Tài liệu: Thực trạng một số yếu tố liên quan thành phần loài nấm

Nghiên cứu thực trạng nấm Malassezia gây lang ben ở học sinh 11-15 tuổi và đánh giá hiệu quả can thiệp điều trị tại Hải Phòng giai đoạn 2016-2017.

• Tác giả: Võ Thị Thanh Hiền
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Duy Bắc
• Trường học: Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung Ương
• Chuyên ngành: Ký sinh trùng y học
• Đề tài: Thực trạng, một số yếu tố liên quan, thành phần loài nấm Malassezia spp gây bệnh lang ben ở học sinh 11 - 15 tuổi và hiệu quả can thiệp tại Hải Phòng (2016 - 2017)
• Loại tài liệu: Luận án tiến sỹ y học
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Thực trạng bệnh Lang ben ở học sinh

Bệnh lang ben là một bệnh nấm da phổ biến ở lứa tuổi học sinh 11-15 tuổi tại Việt Nam, đặc biệt trong khí hậu ẩm ương như Hải Phòng. Nghiên cứu của Võ Thị Thanh Hiền cho thấy tỷ lệ mắc bệnh lang ben ở nhóm học sinh này khá cao, ảnh hưởng đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống. Nấm Malassezia spp là tác nhân gây bệnh chính, sống bình thường trên da nhưng dưới điều kiện thuận lợi sẽ gây viêm nhiễm. Các triệu chứng biểu hiện dưới dạng những vảy sẩm màu, rối loạn sắc tố da, gây mất thẩm mỹ và tâm lý không tốt cho học sinh.

1.1. Định nghĩa và đặc điểm bệnh lang ben

Lang ben là bệnh nấm da được gây ra bởi chủng Malassezia, một nấm đơn bào sống bình thường trên da người. Bệnh biểu hiện với các vảy sẩm màu hoặc đốm nhạt màu trên thân, vai, cổ. Các yếu tố như mồ hôi, ẩm độ cao, vệ sinh cá nhân kém làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Bệnh không lây qua đường hô hấp nhưng có thể lây qua tiếp xúc da trực tiếp.

1.2. Tỷ lệ mắc bệnh ở học sinh Hải Phòng

Luận án tiến sỹ của Võ Thị Thanh Hiền (2016-2017) tại Hải Phòng cho thấy tỷ lệ mắc bệnh lang ben ở học sinh THCS khá đáng lo ngại. Điều tra tại 4 trường THCS với mẫu 1000+ học sinh cho kết quả 1 số học sinh dương tính với bệnh lang ben. Khí hậu ẩm ương, mưa nhiều, độ ẩm cao của Hải Phòng là yếu tố thuận lợi cho sự phát triển của nấm.

II. Các yếu tố liên quan đến bệnh lang ben

Nghiên cứu chỉ ra nhiều yếu tố liên quan đến sự phát triển của bệnh lang ben ở học sinh. Các yếu tố này bao gồm cả yếu tố sinh học, môi trường và yếu tố liên quan đến sinh hoạt hằng ngày. Hiểu rõ các yếu tố nguy cơ giúp phòng chống bệnh hiệu quả. Ngoài chủng nấm Malassezia spp, độ ẩm, nhiệt độ, vệ sinh cá nhân, dinh dưỡng và miễn dịch cơ thể đều có ảnh hưởng. Việc phát hiện sớm những yếu tố này rất quan trọng cho can thiệp dự phòng bệnh lang ben.

2.1. Yếu tố môi trường và khí hậu

Môi trường ẩm ương với độ ẩm cao (trên 80%) là yếu tố thuận lợi chính cho phát triển nấm Malassezia. Hải Phòng có khí hậu mưa nhiều, ẩm ương quanh năm, đặc biệt vào mùa hè. Nhiệt độ cao (25-35°C) và ẩm độ cao tạo điều kiện lý tưởng cho nấm sinh sản. Vì vậy, tỷ lệ mắc bệnh lang ben cao hơn ở các vùng ẩm ương so với vùng khô.

2.2. Yếu tố vệ sinh cá nhân và thói quen sinh hoạt

Vệ sinh cá nhân kém, ít tắm rửa, mặc quần áo quá chật, không thông thoáng là yếu tố nguy cơ quan trọng. Học sinh vận động nhiều, ra mồ hôi, mặc quần áo ẩm ương trong thời gian dài tạo môi trường thuận lợi cho nấm Malassezia phát triển. Thói quen sinh hoạt bẩn thỉu, chia sẻ dụng cụ cá nhân cũng làm tăng nguy cơ mắc bệnh.

III. Thành phần loài nấm Malassezia spp

Nấm Malassezia là tác nhân gây bệnh lang ben, bao gồm nhiều chủng loài khác nhau. Luận án của Võ Thị Thanh Hiền đã phân lập và xác định thành phần loài nấm Malassezia từ bệnh nhân lang ben tại Hải Phòng. Việc phân loài nấm Malassezia giúp hiểu rõ hơn về nguyên nhân gây bệnh và đưa ra phương pháp can thiệp phù hợp. Các loài nấm Malassezia phổ biến gây bệnh lang ben bao gồm M. furfur, M. globosa và một số loài khác. Mỗi chủng nấm có đặc điểm sinh học riêng, ảnh hưởng đến triệu chứng bệnh và khả năng điều trị.

3.1. Các loài Malassezia gây bệnh lang ben

Malassezia furfur và Malassezia globosa là hai loài nấm chính gây bệnh lang ben ở người. M. furfur thường gây lang ben đen (dark tinea versicolor) với vảy sẩm màu. M. globosa có khả năng sinh các enzyme như Mglip2 (lipase) giúp xâm nhập da. Ngoài ra, các loài Malassezia khác cũng có thể gây bệnh với mức độ thay đổi. Việc xác định chính xác chủng nấm giúp lựa chọn phương pháp điều trị hiệu quả nhất cho bệnh nhân.

3.2. Phương pháp phân lập và xác định loài nấm

Luận án sử dụng kỹ thuật PCR-RFLP và Nested-PCR để phân lập và xác định thành phần loài nấm Malassezia. Môi trường thạch Sabouraud (SDA) được sử dụng để nuôi cấy nấm từ mẫu bệnh phẩm. Sau đó, sử dụng kỹ thuật sinh học phân tử để phân loài nấm chính xác. Phương pháp này giúp phát hiện các loài nấm khác nhau gây bệnh, từ đó đưa ra chẩn đoán xác thực và điều trị phù hợp.

IV. Hiệu quả can thiệp và phòng chống bệnh lang ben

Luận án đã triển khai can thiệp dự phòng và điều trị bệnh lang ben ở học sinh Hải Phòng với kết quả khả quan. Can thiệp bao gồm giáo dục sức khỏe, điều trị dùng thuốc và cải thiện vệ sinh cá nhân. Việc truyền thông giáo dục sức khỏe giúp học sinh hiểu rõ về bệnh, cách phòng chống bệnh lang ben hiệu quả. Hiệu quả can thiệp được đánh giá qua tỷ lệ khỏi bệnh, giảm tỷ lệ tái phát. Kết quả can thiệp cho thấy sự kết hợp điều trị thuốc và cải thiện hành vi sức khỏe mang lại hiệu quả cao nhất.

4.1. Các biện pháp can thiệp dự phòng bệnh

Can thiệp dự phòng bao gồm giáo dục sức khỏe về vệ sinh cá nhân, mặc quần áo thông thoáng, tắm rửa thường xuyên. Truyền thông giáo dục sức khỏe (TTGDSK) được thực hiện qua các buổi nói chuyện sức khỏe tại trường học. Học sinh được hướng dẫn cách phòng chống bệnh lang ben bằng cách giữ da sạch, khô. Tăng cường kiến thức về yếu tố nguy cơ giúp học sinh chủ động phòng chống. Cải thiện môi trường học tập như tăng thông gió, giảm ẩm độ cũng rất quan trọng.

4.2. Kết quả và đánh giá hiệu quả điều trị

Sau can thiệp, tỷ lệ bệnh nhân khỏi bệnh đạt kết quả tích cực với tỷ lệ khỏi cao (trên 80%) sau 2-4 tuần điều trị. Tỷ lệ tái phát thấp ở nhóm được giáo dục sức khỏe kỹ lưỡng. Hiệu quả can thiệp tổng hợp (điều trị + giáo dục) tốt hơn so với chỉ điều trị thuốc một mình. Học sinh có kiến thức, thái độ, thực hành (KAP) tốt về phòng chống bệnh có tỷ lệ mắc bệnh thấp hơn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Bệnh lang ben (Pityriasis versicolor) là một bệnh nhiễm nấm mạn tính tại lớp sừng của da do các loài nấm men ưa lipid thuộc giống Malassezia gây ra. Đây là diện bệnh da liễu phổ biến trên phạm vi toàn cầu, đặc biệt ghi nhận tỷ lệ lưu hành cao tại các khu vực có khí hậu nhiệt đới nóng ẩm (chiếm từ 30% đến 50% dân số). Nấm Malassezia spp sống hoại sinh trên bề mặt da người và động vật máu nóng, chuyển thành dạng ký sinh gây bệnh khi gặp điều kiện thuận lợi. Lứa tuổi dậy thì (11 - 15 tuổi) là giai đoạn tuyến bã nhờn hoạt động mạnh mẽ nhất dưới tác động của nội tiết tố androgen, cung cấp nguồn lipid phong phú tạo môi trường tối ưu cho vi nấm phát triển. Mặc dù bệnh không đe dọa trực tiếp đến tính mạng, các tổn thương thay đổi sắc tố (giảm sắc tố, tăng sắc tố hoặc dát đỏ) kèm theo ngứa, bong vảy thường xuất hiện ở các vùng da hở như mặt, cổ, ngực, lưng làm ảnh hưởng đáng kể đến thẩm mỹ và tâm lý của lứa tuổi học sinh.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào bệnh nhân đến khám tại bệnh viện chuyên khoa Da liễu, điều trị đơn lẻ bằng thuốc kháng nấm hoặc nghiên cứu dược liệu dân gian, thiếu các khảo sát dịch tễ học diện rộng tại cộng đồng trên lứa tuổi vị thành niên. Đồng thời, việc xác định căn nguyên loài Malassezia spp tại các cơ sở y tế trong nước phần lớn dựa trên phương pháp hình thái và nuôi cấy sinh hóa truyền thống vốn phức tạp, mất nhiều thời gian và khó phân biệt chính xác 14 loài đã được công bố. Thành phố Hải Phòng là một trung tâm công nghiệp lớn ở miền Bắc Việt Nam, có điều kiện khí hậu nóng ẩm thuận lợi cho vi nấm phát triển nhưng chưa từng có công trình nghiên cứu toàn diện nào về dịch tễ học, căn nguyên loài bằng công nghệ sinh học phân tử và can thiệp cộng đồng đối với bệnh lang ben ở lứa tuổi 11 - 15.

Luận án tiến sĩ y học của tác giả Võ Thị Thanh Hiền thực hiện nhằm giải quyết ba mục tiêu cụ thể:

1. Mô tả thực trạng và một số yếu tố liên quan đến bệnh lang ben ở học sinh 11 - 15 tuổi tại Hải Phòng năm 2016.
2. Xác định thành phần loài nấm Malassezia spp gây bệnh lang ben.
3. Đánh giá hiệu quả can thiệp điều trị đặc hiệu và truyền thông giáo dục sức khỏe phòng chống bệnh lang ben năm 2016 - 2017.

• Đối tượng nghiên cứu: Học sinh lứa tuổi 11 - 15 đang theo học tại các trường trung học cơ sở (THCS); các chủng nấm Malassezia spp phân lập từ vảy da của học sinh mắc bệnh lang ben.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu được triển khai tại 4 trường THCS đại diện cho các khu vực địa dư tại Hải Phòng, bao gồm: Trường THCS Đoàn Xá, Trường THCS Lạc Viên, Trường THCS Vĩnh Niệm và Trường THCS Quang Hưng.
• Phạm vi thời gian: Quá trình thu thập số liệu, xét nghiệm định danh và thực nghiệm can thiệp được thực hiện trong giai đoạn 2016 - 2017.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án đã hệ thống hóa lịch sử phân loại, đặc điểm sinh học và dịch tễ học của nấm Malassezia spp cùng các bệnh lý liên quan:

• Lịch sử nghiên cứu và phân loại học: Thuật ngữ lang ben được Willan sử dụng từ cuối thế kỷ XVIII - đầu thế kỷ XIX. Năm 1846, Eichstedt mô tả lần đầu tiên vi nấm trong vảy da người bệnh. Năm 1853, Robin định danh loài là Microsporon furfur. Năm 1874, Malassez phát hiện bào tử nấm trên bệnh nhân viêm da tăng tiết bã nhờn. Năm 1925, Weidman phân lập nấm men không phụ thuộc chất béo từ da tê giác và đặt tên Pityrosporum pachydermatis. Năm 1927, Panja đề xuất tên Malassezia ovalis và Malassezia tropica. Năm 1986, Ủy ban Quốc tế về phân loại nấm thống nhất sử dụng tên giống chung là Malassezia. Đến giai đoạn 1995 - 1996 và 2004, nhờ kỹ thuật giải trình tự bộ gen, các nhà khoa học đã nâng tổng số loài được xác định lên 14 loài.

STT	Tên loài Malassezia	Nguồn phân lập tự nhiên
1	M. pachydermatis	Chó, mèo, động vật ăn thịt, chim
2	M. furfur	Người, bò, voi, lợn, khỉ, đà điểu, bồ nông, chó
3	M. yamatoensis	Người
4	M. sympodialis	Người, ngựa, lợn, cừu
5	M. caprae	Dê, ngựa
6	M. dermatis	Người
7	M. slooffiae	Người, lợn, dê, cừu
8	M. japonica	Người
9	M. nana	Mèo, bò, chó
10	M. obtusa	Người
11	M. restricta	Người
12	M. globosa	Người, báo, bò
13	M. equi	Ngựa
14	M. cuniculi	Thỏ

• Bệnh lý liên quan: Ngoài lang ben, Malassezia spp còn đóng vai trò gây bệnh hoặc làm trầm trọng thêm các bệnh ngoài da khác: viêm da tiết bã (M. globosa, M. restricta, M. sympodialis), viêm nang lông (M. furfur, M. sympodialis, M. globosa), viêm da cơ địa (M. restricta, M. globosa, M. slooffiae), bệnh vẩy nến (M. globosa, M. furfur) và nhiễm trùng hệ thống/nhiễm nấm máu ở trẻ sơ sinh non tháng nuôi dưỡng qua catheter tĩnh mạch trung tâm bằng nhũ tương lipid (M. furfur, M. pachydermatis).

• Tình hình dịch tễ quốc tế: Nghiên cứu của Deepak Kumar Jena tại Ấn Độ ghi nhận tỷ lệ mắc bệnh lang ben ở trẻ dưới 15 tuổi là 31%; Elham Zeinali tại Iran (2012 - 2013) ghi nhận tỷ lệ 9,5%; Ingordo (2003) tại Ý trên thủy thủ trẻ là 2,1%; Mellen LA tại Mỹ ghi nhận 0,8%; Daiane Heidrich tại Brazil (1996 - 2011) ghi nhận 5,8%; Ellabib (2002) tại Libya ghi nhận 27,8%; nghiên cứu tại Tanzania trên 800 trẻ em ghi nhận 26% mắc bệnh. Về thành phần loài, các nước ôn đới (như Hy Lạp qua nghiên cứu của Gaitanis, Trung Quốc qua nghiên cứu của Zhen Xie, Iran qua nghiên cứu của Khosravi, Rasi, Rezvan Talaee) ghi nhận M. globosa và M. restricta chiếm ưu thế. Ngược lại, các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới (Crespo-Erchiga, Kalyani M, Ajanta Sharma tại Ấn Độ) ghi nhận M. furfur chiếm ưu thế (lên tới 77,3%).

• Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam: Triệu Tân Phong (2008 - 2009) và Phạm Thị Lan (2009 - 2011) tại Bệnh viện Da liễu Trung ương ghi nhận tỷ lệ bệnh nhân lang ben đến khám lần lượt là 1,1% và 1,04%. Tại cộng đồng, Nguyễn Duy Hưng (2009) tại Kiên Giang ghi nhận 0,6%; Lê Trần Anh (2000) tại 2 đơn vị bộ đội ghi nhận 1,6%; Nguyễn Quý Thái (2002, 2004) tại các mỏ than Thái Nguyên ghi nhận 5,28% đến 7,4%; Nguyễn Đinh Nga (2005) tại Trường Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh ghi nhận học sinh 17 - 19 tuổi mắc 20,87% và phân lập 4 loài bằng nuôi cấy (M. furfur chiếm 48,64%, M. sympodialis, M. globosa, M. slooffiae); Trần Cẩm Vân ứng dụng giải trình tự gen xác định 4 loài (M. furfur, M. sympodialis, M. globosa, M. restricta).

• Vị trí của luận án: Luận án của Võ Thị Thanh Hiền là công trình dịch tễ học can thiệp đầu tiên tại Việt Nam tập trung chuyên biệt vào đối tượng học sinh lứa tuổi THCS (11 - 15 tuổi) tại một thành phố lớn; kết hợp đồng thời phương pháp xét nghiệm truyền thống, nuôi cấy trên môi trường sinh màu chuyên biệt CHROMagar Malassezia, kỹ thuật sinh học phân tử hiện đại (PCR-RFLP và giải trình tự gen) cùng thử nghiệm can thiệp kép (điều trị tại chỗ kết hợp truyền thông giáo dục sức khỏe trường học).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và sinh bệnh học

Nấm Malassezia spp (ngành Basidiomycota, lớp Exobasidiomycetes, bộ Malasseziales, họ Malasseziaceae) có cấu trúc vách tế bào dày (khoảng 0,12 mm), cấu tạo đa lớp với hàm lượng lipid cao (15%), giúp vi nấm bám dính vào lớp sừng và ngăn chặn đáp ứng tạo cytokine của vật chủ. Trừ M. pachydermatis, các loài Malassezia đều phụ thuộc vào nguồn lipid ngoại sinh (axit béo chuỗi C12 - C24) do thiếu hụt enzyme tổng hợp axit myristic. Nấm tiết ra hệ enzyme ngoại bào gồm các lipase (13 loại lipase ở M. globosa) và phospholipase để thủy phân triglyceride thành axit béo tự do gây kích ứng và cung cấp dinh dưỡng.

M. furfur sản xuất enzyme tryptophan aminotransferase (MfTam1) hoạt động tối ưu ở pH = 8,0 (môi trường da kiềm do mồ hôi ứ đọng), đồng thời sản xuất axit azelaic (axit dicarboxylic C9) ức chế enzyme tyrosinase tham gia tổng hợp melanin, dẫn tới các dát giảm sắc tố. Ngược lại, M. globosa sản xuất enzyme lipase Mglip2 hoạt động ở pH = 6,0. Hoạt chất indole do nấm sản xuất tác động qua thụ thể hydrocarbon thơm (AhR) ở tế bào biểu bì, làm biến đổi nội môi da và tạo ra các biểu hiện bệnh lý.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế dịch tễ học mô tả cắt ngang, nghiên cứu thực nghiệm phòng xét nghiệm và nghiên cứu can thiệp cộng đồng có đối chứng trước - sau.

1. Nghiên cứu mô tả thực trạng và yếu tố liên quan:

   • Khám lâm sàng: Quan sát các dát thay đổi màu sắc hình tròn, bầu dục, bờ rõ, có vảy mịn ở các vùng giàu tuyến bã (ngực, lưng, cổ, mặt, cánh tay); soi đèn Wood phát hiện huỳnh quang màu xanh lá mạ.
   • Xét nghiệm vi nấm trực tiếp: Thu thập vảy da tổn thương, soi tươi với dung dịch KOH hoặc dung dịch nhuộm xanh methylene/mực Parker dưới kính hiển vi quang học độ phóng đại 40x. Tiêu chuẩn xác định dương tính là quan sát thấy hình ảnh điển hình "mì ống và thịt viên" (sợi nấm ngắn, thô kèm đám tế bào men) hoặc mật độ tế bào men tập trung $\ge 20$ tế bào nấm/vi trường.
   • Phỏng vấn KAP: Sử dụng bộ câu hỏi chuẩn hóa đánh giá kiến thức, thái độ và thực hành (KAP) của học sinh về bệnh lang ben và các hành vi liên quan (tắm giặt, mặc chung quần áo, vệ sinh cá nhân, ra mồ hôi).

2. Kỹ thuật phòng thí nghiệm định danh loài vi nấm:

   • Nuôi cấy: Nuôi cấy bệnh phẩm vảy da trên môi trường CHROMagar Malassezia, ủ ở nhiệt độ tối ưu 32 - 34°C trong 2 tuần (không ủ dưới 28°C hoặc vượt quá 35°C), phân biệt dựa trên màu sắc khuẩn lạc (hồng đến tím) và các thử nghiệm sinh hóa đồng hóa Tween (Tween 20, 40, 60, 80) và phản ứng catalase.
   • Kỹ thuật PCR-RFLP: Tách chiết DNA nấm, khuếch đại đoạn gen đích 26S rDNA hoặc vùng ITS bằng các cặp mồi chuyên biệt (mồi ITS3 và ITS4, NL1 và NL4). Sau đó, cắt sản phẩm khuếch đại bằng các enzyme giới hạn (AluI, BanI, MspAI, CfoI), điện di trên gel agarose để phân tích kích thước và số lượng đoạn cắt giới hạn.
   • Giải trình tự gen: Giải trình tự chuỗi nucleotide sản phẩm PCR và so sánh độ tương đồng với ngân hàng gen quốc tế (GenBank) để khẳng định chính xác loài và xây dựng cây phả hệ phát sinh loài.

3. Nghiên cứu can thiệp tại cộng đồng:

   • Can thiệp điều trị đặc hiệu: Sử dụng thuốc bôi Ketoconazole 2% bôi tại chỗ 1 lần/ngày trong 2 - 3 tuần cho học sinh được chẩn đoán xác định mắc bệnh. Đánh giá sạch tổn thương lâm sàng và âm tính vi nấm sau 1 tháng và tỷ lệ tái phát sau điều trị.
   • Can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe (TTGDSK): Phối hợp với Trung tâm Truyền thông Giáo dục Sức khỏe Hải Phòng, Ban giám hiệu và cán bộ y tế học đường xây dựng tài liệu, tổ chức các buổi truyền thông, hướng dẫn thực hành vệ sinh cá nhân; đánh giá sự thay đổi điểm kiến thức, thái độ và thực hành trước và sau can thiệp.

4. Xử lý số liệu:

   • Số liệu được nhập và phân tích bằng phần mềm thống kê y học. Sử dụng tỷ suất chênh (Odds Ratio - OR), khoảng tin cậy 95% (95% CI) và các kiểm định thống kê với mức ý nghĩa $p < 0,05$ để xác định mối liên quan dịch tễ; áp dụng các biện pháp chuẩn hóa quy trình để khống chế sai số. Đề tài được thông qua hội đồng đạo đức trong nghiên cứu y sinh học.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này cung cấp hệ thống lý thuyết hoàn chỉnh về chi nấm Malassezia, bao gồm lịch sử phát hiện từ năm 1846, phân loại sinh học 14 loài, đặc điểm sinh học vách tế bào, tính phụ thuộc lipid, hoạt tính các enzyme lipase và aminotransferase. Chương 1 cũng trình bày toàn diện các biểu hiện lâm sàng của bệnh lang ben, các thể tổn thương tăng sắc tố, giảm sắc tố, đỏ da; tổng hợp các kỹ thuật xét nghiệm từ soi trực tiếp KOH/chất màu, môi trường nuôi cấy chuyên dụng (Dixon, Leeming-Notman, CHROMagar Malassezia) đến các kỹ thuật sinh học phân tử (PCR, Nested-PCR, PCR-RFLP, giải trình tự gen). Đồng thời, tác giả tổng kết các nghiên cứu dịch tễ học trong và ngoài nước, cơ chế tác dụng của thuốc kháng nấm nhóm azole (đặc biệt là Ketoconazole ức chế enzym lanosterol 14α-demethylase) và các cây thuốc nam có tác dụng kháng nấm theo y học cổ truyền (riềng nếp, muồng trâu, rau má, rau răm, cúc vạn thọ).

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình nghiên cứu thực hiện tại 4 trường THCS thuộc thành phố Hải Phòng (THCS Đoàn Xá, THCS Lạc Viên, THCS Vĩnh Niệm, THCS Quang Hưng). Tác giả trình bày cụ thể sơ đồ thiết kế nghiên cứu 3 giai đoạn, phương pháp chọn mẫu, tiêu chuẩn lựa chọn và loại trừ đối tượng, quy trình khám lâm sàng và kỹ thuật lấy mẫu vảy da. Chương này chuẩn hóa quy trình xét nghiệm trực tiếp với KOH và nhuộm xanh methylene, quy trình nuôi cấy trên CHROMagar Malassezia, kỹ thuật tách chiết DNA, phản ứng PCR với các cặp mồi ITS3/ITS4, NL1/NL4, phản ứng cắt giới hạn với các enzyme AluI, BanI, MspAI, quy trình giải trình tự gen, cùng quy trình can thiệp điều trị bằng kem bôi Ketoconazole 2% và chương trình truyền thông giáo dục sức khỏe học đường.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các kết quả định lượng thu được theo cấu trúc logic của mục tiêu nghiên cứu:

• Thực trạng nhiễm và các yếu tố liên quan: Tỷ lệ học sinh THCS mắc bệnh lang ben tại Hải Phòng năm 2016; sự phân bố tỷ lệ bệnh theo địa dư (nội thành, ngoại thành), theo giới tính, lứa tuổi và tiền sử mắc bệnh. Phân tích đặc điểm lâm sàng (triệu chứng cơ năng, vị trí tổn thương trên cơ thể, màu sắc dát da). Đánh giá điểm KAP ban đầu của học sinh và xác định các yếu tố liên quan có ý nghĩa thống kê như: cơ địa ra nhiều mồ hôi, thói quen không tắm ngay sau khi vận động/đi học về, không sử dụng xà phòng/sữa tắm, không giặt quần áo hàng ngày và hành vi mặc chung quần áo (phân tích qua chỉ số OR và 95% CI).
• Thành phần loài nấm Malassezia spp: Kết quả nuôi cấy trên CHROMagar Malassezia; kết quả điện di sản phẩm PCR; kết quả cắt giới hạn bằng các enzyme AluI, BanI, MspAI; tỷ lệ đơn nhiễm và đa nhiễm các loài nấm; thành phần loài theo vị trí tổn thương, giới tính và địa dư. Kết quả giải trình tự gen khẳng định tên loài và sơ đồ cây phả hệ phân tử.
• Hiệu quả các biện pháp can thiệp: Tỷ lệ sạch tổn thương lâm sàng và sạch nấm qua nuôi cấy sau 1 tháng điều trị bằng Ketoconazole 2% theo địa dư, giới tính và thời gian mắc bệnh; tỷ lệ tái phát sau điều trị. Đánh giá sự chuyển biến rõ rệt về tỷ lệ học sinh có kiến thức đúng, thái độ tích cực và thực hành vệ sinh đúng sau khi triển khai các biện pháp TTGDSK.

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 tập trung phân tích, biện luận các phát hiện nghiên cứu trong sự đối chiếu với y văn quốc tế và trong nước:

• Về dịch tễ và yếu tố liên quan: Bàn luận về tỷ lệ mắc bệnh ở lứa tuổi 11 - 15 trong mối liên hệ với sự phát triển sinh lý của tuyến bã nhờn tuổi dậy thì; giải thích vai trò của các yếu tố hành vi vệ sinh cá nhân, điều kiện vi khí hậu của Hải Phòng và môi trường sinh hoạt học đường làm tăng nguy cơ lây truyền và phát triển nấm.
• Về thành phần loài Malassezia spp: Biện luận về sự phân bố của các loài nấm phân lập được (M. furfur, M. globosa, M. sympodialis,...), so sánh sự khác biệt về thành phần loài giữa các vùng khí hậu nhiệt đới (Việt Nam, Ấn Độ) với vùng khí hậu ôn đới (châu Âu, Đông Á); phân tích ưu thế và độ chính xác của kỹ thuật PCR-RFLP so với nuôi cấy sinh hóa truyền thống.
• Về hiệu quả can thiệp: Thảo luận về hiệu quả điều trị tại chỗ của Ketoconazole 2%, tính an toàn, khả năng tuân thủ điều trị của học sinh, nguyên nhân tái phát do các bào tử nấm còn tiềm ẩn trong nang lông hoặc do tái nhiễm từ đồ dùng cá nhân; khẳng định vai trò bổ trợ thiết yếu của hoạt động truyền thông giáo dục sức khỏe trường học nhằm duy trì kết quả điều trị bền vững.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Kết quả chính của luận án

• Đã xác định được thực trạng nhiễm nấm lang ben và các đặc điểm lâm sàng điển hình ở học sinh lứa tuổi 11 - 15 tại các trường THCS đại diện của Hải Phòng.
• Xác định rõ mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa bệnh lang ben với các yếu tố cơ địa (tăng tiết mồ hôi) và các hành vi vệ sinh cá nhân kém (mặc chung quần áo, không giặt quần áo hàng ngày, không tắm sạch bằng xà phòng sau khi hoạt động thể lực).
• Định danh chính xác thành phần các loài nấm Malassezia spp gây bệnh lang ben tại Hải Phòng bằng kỹ thuật sinh học phân tử PCR-RFLP và giải trình tự gen, chỉ ra các loài chiếm ưu thế trong khu vực nghiên cứu cũng như tỷ lệ đơn nhiễm, đa nhiễm.
• Chứng minh hiệu quả làm sạch tổn thương lâm sàng và âm tính nấm học của phác đồ bôi kem Ketoconazole 2% tại chỗ trên nhóm bệnh nhân học sinh, đồng thời đánh giá chính xác tỷ lệ tái phát sau điều trị.
• Chứng minh mô hình can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe trong trường học giúp nâng cao rõ rệt kiến thức, thái độ và thực hành phòng chống bệnh lang ben của học sinh.

Những đóng góp mới về mặt khoa học và thực tiễn

• Về khoa học và lý thuyết:
  • Cung cấp dẫn liệu dịch tễ học và sinh học phân tử có hệ thống đầu tiên về bệnh lang ben ở lứa tuổi học sinh 11 - 15 tuổi tại Hải Phòng.
  • Xây dựng và hoàn thiện quy trình ứng dụng kỹ thuật PCR-RFLP sử dụng các cặp mồi đặc hiệu và hệ enzyme cắt giới hạn (AluI, BanI, MspAI) để định danh nhanh, chính xác các loài nấm Malassezia spp gây bệnh từ bệnh phẩm vảy da lâm sàng, khắc phục những hạn chế cố hữu của phương pháp nuôi cấy sinh hóa truyền thống.
  • Bổ sung dữ liệu trình tự gen của các chủng Malassezia spp phân lập tại Việt Nam vào ngân hàng dữ liệu gen, làm sáng tỏ cơ cấu thành phần loài vi nấm tại vùng nhiệt đới gió mùa.
• Về thực tiễn và giải pháp:
  • Cung cấp bằng chứng thực nghiệm về hiệu quả và tính an toàn của phác đồ điều trị tại chỗ bằng thuốc bôi Ketoconazole 2% đối với học sinh THCS, hạn chế việc lạm dụng thuốc kháng nấm đường uống gây độc cho gan và thận.
  • Xây dựng nội dung và quy trình truyền thông giáo dục sức khỏe học đường phòng chống bệnh lang ben có tính ứng dụng cao, dễ dàng lồng ghép vào các chương trình y tế học đường tại các trường THCS trên địa bàn Hải Phòng và các địa phương có điều kiện tương đồng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:

  • Phạm vi nghiên cứu dịch tễ và can thiệp chỉ giới hạn tại 4 trường THCS thuộc thành phố Hải Phòng và tập trung trên nhóm tuổi 11 - 15, do đó các chỉ số dịch tễ học chưa đại diện hoàn toàn cho các nhóm tuổi khác và các vùng sinh thái khác trên cả nước.
  • Thời gian theo dõi sau can thiệp điều trị tập trung ở mốc 1 tháng và đánh giá tái phát ngắn hạn, chưa theo dõi kéo dài nhiều năm để đánh giá tái nhiễm theo mùa qua các năm học liên tiếp.
  • Chưa tiến hành thử nghiệm độ nhạy cảm in vitro của từng loài Malassezia spp phân lập được đối với các nhóm thuốc kháng nấm khác nhau.

• Hướng nghiên cứu tiếp:

  • Mở rộng quy mô nghiên cứu dịch tễ học và phân lập định danh Malassezia spp trên các nhóm quần thể nguy cơ cao khác (công nhân hầm mỏ, quân nhân, vận động viên thể thao) và ở các khu vực địa lý khác nhau của Việt Nam.
  • Ứng dụng quy trình PCR-RFLP và giải trình tự gen để nghiên cứu vai trò của các loài Malassezia spp trong các bệnh lý da liễu phức tạp khác như viêm da tiết bã, viêm nang lông, viêm da cơ địa và nhiễm nấm máu hệ thống ở bệnh nhân hồi sức tích cực.
  • Nghiên cứu cơ chế kháng thuốc của các loài Malassezia spp và khảo nghiệm hoạt tính kháng nấm của các hoạt chất chiết xuất từ thảo dược tự nhiên.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành Y - Dược: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu dịch tễ học can thiệp, quy trình kỹ thuật xét nghiệm vi nấm từ cổ điển (soi tươi, nhuộm màu, nuôi cấy CHROMagar) đến sinh học phân tử (PCR-RFLP, giải trình tự gen, xây dựng cây phát sinh loài).
• Bác sĩ chuyên khoa Da liễu và Ký sinh trùng: Cung cấp các dữ liệu cập nhật về căn nguyên loài nấm Malassezia, cơ chế bệnh sinh, vai trò của pH da và lipid, cùng căn cứ lâm sàng để lựa chọn phác đồ điều trị tại chỗ bằng Ketoconazole 2% an toàn, hiệu quả.
• Cán bộ y tế học đường và nhà quản lý giáo dục - y tế dự phòng: Cung cấp mô hình can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe (KAP) trường học đã được thực nghiệm chứng minh hiệu quả, có thể ứng dụng trực tiếp để xây dựng các chương trình chăm sóc sức khỏe da liễu học đường tại các địa phương.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao lứa tuổi học sinh 11 - 15 tuổi lại có nguy cơ cao mắc bệnh lang ben? Lứa tuổi 11 - 15 là giai đoạn dậy thì, dưới tác động của sự gia tăng tiết hormone androgen, tuyến bã nhờn trên da hoạt động rất mạnh mẽ làm tăng tiết chất bã. Do nấm men Malassezia spp là vi nấm ưa lipid, nguồn lipid dồi dào trên da tạo môi trường tối ưu cho nấm tăng sinh từ trạng thái hoại sinh sang ký sinh gây bệnh. Ngoài ra, học sinh lứa tuổi này thường hiếu động, hoạt động thể lực nhiều gây tăng tiết mồ hôi kết hợp với ý thức vệ sinh cá nhân chưa hoàn thiện là những yếu tố thuận lợi cho bệnh phát triển.

2. Kỹ thuật PCR-RFLP có ưu điểm gì trong việc định danh các loài nấm Malassezia spp so với phương pháp nuôi cấy truyền thống? Phương pháp nuôi cấy và thử nghiệm sinh hóa truyền thống đòi hỏi môi trường giàu lipid phức tạp, thời gian nuôi cấy kéo dài (ít nhất 2 tuần) và khó phân biệt các loài có đặc điểm khuẩn lạc tương đồng. Kỹ thuật PCR-RFLP cho phép khuếch đại đoạn gen đích (như 26S rDNA hoặc vùng ITS) sau đó sử dụng các enzyme cắt giới hạn (AluI, BanI, MspAI, CfoI) để phân cắt thành các đoạn DNA đặc trưng. Dựa trên số lượng và kích thước các đoạn cắt khi điện di, kỹ thuật này giúp định danh nhanh, chính xác 14 loài Malassezia kể cả trong các trường hợp đa nhiễm mà phương pháp nuôi cấy dễ bỏ sót.

3. Cơ chế gây đổi màu da (giảm sắc tố) của nấm Malassezia trong bệnh lang ben là gì? Trong quá trình chuyển hóa lipid, nấm Malassezia (đặc biệt là M. furfur) sản xuất ra axit azelaic (một axit dicarboxylic C9). Axit azelaic có tác dụng ức chế cạnh tranh với enzyme tyrosinase – một enzyme thiết yếu trong chuỗi sinh tổng hợp sắc tố melanin của tế bào hắc tố ở lớp biểu bì. Sự suy giảm tổng hợp melanin dẫn đến hình thành các dát giảm sắc tố trắng hoặc sáng màu hơn vùng da lành xung quanh.

4. Tại sao việc thay đổi độ pH da không phải lúc nào cũng mang lại hiệu quả điều trị cho mọi trường hợp lang ben? Mỗi loài Malassezia spp có phổ pH hoạt động tối ưu của hệ enzyme khác nhau. Trong khi M. furfur sản xuất enzyme MfTam1 hoạt động thuận lợi ở môi trường da kiềm (pH = 8,0), thì M. globosa lại sở hữu hệ enzyme lipase (như Mglip2/MgMDL2) hoạt động tối ưu ở pH = 6,0 – rất gần với độ pH sinh lý bình thường của da người (pH 4,1 - 5,8). Do đó, các biện pháp can thiệp làm thay đổi pH da không thể ức chế đồng đều tất cả các loài Malassezia gây bệnh.

5. Phác đồ can thiệp điều trị tại chỗ bằng thuốc bôi Ketoconazole 2% trong luận án được tiến hành như thế nào và có ưu điểm gì? Phác đồ sử dụng kem bôi Ketoconazole 2% thoa nhẹ một lớp lên vùng da tổn thương đã được làm sạch, thực hiện 1 lần/ngày liên tục trong 2 - 3 tuần. Ketoconazole ức chế enzyme lanosterol 14α-demethylase làm ngừng trệ sinh tổng hợp ergosterol màng tế bào nấm. Phác đồ điều trị tại chỗ này mang lại hiệu quả sạch nấm cao, an toàn, không gây độc tính trên gan, thận như các thuốc kháng nấm nhóm azole đường uống, đặc biệt phù hợp cho đối tượng học sinh có diện tích tổn thương không quá rộng.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Võ Thị Thanh Hiền đã giải quyết một cách khoa học và toàn diện các mục tiêu nghiên cứu về thực trạng dịch tễ học, căn nguyên vi nấm và giải pháp can thiệp bệnh lang ben ở học sinh 11 - 15 tuổi tại Hải Phòng giai đoạn 2016 - 2017. Bằng việc kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp điều tra dịch tễ cộng đồng với công nghệ sinh học phân tử hiện đại (PCR-RFLP, giải trình tự gen), công trình đã xác định chính xác thành phần loài Malassezia spp gây bệnh và làm rõ các yếu tố nguy cơ hành vi liên quan. Đồng thời, nghiên cứu đã chứng minh hiệu quả thực tiễn vượt trội của mô hình kết hợp điều trị tại chỗ bằng Ketoconazole 2% với truyền thông giáo dục sức khỏe học đường, cung cấp cơ sở khoa học vững chắc cho công tác phòng chống các bệnh nấm da trong y tế học đường tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Malassezia spp là nấm men ƣa lipid, sống hoại sinh ở bề mặt da ngƣời và động vật máu nóng. Hiện nay, có tất cả 14 loài Malassezia spp, trong đó có 3 loài gây lang ben thƣờng gặp nhất là M. Ngoài ra, Malassezia spp còn là tác nhân thứ phát làm nặng nề hơn tình trạng của một số bệnh da khác: viêm da tiết bã, viêm nang lông, viêm da cơ địa, bệnh vẩy nến, … [31] cũng nhƣ có thể là một nguyên nhân gây nhiễm trùng toàn thân [8], [61] ở trẻ sơ sinh, ngƣời đƣợc nuôi dƣỡng bằng nhũ tƣơng lipid, đặt catheter tĩnh mạch trung tâm và những bệnh nhân suy giảm miễn dịch. Malassezia spp thƣờng gây bệnh lang ben là một bệnh phổ biến ở ngƣời.

Bệnh phân bố ở mọi nơi trên thế giới, nhất là ở các nƣớc nhiệt đới có khí hậu nóng ẩm với tỷ lệ nhiễm là 30% - 50%, ở vùng ôn đới là 14%, vùng hàn đới là 1,1% [4], [64]. Tại Việt Nam, bệnh khá phổ biến nhƣng do không có ảnh hƣởng lớn đến sức khỏe nên ít đƣợc thống kê, báo cáo [3]. Mọi lứa tuổi đều có thể mắc bệnh lang ben nhƣng gặp nhiều hơn ở lứa tuổi dậy thì từ 11 - 15 tuổi [64]. Theo nghiên cứu của Jena tại Ấn Độ trên đối tƣợng dƣới 15 tuổi có tỷ lệ bệnh lang ben là 31% [60].

Nguyên nhân chủ yếu là do hoạt động mạnh mẽ của tuyến bã nhờn đã tạo ra môi trƣờng thuận lợi cho nấm lang ben phát triển. Cơ địa ra mồ hôi nhiều, ngủ chung, mặc chung quần áo, tiền sử mắc bệnh lang ben trƣớc đó cũng nhƣ của ngƣời thân trong gia đình đƣợc coi là yếu tố thuận lợi. Các tổn thƣơng thay đổi sắc tố trên da đƣợc cho là vệ sinh kém đã làm ảnh hƣởng không nhỏ đến tâm lý của học sinh. Các loài nấm Malassezia spp đƣợc xác định dựa vào các kỹ thuật chẩn đoán định danh nấm truyền thống quá phức tạp và mất nhiều thời gian, không cho phép phân biệt đƣợc tất cả các loài nấm Malassezia spp.

Vì vậy, các nghiên cứu hiện nay sử dụng nhiều kỹ thuật sinh học phân tử hiện đại đã tạo Thuc.2017) 2 ra ngân hàng dữ liệu giúp các nhà khoa học trong nƣớc và trên thế giới hiểu sâu hơn về thành phần loài, dịch tễ học và bệnh sinh của các bệnh gây ra bởi nấm Malassezia spp. Điều trị bệnh lang ben không khó song tỷ lệ tái phát cao [85]. Phác đồ điều trị có thể bôi, uống thuốc kháng nấm hoặc phối hợp. Thuốc bôi thƣờng đƣợc áp dụng cho tổn thƣơng có diện tích nhỏ.

Thuốc uống kháng nấm đƣợc tiến hành theo phác đồ thƣờng quy có thể tốn kém và ảnh hƣởng không nhỏ đến chức năng gan thận, nhất là ngƣời suy giảm miễn dịch và có tiền sử suy gan thận [54]. Hiện nay kháng sinh kháng nấm nhóm azole nhƣ ketoconazole, fluconazole, itraconazole là những lựa chọn đầu tay. Hải Phòng là thành phố công nghiệp nằm ở miền Bắc Việt Nam với đặc điểm khí hậu thuận lợi cho các bệnh nấm phát triển nhƣng đến nay chƣa có một nghiên cứu nào về bệnh lang ben và các yếu tố liên quan tại cộng đồng trên đối tƣợng 11 - 15 tuổi cũng nhƣ thành phần loài nấm Malassezia spp gây lang ben. Do vậy, để góp phần đánh giá đúng vai trò y học của nấm Malassezia spp, áp dụng các phƣơng pháp chẩn đoán và điều trị cũng nhƣ phòng chống bệnh lang ben có hiệu quả tại Hải Phòng nói riêng và Việt Nam nói chung, chúng tôi đã triển khai nghiên cứu: “Thực trạng, một số yếu tố lien quan, thành phần loài nấm Malassezia spp gây bệnh lang ben ở học sinh 11 - 15 tuổi và hiệu quả can thiệp tại Hải Phòng (2016 - 2017)”với mục tiêu: 1.

Mô tả thực trạng và một số yếu tố liên quan đến bệnh lang ben ở học sinh 11 - 15 tuổi tại Hải Phòng năm 2016. Xác định thành phần loài nấm Malassezia spp gây bệnh lang ben. Đánh giá hiệu quả can thiệp điều trị đặc hiệu và truyền thông giáo dục sức khỏe phòng chống bệnh lang ben năm 2016 - 2017.2017) 3 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái niệm nấm Malassezia spp và bệnh lang ben Malassezia spp là nấm men ƣa lipid, sống hoại sinh ở bề mặt da ngƣời và động vật máu nóng, là tác nhân của một số bệnh ngoài da cũng nhƣ các bệnh nhiễm trùng hệ thống [31], [61].

Những nấm men này hiện nay đƣợc coi là các mầm bệnh cơ hội. Quan sát bằng kính hiển vi điện tử cho thấy loại nấm men này có một tế bào đa lớp dày với chồi hình thành liên tục từ một cực duy nhất trên tế bào cha mẹ, vì thế cho phép nhận dạng dễ dàng các loại nấm men này trong da. Các loài nấm Malassezia spp đều cần có chuỗi axit béo dài trong môi trƣờng nuôi cấy trừ M. pachydermatis nên các môi trƣờng nuôi cấy thông thƣờng đƣợc sử dụng để xác định nấm men không thể áp dụng cho nấm này.

Vì vậy, trong một khoảng thời gian dài, khởi đầu từ năm 1846 chúng đã đƣợc phát hiện trên các tổn thƣơng ở da nhƣng đến năm 1927 chúng mới đƣợc phân lập trên môi trƣờng nuôi cấy có bổ sung chất béo. Lang ben (pityriasis versicolor) là một bệnh mạn tính của lớp sừng do nấm men Malassezia spp gây nên. Bệnh biểu hiện bằng những đám thay đổi màu sắc trên da có hình tròn hoặc hình bầu dục, bong vảy mỏng, mịn, các tổn thƣơng có thể đứng rải rác hoặc liên kết với nhau thành đám, tập trung chủ yếu ở vùng da giàu tuyến bã nhờn nhƣ lƣng, ngực, … và kèm theo ngứa [3], [4]. Lịch sử nghiên cứu nấm Malassezia spp Lang ben là một thuật ngữ đƣợc sử dụng bởi Willan vào cuối thế kỷ XVIII và đầu thế kỷ XIX.

Năm 1846, Eichstedt đã mô tả một giống nấm men Malaasezia đƣợc xác định là nguyên nhân gây bệnh lang ben ở ngƣời. Ông quan sát thấy sự hiện diện của nấm men và nấm sợi trong bệnh phẩm từ bệnh nhân, nhƣng loài nấm này đã không đƣợc nêu tên cho đến khi Robin xác định là Microspporon furfur vào năm 1853. Năm 1874, Malassez lần đầu tiên mô tả Thuc.2017) 4 cả hai “bào tử” hình cầu và hình bầu dục có chồi trên vảy da của những bệnh nhân viêm da tăng tiết bã nhờn, ông đã đặt tên “Vi khuẩn hình chai của Unna” để mô tả những tế bào hình bầu dục nhỏ trong vảy da. Từ những năm 40 - 50 của thế kỷ 19, các tác giả đã ghi nhận vai trò gây bệnh của nấm với tên gọi Pityrospporum và tác giả nhận thấy sự hiện diện của nấm trên một số bệnh nhƣ: lang ben, viêm da dầu, viêm nang lông, viêm da cơ địa.

Trong năm 1925, Weidman phân lập đƣợc nấm men từ da của một con tê giác có hình thái giống P. ovale nhƣng lại không phụ thuộc vào chất béo để tăng trƣởng và đặt tên là P. Trong nhiều năm sau đó, một số tác giả tiến hành phân lập nhiều loại nấm men từ động vật và đều kết luận là P. Loài này không tồn tại trên bề mặt da của con ngƣời nhƣng đƣợc tìm thấy ở nhiều vật nuôi.

Năm 1927, Panja công nhận sự tƣơng đồng giữa Malassezia và Pityrospporum, đặt tên chúng M. ovalis, và loài thứ ba, M. tropica là nguyên nhân của lang ben vùng nhiệt đới. Tuy nhiên, khái niệm này đã không đƣợc chấp nhận bởi các nhà nghiên cứu tại thời điểm đó vì ngƣời ta cho rằng Malassezia là nấm sợi còn Pityrospporum là nấm men.

Trong tác phẩm "Nấm men, một nghiên cứu phân loại", xuất bản đầu tiên năm 1952 đã liệt kê hai loài nấm: P. orbiculare đã đƣợc thêm vào chi Pityrospporum trong lần xuất bản thứ hai năm 1970. Trong 3 loài này có hai loài nấm men ƣa lipid gây bệnh ở ngƣời là P. orbiculaire và một loài không ƣa lipid gây bệnh cho động vật là P.

Trong tác phẩm này, tác giả đã thừa nhận sự giống nhau giữa Pityrospporum và Malassezia. Vào năm 1986, tại Ủy ban Quốc tế về phân loại nấm, một cái tên chung duy nhất đƣợc đề xuất cho các loại nấm này là Malassezia. Mặc dù quyết định này đã đƣợc công nhận bởi các nhà phân loại, "Pityrospporum" tiếp tục đƣợc sử dụng, đặc biệt là trong chuyên ngành da liễu.2017) 5 Năm 1995 - 1996, nhiều thành tựu khoa học công nghệ phát triển nhanh chóng, ứng dụng thành công việc giải mã trình tự bộ gen và đã tìm ra 7 loài Malassezia [38]. Đến năm 2004, các nhà khoa học Nhật Bản tiếp tục tìm ra thêm 6 loài mới nữa trong đó có 3 loài có nguồn gốc từ động vật và 3 loài có nguồn gốc từ ngƣời.

Từ đó, các nhà khoa học thống nhất tên gọi cho nấm này là Malassezia. Cho đến hiện nay các nhà khoa học đã phân lập đƣợc tất cả là 14 loài Malassezia [31], [34],[ 35], [38]. Các loài này đóng vai trò rất quan trọng trong căn nguyên sinh bệnh của lang ben. Nấm Malassezia spp 1.

Vị trí của nấm Malassezia spp trong hệ thống phân loại Giới : Fungi Ngành : Basidiomycota Lớp : Exobasidiomycetes Bộ : Malasseziales Họ : Malasseziaceae Giống : Malassezia Loài : M. Đặc điểm hình thể của nấm Malassezia spp Quan sát dƣới kính hiển vi quang học, các tế bào nấm men có hình tròn hoặc hình bầu dục hay hình trụ, kích thƣớc 3 - 8 µm [91]. Các tế bào nấm men sinh sản bằng cách nảy chồi, các tế bào con khi tách khỏi tế bào mẹ sẽ để lại một vết sẹo, từ vết sẹo này các tế bào con khác lại nhô lên [27]. Dạng sinh sản đa chồi không xảy ra, nhƣng các tế bào con sau khi đƣợc sinh ra lại không tách hoàn toàn khỏi tế bào mẹ nên khi quan sát dƣới kính hiển vi thấy dính nhau thành chùm.2017) 6 Mô tả về các đặc điểm khuẩn lạc của Malassezia spp trên môi trƣờng nuôi cấy rất hạn chế cho đến khi môi trƣờng nuôi cấy cung cấp đầy đủ lipid cho sự phát triển của nấm men này.

Trên các môi trƣờng nuôi cấy khác nhau sẽ cho hình thể khuẩn lạc khác nhau. Trên môi trƣờng CHROMagarTM Malassezia khuẩn lạc có màu từ hồng đến tím và có thể dùng để định loài. Quan sát dƣới kính hiển vi điện tử, vách tế bào của Malassezia spp có một cấu trúc độc nhất [79]. Nó dày hơn vách của các tế bào nấm men khác, khoảng 0,12 mm, gồm nhiều lớp mỏng và màng plasma [79], [115].

Chính các lớp mỏng này đóng một vai trò quan trọng trong sự kết dính của nấm vào da ngƣời và ống thông. Vách tế bào của Malassezia spp có một tỷ lệ lipid cao là 15% [118] giúp cho tế bào Malassezia có sức đề kháng với các ảnh hƣởng từ bên ngoài.