Chương 1. ĐẠI CƯƠNG VỀ KÝ SINH HỌC 1. ĐỊNH NGHĨA VÀ NỘI DUNG MÔN HỌC KST học là một môn học nghiên cứu về những sinh vật sống bám lên bề mặt hay bên trong cơ thể một sinh vật khác một cách tạm thời hoặc vĩnh viễn với mục đích có chỗ trú ẩn và nguồn thức ăn để sống. Ký sinh trùng y học, ngoài việc nghiên cứu các ký sinh trùng ở người, còn tìm những đặc điểm y học của chúng, giải quyết mối quan hệ giữa ký sinh trùng với con người trong xã hội, trong tự nhiên và tìm những biện pháp hữu hiệu để phòng chống.
Để giải quyết tốt 3 nội dung cơ bản, dịch tể và lâm sàng của mình, ký sinh trùng y học cần có liên hệ mật thiết với nhiều ngành khoa học khác như: Sinh vật học, dược học, dịch tễ học, bệnh học, sinh lý bệnh học. CÁC KIỂU TƯƠNG QUAN GIỮA NHỮNG SINH VẬT 2. Cộng sinh (symbiosis) Sự sống chung giữa 2 sinh vật là bắt buộc và cả 2 cùng có lợi. Ex: Động vật nguyên sinh sống trong ruột mối có khả năng phân giải cellulose thành đường để nuôi sống cả hai.
Tương sinh (mutualism) Sự sống chung giữa 2 sinh vật không có tính chất bắt buộc, khi sống chung thì cả hai đều có lợi. Hội sinh (commensalism) Khi sống chung thì một bên có lợi, bên kia không lợi nhưng không có hại. Ex: Entamoeba coli trong ruột già của người. Ký sinh (parasitism) Sinh vật sống bám hưởng lợi, trong khi sinh vật kia bị thiệt hại.
Ex: Giun đũa và người 3. LỊCH SỬ Lịch sử nghiên cứu và phát triển KST y học có thể khái quát làm 5 thời kỳ: 3. Thời kỳ thế kỷ thứ 8 trở về trước 2 Một số loại ký sinh trùng như giun đũa, sán dây, giun chỉ… đã được mô tả ở Ai Cập, Ấn Độ, Trung Quốc, Hy Lạp. Một vài loại được liệu chữa bệnh lỵ và giun cũng đã được dùng ở Ân Độ, Trung Quốc.
Thời kỳ thế kỷ thứ 8 đến thế kỷ thứ 16 Thời kỳ này ngành ký sinh trùng vẫn còn phát triển chậm, phát hiện thêm một số loại mới. Trong điều trị đã dùng thuốc tẩy để tống giun sán ra khỏi cơ thể. Thời kỷ từ thể kỷ 17 đến giữa thể kỷ 18 Các nhà khoa học nghiên cứu mô tả tỉ mỉ, định loại, phân loại, xếp loại ký sinh trùng. Thời kỳ từ giữa thể kỷ 18 đến giữa thế kỷ 20 Đây là thời kỳ phát triển nghiên cứu về sinh lý, sinh thái, chu kỳ, cấu trúc của ký sinh trùng, nhất là nghiên cứu chu kỳ sinh học trên vật chủ và trong phòng thí nghiệm như chu kỳ của ký sinh trùng sốt rét.
Thời kỳ nửa sau thể kỷ 20 Ứng dụng những thành tựu khoa học vào chẩn đoán, bệnh học, điều trị, phòng chống các bệnh ký sinh trùng. Tiến tới khống chế và có thể thanh toán một số bệnh ký sinh trùng. NGUỒN GỐC CỦA SỰ KÝ SINH Khởi đàu các sinh vật sống tự do, dùng hệ thống men của mình tiêu thụ các thực phẩm chung quanh để sinh sản và phát triển. Các sinh vật đều có xu hướng thoát ly sự khắc nghiệt và kém ổn định ở điều kiện môi trường bên ngoài hướng đến các điều kiện sống thuận lợi hơn ở bên trong cơ thể các động vật lớn.
Ngay khi vừa xâm nhập vào bên trong cơ thể động vật lớn hơn các sinh vật này bị tiêu diệt và điều kiện sống nội môi khác xa ngoại môi. Sự xâm nhập được lặp đi lặp lại rất nhiều lần, qua hàng trăm nghìn năm. Đến một lúc nào đó, trong số những cá thể xâm nhập có một số không chết. 3 Sau đó rời cơ thể động vật ra ngoại cảnh, tiếp tục sống tự do, sinh sản và khi điều kiện sống không thuận lợi sẽ tái xâm nhập.
Các cá thể này phát triển các cấu trúc hình thái mới giúp chúng định vị luôn trong cơ thể sinh vật mà chúng xâm nhập, lúc ấy chúng đã có sự thích ứng và trở thành một ký sinh trùng. Khi sự ký sinh trở nên thường xuyên, tính chất của sự thích ứng được di truyền cho các thế hệ sau. TÍNH ĐẶC HIỆU KÝ SINH 5. Đặc hiệu về ký chủ Đặc hiệu về ký chủ hẹp: Ký sinh trùng chỉ có thể ký sinh ở một loại ký chủ duy nhất.
Ex: Ascaris lumbricoides chỉ sống được trong ruột người. Ký sinh trùng có tính đặc hiệu hẹp về ký chủ dễ phòng chống. Đặc hiệu về ký chủ rộng: Ký sinh trùng có thể ký sinh nhiều loại ký chủ khác nhau. Ex: Toxoplasma gondii có thể gặp ở người, trâu bò, heo,.
Ký sinh trùng có tính đặc hiệu rộng về ký chủ thì khó diệt trừ. Đặc hiệu về nơi ký sinh Đặc hiệu về nơi ký sinh hẹp: Ký sinh trùng chỉ có thể sống ở một cơ quan nhất định nào đó. Ex: Ascaris lumbricoides ở ruột non Ký sinh trùng có tính đặc hiệu hẹp về cơ quan thường có tác hại và triệu chứng lâm sàng khu trú nên tương đối dễ chẩn đoán bệnh và điều trị. Đặc hiệu về nơi ký sinh rộng: Ký sinh trùng có thể sống ở nhiều cơ quan khác nhau trong cơ thể ký chủ.
Ex: Toxoplasma gondii có thể sống ở não, mắt, cơ tim, phổi.của người. Ký sinh trùng có tính đặc hiệu rộng về cơ quan thì tác hại cũng như triệu chứng rất đa dạng, việc chẩn đoán và điều trị khó khăn hơn. CÁC LOẠI KÝ SINH TRÙNG 6. Ký sinh trùng bắt buộc 4 Muốn tồn tại, KST bắt buộc phải bám vào cơ thể của sinh vật khác.
Ex: giun đũa, giun kim,. Ký sinh trùng tùy nghi Ký sinh trùng có thể sống tự do ở môi trường bên ngoài, hoặc có thể sống ký sinh vào sinh vật khác. Nội ký sinh trùng Ký sinh trùng sống bên trong cơ thể sinh vật khác. Ex: giun đũa, sán lá gan, amip… 6.
Ngoại ký sinh trùng Ký sinh trùng sống ở bề mặt cơ thể (chí rận.) hoặc ở trong da của ký chủ (con ghẻ). Ký sinh trùng lạc chỗ Ký sinh trùng đi lạc sang một cơ quan khác với cơ quan nó thường ký sinh. Ex: giun đũa chui vào ống tụy hay ống mật. Ký sinh trùng lạc chủ Ký sinh trùng thường sống ở một ký chủ nhất định, nhưng do tiếp xúc giữa ký chủ này với một động vật khác, có thể nhiễm qua ký chủ mới này.
Ex: giun đũa chó có thể đi lạc qua người. Ký sinh trùng ngẫu nhiên Ký sinh trùng gặp ở một ký chủ khác với loại ký chủ mà nó thường ký sinh. Ký sinh trùng giả hiệu Các chất cặn bã trong bệnh phẩm có hình dạng rất giống ký sinh trùng. Bội ký sinh trùng Là ký sinh trùng của một ký sinh trùng.
CÁC LOẠI KÝ CHỦ Ký chủ là sinh vật có ký sinh trùng sống bám 7. Ký chủ vĩnh viễn Ký chủ vĩnh viễn là ký chủ chứa KST ở giai đoạn trưởng thành hoặc giai đoạn phát triển hữu tính. 5 Ex: Người là KCVV của giun đũa, giun kim., muỗi Anopheles là KCVV của ký sinh trùng sốt rét. Ký chủ chính Ký chủ chính là ký chủ thường mang ký sinh trùng ở giai đoạn trưởng thành hoặc giai đoạn phát triển hữu tính với tần suất cao nhất.
Ký chủ phụ Ký chủ phụ là ký chủ thường mang KST ở giai đoạn trưởng thành với tần suất thấp. Ex: heo là ký chủ chính của Balantidium coli (tỉ lệ nhiễm 80 - 90%), trong khi người là ký chủ phụ (rất hiếm khi gặp). Ký chủ trung gian Ký chủ trung gian là ký chủ chứa KST ở giai đoạn ấu trùng hoặc giai đoạn chưa phân giống. Khi KST sống ở giai đoạn ấu trùng, nếu KST có 2 giai đoạn ấu trùng có thể chia ra ký chủ trung gian I và ký chủ trung II.
Ký chủ chờ thời Là ký chủ nuốt ký chủ trung gian thứ II nhưng trong cơ thể thì KST vẫn ở giai đoạn ấu trùng II. Ex: cá lớn nuốt cá bé có ấu trùng II của sán dải cá (Diphyllobothrium latum). Trung gian truyền bệnh Loại côn trùng hoặc thân mềm mang KST và truyền KST từ người này sang người khác. Trung gian truyền bệnh sinh học: - Khi KST phát triển, tăng số lượng trong cơ thể.
Ex: KST sốt rét trong muỗi Anopheles - Hoặc khi KST phát triển qua giai đoạn tiến hóa hóa hơn, có tính lây nhiễm. Ex: giun chỉ trong muỗi Mansonia, Culex. Trung gian truyền bệnh cơ học KST chỉ được chuyên chở một cách thụ động, không tăng số lượng cũng như không phát triển xa hơn. 6 Ex: bào nang Entamoeba histolylytica dính trên cơ thể ruồi.
Tàng chủ Động vật có mang KST của người. Ex: Mèo hoang là tàng chủ của sán lá nhỏ ở gan Clonorchis sinensis. Người mang mầm bệnh Người có KST trong cơ thể nhưng không có biểu hiện bệnh lý. Ex: người mang bào nang amip, trùng lông.
CHU TRÌNH PHÁT TRIỂN Bao gồm toàn bộ quá trình từ khi mầm KST đầu tiên vào cơ thể một ký chủ này, sau đó sản sinh và tạo ra những thế hệ mới, rời ký chủ này để sang một ký chủ khác phải được hình dung như một đường tròn khép kín, diễn ra một cách liên tục theo thời gian và không gian. Vị trí của con người trong chu trình phát triển của ký sinh trùng 8. Người là ký chủ duy nhất KST truyền tự nhiên từ người này sang người khác. Ex: Ascaria lumbricoides,… 8.
Giai đoạn ở người xen kẽ giai đoạn ở động vật KST ở người lan truyền sang động vật, rồi từ đó mới trở về ký sinh người. Giai đoạn chính ở động vật ký sinh ở người là một giai đoạn phụ Bình thường KST truyền qua lại phổ biến giữa các động vật, đôi khi người tiếp xúc với động vật và nhiễm KST. Ex:Balantidium coli. Người là ngõ cụt ký sinh KST truyền qua lại giữa các động vật, người tiếp xúc với động vật và nhiễm KST ở giai đoạn ấu trùng.
Ngõ cụt thực sự Ở người, sự phát triển của KST bị ngưng trệ, ấu trùng sẽ bị hủy diệt sau một thời gian. Ngõ cụt cảnh ngộ 7 Ở người, ấu trùng không phát triển nhưng tồn tại lâu dài, và nếu trong một cảnh ngộ nào đó bị thú ăn thịt thì chu trình phát triển mới hoàn tất. Vd: ấu trùng giun xoắn Trichinella spiralis ở người. Chu trình phát triển của ký sinh trùng đường ruột KSTĐR đóng vai trò rất lớn trong các bệnh nhiễm từ phân của cộng đồng.
Chu trình trực tiếp và ngắn KST khi rời khỏi cơ thể ký chủ đã có tính lây nhiễm ngay và thường xâm nhập ký chủ mới ngay. Ex: trùng roi, amip, giun kim, giun xoắn.