ rực, phù nề, nuốt đau, hạch góc hàm có thể sưng nhẹ.
• Viêm amidan: Khối amidan khẩu cái sưng to vượt quá trụ trước, đỏ rực, có thể có chấm mủ hoặc giả mạc bề mặt, kèm nuốt khó và sốt cao.

2. Tỷ lệ tăng bạch cầu 70,7% có đồng nghĩa với việc 70,7% trẻ bắt buộc phải dùng kháng sinh?

Không. Số lượng bạch cầu tăng ($WBC > 10.000/\text{mm}^3$) là phản ứng viêm toàn thân gợi ý nhiễm khuẩn, nhưng ở trẻ nhỏ, phản ứng tăng bạch cầu có thể xuất hiện trong giai đoạn sớm của một số bệnh do virus hoặc phản ứng sốt cao. Quyết định dùng kháng sinh cần phối hợp thêm công thức bạch cầu (tỷ lệ đoạn trung tính Neu%), nồng độ CRP hoặc Procalcitonin và diễn tiến lâm sàng thực tế sau 48–72 giờ.

3. Tại sao nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ trẻ ở nông thôn mắc bệnh lên tới 74,0%?

Tỷ lệ 74,0% phản ánh đúng cơ cấu dân số tỉnh Hậu Giang với phần lớn địa bàn là nông thôn. Ngoài ra, điều kiện môi trường đun nấu bằng chất đốt, khói củi, chuồng trại gia súc gần nhà cùng với kiến thức phòng bệnh hạn chế của người chăm sóc là những yếu tố nguy cơ cộng hưởng khiến trẻ nông thôn dễ mắc bệnh hơn.

4. Người mẹ cần làm gì tại nhà khi trẻ bắt đầu xuất hiện triệu chứng NKHHT?

Quy trình xử trí 4 bước chuẩn khoa học:

1. Vệ sinh đường thở: Nhỏ mũi hoặc rửa mũi bằng dung dịch nước muối sinh lý $0,9%$ ấm, dùng bấc sâu kèn hoặc khăn mềm thấm sạch dịch.
2. Dinh dưỡng và bù nước: Tiếp tục cho bú mẹ tăng cường độ, chia nhỏ bữa ăn lỏng giàu dinh dưỡng, uống nhiều ngụm nước ấm nhỏ.
3. Hạ sốt an toàn: Khi sốt $\ge 38,5^\circ\text{C}$, dùng Paracetamol đơn chất liều $10–15\text{ mg/kg/lần}$ cách mỗi 4–6 giờ.
4. Theo dõi dấu hiệu chuyển viện ngay: Trẻ thở nhanh, thở rút lõm lồng ngực, li bì khó đánh thức, nôn tất cả mọi thứ hoặc bỏ bú hoàn toàn.

5. Dự án mang lại giải pháp gì để giảm tình trạng lạm dụng kháng sinh tại Hậu Giang?

Bằng chứng từ nghiên cứu khẳng định mối liên hệ trực tiếp giữa học vấn của mẹ và hành vi đi khám cơ sở y tế ($p < 0,05$). Giải pháp căn cơ là chuyển giao phác đồ phân tầng điều trị không kháng sinh cho y tế cơ sở kết hợp phát cẩm nang truyền thông hình ảnh cho các bà mẹ trong các đợt tiêm chủng mở rộng định kỳ.

---

Kết luận

Công trình nghiên cứu khoa học "Đặc điểm nhiễm khuẩn hô hấp trên ở trẻ dưới 5 tuổi điều trị tại Bệnh viện Sản Nhi tỉnh Hậu Giang" đã cung cấp hệ thống dữ liệu lâm sàng, cận lâm sàng và dịch tễ học thực chứng toàn diện. Với tỷ lệ bệnh nhi tập trung cao nhất ở lứa tuổi 24–36 tháng (26,0%), thể bệnh chiếm ưu thế là viêm họng cấp (50,4%) và 87,0% có biểu hiện họng sưng đỏ, đề tài làm sáng tỏ bức tranh bệnh học hô hấp nhi khoa vùng Tây Nam Bộ.

Nghiên cứu đã chứng minh bằng toán học thống kê mối liên quan có ý nghĩa ($p < 0,05$) giữa trình độ học vấn của người mẹ với khả năng nhận biết bệnh, hiểu biết triệu chứng và quyết định đưa trẻ đến cơ sở y tế hợp chuẩn. Đây là cơ sở khoa học quan trọng để ngành y tế địa phương tái cấu trúc chiến lược truyền thông sức khỏe, chuẩn hóa năng lực chẩn đoán phân tầng tại tuyến trạm y tế xã và quản lý hiệu quả việc sử dụng kháng sinh an toàn, góp phần bảo vệ sức khỏe và sự phát triển toàn diện của trẻ em.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 - TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Một số đặc điểm giải phẫu sinh lý hệ hô hấp và đặc điểm nhiễm khuẩn hô hấp trên ở trẻ em 1.1 Đặc điểm giải phẫu sinh lý hệ hô hấp ở trẻ em Bộ máy hô hấp đóng vai trò quan trọng trong hoạt động sống của cơ thể - có chức năng thu nhận không khí từ bên ngoài vào để cung cấp oxy cho cơ thể, đồng thời thải khí cacbonic ra ngoài. Hệ hô hấp bao gồm từ mũi xuống họng, thanh quản, khí quản, phế quản và phổi [4]. Hệ hô hấp trẻ em khác với người lớn, nhỏ hơn về kích thước và có những đặc điểm riêng biệt về giải phẫu và sinh lý, các tổ chức tế bào của bộ phận hô hấp nói chung và phổi nói riêng chưa hoàn toàn biệt hóa và đang ở giai đoạn phát triển. Trẻ dưới 6 tháng tuổi hô hấp chủ yếu qua mũi.

Ở trẻ nhỏ, mũi và khoang hầu tương đối ngắn và nhỏ, lỗ mũi và ống mũi hẹp. Vì vậy không khí đi vào không được sưởi ấm và lọc sạch đầy đủ. Niêm mạc mũi mỏng, mịn; lớp ngoài của niêm mạc gồm các biểu mô hình trụ giàu mạch máu và bạch huyết. Chức năng loại thải vi khuẩn, virus, bụi còn yếu do khả năng sát trùng của niêm dịch còn kém.

Do những đặc điểm trên, khi bị nhiễm khuẩn hay hít không khí lạnh thì mũi họng dễ xuất tiết, tắc mũi, phù nề gây tắc nghẽn đường hô hấp và tăng công hô hấp. Các xoang cạnh mũi là các hốc rỗng bên trong một số xương ở mặt và sọ tạo thành, thông với khoang mũi. Sự phù nề niêm mạc mũi thường kéo theo sự phù nề và tắc nghẽn xoang. Các xoang mũi trẻ em xuất hiện từ từ cùng với sự phát triển cơ thể.

Xoang hàm là xoang lớn nhất của hệ thống xoang cạnh mũi với thể tích lên đến 15ml, phát triển đầy đủ như người lớn ở năm 7-8 tuổi và ngừng phát triển sau 18 tuổi. Viêm xoang hàm ở trẻ > 6 tuổi. Xoang trán không xuất hiện rõ cho đến 5-6 tuổi và đạt tối đa ở tuổi 20, thể tích 4-7ml. Viêm xoang trán thường gặp ở trẻ >12 tuổi.

Viêm xoang sàng cũng thường gặp ở trẻ > 12 tuổi, liên quan đến các cơ quan ở nền sọ và ổ mắt. Do đó, trước 4-5 tuổi, trẻ rất hiếm khi bị viêm xoang [3] [4]. 4 Họng hầu trẻ em tương đối hẹp và ngắn, có hình phễu hẹp, sụn mềm và nhẵn. Họng phát triển mạnh trong năm đầu và vào tuổi dậy thì.

Niêm mạc họng được phủ bằng lớp biểu mô rung hình trụ. Vòng bạch huyết Waldayer phát triển mạnh lúc trẻ được 4-6 tuổi cho đến tuổi dậy thì. Ở trẻ nhỏ duới 1 tuổi, tổ chức bạch huyết thường chỉ thấy VA phát triển còn amidan chỉ phát triển từ 2 tuổi trở lên. Khi VA bị viêm gây xuất tiết, phù nề vùng họng, gây tắc mũi sau làm trẻ phải thở bằng miệng.

Thở bằng miệng sẽ không được sâu, không khí không được sưởi ấm, số lượng khí trao đổi ít hơn; lâu dần gây rối loạn toàn thân nghiêm trọng do thiếu khí kéo dài như: lồng ngực kém phát triển, bộ mặt VA. VA cũng ở gần vòi Eustache nên viêm VA kéo dài là nguyên nhân của viêm tai giữa tái diễn. Đường thở từ mũi đến thanh, khí, phế quản ở trẻ em là tương đối hẹp và ngắn, tổ chức đàn hồi ít phát triển, vòng sụn mềm, dễ biến dạng, niêm mạc có nhiều mạch máu. Do những đặc điểm đó mà trẻ em dễ bị viêm nhiễm đường hô hấp, niêm mạc thanh khí phế quản dễ bị phù nề, xuất tiết và dễ bị biến dạng trong quá trình bệnh lý [3] [4] [19].

Hình 1 Phân loại nhiễm khuẩn hô hấp theo vị trí giải phẫu [19] 1.2 Đặc điểm nhiễm khuẩn hô hấp trên Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính (NKHHCT) là tình trạng viêm nhiễm đường hô hấp cấp, chỉ tất cả các trường hợp nhiễm khuẩn (do vi khuẩn hoặc vi rút) ở 5 đường hô hấp từ mũi họng đến phế nang. Lấy nắp thanh quản làm ranh giới để phân ra nhiễm khuẩn đường hô hấp trên và đường hô hấp dưới [3] [4]. Nhiễm khuẩn hô hấp trên (NKHHT) là tình trạng liên quan đến đường hô hấp trên, bao gồm mũi, xoang, hầu, thanh quản, thường bao gồm các bệnh như viêm mũi, viêm amidan, viêm họng, viêm thanh quản, viêm xoang, viêm tai giữa và cảm lạnh thông thường. Hầu hết các bệnh trên có nguyên nhân do vi rút và vi khuẩn, hoặc đôi khi có nguồn gốc từ nấm hoặc giun sán, nhưng chúng ít phổ biến hơn.

Phần lớn NKHHCT ở trẻ em là nhiễm khuẩn hô hấp cấp trên (2/3 truờng hợp) [3] [4].3 Nguyên nhân và các yếu tố thuận lợi gây NKHHT  Nguyên nhân chủ yếu là virus và vi khuẩn. Phần lớn NKHHCT ở trẻ (đặc biệt là NKHH trên) thường là các virus (60-70%). Vì phần lớn các virus có ái lực đường hô hấp, khả năng lây lan rất dễ dàng, tỷ lệ người lành mang virus cao và khả năng miễn dịch với virus ngắn và yếu. Ở các nước đang phát triển, virus vẫn là nguyên nhân quan trọng gây nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính ở trẻ em.

Các virus thường gây NKHHCT được xếp theo thứ tự [3] [4]. - Virus respiratory syncitial - Virus Influenzae - Virus Parainfluenzae - Virus Sởi - Virus Adeno - Virus Rhino - Virus Entero - Virus Corona Vi khuẩn còn là nguyên nhân quan trọng gây NKHHCT trẻ em, đặc biệt ở các nước đang phát triển. Các loại vi khuẩn thường gây NKHHCT ở trẻ em xếp theo thứ tự sau: - Hemophilus Influenzae 6 - Streptococcus pneumoniae - Bordetella pertussis - Klebsiella trachomatis - Các vi khuẩn khác. Các nguyên nhân như nấm, ký sinh trùng… ít gặp hơn [3] [4].

 Các yếu tố nguy cơ liên quan đến mắc và tử vong do NKHHCT Đã có nhiều công trình nghiên cứu ở trong nước và ngoài nước về dịch tễ học, nguyên nhân gây bệnh, lâm sàng và điều trị NKHHCT, đặc biệt là trong viêm phổi tại bệnh viện cũng như tại cộng đồng. Phân tích chi tiết các yếu tố nguy cơ gây NKHHCT thường gặp gồm: - Suy dinh dưỡng, đặc biệt là do thiếu sữa mẹ. - Trẻ sinh nhẹ cân dưới 2500g. - Sự trú ngụ của vi khuẩn gây bệnh ở họng.

- Nơi ở chật hẹp đông đúc. - Tiếp xúc với khí hậu lạnh. - Thiếu Vitamin A và tiêm chủng không đầy đủ. - Tiếp xúc với không khí ở nhiễm trong nhà.

- Khói bếp, chất đốt. - Đời sống kinh tế xã hội thấp, thu nhập gia đình thấp. Ở Việt Nam theo tổng kết và đánh giá năm 1993 của chương trình phòng chống NKHHCT đã đưa ra 2 lý do chính khiến cho trẻ mắc NKHHCT tử vong là trẻ không được đến cơ sở y tế kịp thời và trẻ không được điều trị đúng đắn. Trên cơ sở đó, các nội dung hoạt động chủ yếu của chương trình phù hợp theo khuyến cáo của tổ chức y tế thế giới là [3] [13]: - Giáo dục kiến thức cho bà mẹ (phát hiện sớm khám kịp thời).

- Huấn luyện cán bộ y tế cơ sở (phần lớn là xử trí chăm sóc đúng). - Cung cấp thuốc phù hợp và hiệu quả để điều trị.4 Phân loại NKHHT * Viêm mũi họng: - Dịch tễ học: trong nhà hay nhà trẻ có trẻ bị cảm. - Triệu chứng: trẻ có cảm giác khô mũi sau đó chảy mũi ào ạt, sau 2 ngày bắt đầu sốt, sau 7 ngày sẽ hết sốt, trẻ bị nghẹt mũi, sổ mũi, ho, uể oải, biếng ăn. - Khám: mũi sưng đỏ, dịch trong 2 hốc mũi, hai cuống mũi sưng to, họng đỏ [2] [4] [6].

* Viêm họng: - Triệu chứng lâm sàng: sốt, đau rát họng, đau khi nuốt, đau lan lên tai, đau cơ khớp. - Khám: niêm mạc mũi sưng đỏ, họng viêm đỏ, hạch cổ mềm đau, có thể nổi ban đỏ [2] [4] [6]. * Viêm amidan: - Triệu chứng: sốt, đau họng, khó nuốt, ho. - Khám: họng đỏ, amidan sưng đỏ (có chất tiết hoặc mủ), sờ có hạch góc hàm, hạch cổ sưng đau 2 bên [2] [4] [6].5 Xử trí NKHHCT Phác đồ xử trí trẻ ho hoặc khó thở ở trẻ em của chương trình NKHHCT (ARI) và Xử trí lồng ghép trẻ bị bệnh (IMCI) dùng cho cán bộ y tế, đặc biệt dành cho tuyến y tế cơ sở được thiết kế chủ yếu dựa trên hỏi bệnh, quan sát trẻ, đo nhiệt độ mà không đòi hỏi nhiều về kiến thức chuyên môn và kỹ thuật chuyên môn khám điều trị bệnh.

Điều này phù hợp với mạng lưới y tế cơ sở còn yếu về chuyên môn dễ dàng nhận định đánh giá trẻ bệnh, đồng thời cán bộ y tế có thể hướng dẫn người mẹ có thể tự phát hiện và theo dõi trẻ bệnh giúp trẻ đến cơ sở y tế kịp thời hạn chế bệnh nặng và tử vong. Trên cơ sở đó chương trình chia làm 2 nhóm dấu hiệu dựa trên đặc điểm của trẻ theo nhóm tuổi như sau [3] [4]:  Nhóm trẻ từ 2 tháng tuổi đến 5 tuổi - Dấu hiệu: + Ho, cảm lạnh, chảy nước mũi, hoặc nghẹt mũi. 8 + Không thở nhanh. + Không có bất kỳ dấu hiệu nguy hiểm nào.

- Xử trí: + Điều trị sốt (nếu có). + Nếu ho trên 30 ngày, chuyển đến bệnh viện để chẩn đoán. + Điều trị viêm tai, viêm họng (nếu có). + Khám và chữa các bệnh khác (nếu có).

+ Hướng dẫn bà mẹ chăm sóc tại nhà.  Trẻ dưới 2 tháng tuổi - Dấu hiệu: + Ho, không thở nhanh (dưới 60 lần/phút), không có dấu hiệu nguy kịch nào khác. - Xử trí: Hướng dẫn bà mẹ chăm sóc trẻ tại nhà. + Giữ ấm trẻ.

+ Cho trẻ bú nhiều lần hơn. + Làm sạch thông mũi để trẻ dễ bú. Hướng dẫn bà mẹ theo dõi những dấu hiệu để đưa trẻ đi khám lại: + Khó thở hơn. + Bú kém hơn, bỏ bú.

+ Trẻ li bì khó đánh thức. + Trẻ nôn tất cả mọi thứ. Hướng dẫn bà mẹ chăm sóc trẻ bị NKHHCT: Giúp cho bà mẹ biết được tình trạng bệnh của con mình, hiểu được cách chăm sóc, theo dõi tại nhà và làm đúng theo những hướng dẫn của cán bộ y tế như cách cho trẻ uống thuốc, cách cho trẻ bú, ăn, uống ra sao, cần theo dõi những dấu hiệu lệnh như thế nào để nếu có cần chuyển tới cơ sở y tế kịp thời. Mục đích cuối cùng là giúp trẻ nhanh chóng bình phục sức khỏe.

Các kháng sinh thường dùng trong NKHHT (khi có chỉ định) [2]: 9 -Amoxicillin-clavulanate 50-80 mg/kg/ngày chia 2-3 lần. -Cefuroxim hay cefaclor 20-30 mg/kg/ngày chia 2 lần. -Macrolide: azithromycin, erythromycin, clarithromycin.