mở đầu cho các nghiên cứu khác. Trước đây, phân loại ký sinh trùng chủ yếu dựa vào hình thể học bên ngoài đại thể hoặc cấu tạo bên trong. Ngày nay, việc nghiên cứu hình thể hoặc phân loại còn dựa vào nhiều yếu tố khác như siêu cấu trúc, sinh học phân tử (gen, protein). - Đặc điểm sinh lý - sinh thái - di truyền: Những nghiên cứu về sinh lý, sinh thái, sinh hóa của ký sinh trùng giúp chúng ta hiểu sâu hơn về ký sinh trùng, về tác hại và bệnh do ký sinh trùng gây nên, giúp đề ra những giải pháp chữa bệnh và phòng bệnh hiệu quả hơn - Nghiên cứu tác động qua lại giữa ký sinh trùng và vật chủ.
- Nghiên cứu về vai trò y học, đặc điểm lâm sàng, biện pháp chẩn đoán và điều trị bệnh ký sinh trùng. - Nghiên cứu các yếu tố dịch tễ học và biện pháp phòng chống bệnh ký sinh trùng. Cách ghi danh pháp và đặt tên ký sinh trùng 3. Cách ghi danh pháp Ký sinh trùng ngoài tên gọi thông thường nhất thiết phải có tên khoa học thống nhất kèm theo để có tiếng nói chung trong ngành, trong nước và quốc tế, tránh nhầm lẫn và không hiểu nhau.
Tên khoa học thường có chữ gốc La Tinh. Ví dụ: Giun đũa ký sinh ở người có nhiều tên gọi dân gian khác nhau: giun đũa, lải, sán đũa, trùn ruột, hồi trùng… Tên khoa học là Ascaris lumbricoides. Ascaris nghĩa là giun này thuộc giống Ascaridae, loài lumbricoides. Trường hợp có loài phụ thì phải viết thêm loài phụ.
Cách đặt tên ký sinh trùng Có nhiều cách đặt tên khoa học: - Dựa vào sự tiến hóa như đơn bào có tên chung là Protozoa (động vật phát triển trước). - Dựa vào hình thể như sán lá có hai miệng như hai chấm nên được gọi là Trematoda (trema nghĩa là chấm), sán dây được gọi là Cestoda (cesta nghĩa là dải, dây), giun móc được gọi là Acylostomidae (ancylostoma nghĩa là miệng cong). - Dựa vào kích thước như muỗi truyền sốt rét chủ yếu là ở Việt Nam có tên là Anopheles minimus (minima nghĩa là nhỏ). - Dựa vào hình dạng như amip hoạt động có hình nhất định nên được gọi là Amoeba (amoeba nghĩa là không hình).
- Dựa vào vật chủ để đặt tên khoa học cho ký sinh trùng như giun đũa lợn có tên là Ascaris suum (sius là lợn). - Dựa vào ký sinh trùng như amip ở ruột có tên là Entamoeba (ent là ruột), một loại sán lá gan có tên là Fasciola hepatica (hepati là gan). - Dựa vào địa phương tìm ra ký sinh trùng như Anopheles philippinensis (muỗi này tìm thấy đầu tiên ở Philppine). - Dựa vào tên người hoặc tên tác giả tìm ra ký sinh trùng như giun chỉ Wuchereria bancorofti do Wucherer và Bancroft tìm ra.
- Dựa vào tính chất gây bệnh của ký sinh trùng như một loài bọ chét có tên là Pulex irritans (irritans là kích thước nhỏ). Quy định viết tắt tên khoa học: Trong tên kép, để ngắn gọn có thể viết tắt tên giống, không viết tên loài. Ví dụ: giun đũa Ascaris lumbricoides có thể viết tắt là A. Phân loại ký sinh trùng y học - Ngành động vật đơn bào (Protozoa) có các lớp + Lớp chân giả (Rhizopoda).
+ Lớp trùng roi (Flagellata). + Lớp trùng lông (Ciliata). + Lớp trùng bào tử (Sporozoa). + Ngành phụ giun dẹt (Platodes) có các lớp.
Lớp sán dây (Cestoda) + Ngành phụ giun đốt (Annelida): Đỉa vắt (Hirudinae) - Ngành động vật chân đốt (Arthropoda) có các lớp + Lớp nhện (Arachnida) có các họ. + Lớp côn trùng (Insecta) có các họ. Họ ruồi vàng (Simulidae). Họ ruồi trâu (Tabanidae).
Họ bọ chét (Pulicidae). Họ chấy rận (Pediculidae). Họ gián (Blattidae) - Ngành nấm (Fungi): + Lớp nấm tảo - Phycomycetes + Lớp nấm túi - Ascomycetes + Lớp nấm đảm - Basidiomycetes + Lớp nấm bất toàn - Adelomycetes TỰ LƯỢNG GIÁ 1. Nắm được những khái niệm cơ bản về ký sinh trùng, vật chủ, chu kỳ.
Phân tích các loại chu kỳ của ký sinh trùng, đưa ra các ví dụ về ký sinh trùng và chu kỳ của ký sinh trùng. Nêu được cách phân loại ký sinh trùng. ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC VÀ MỐI QUAN HỆ CỦA KÝ SINH TRÙNG VÀ VẬT CHỦ MỤC TIÊU HỌC TẬP 1. Trình bày đặc điểm về hình thể, sinh học của ký sinh trùng.
Phân tích được mối quan hệ giữa ký sinh trùng và vật chủ. Đặc điểm hình thể 1. Đặc điểm hình thể bên ngoài - Hình thể, kích thước ký sinh trùng rất đa dạng. Ký sinh trùng có thể hình ống tròn (giun tròn) hay dẹt hình lá (sán lá), hình dải (sán dây).
Kích thước của ký sinh trùng rất khác nhau. Có loài rất nhỏ bé phải đo bằng micromét, chỉ có thể quan sát được bằng kính hiển vi (như các loại đơn bào: ký sinh trùng sốt rét). Có những ký sinh trùng với kích thước dài hơn chục mét (sán dây) hoặc dài khoảng 20cm (giun đũa người), các loại ngoại ký sinh trùng thì chỉ cần quan sát bằng mắt thường như ruồi muỗi, ve, mò. Hình thể, kích thước ký sinh trùng có thể thay đổi theo từng giai đoạn phát triển.
Cấu tạo bên trong - Một số bộ phận bên trong cơ thể ký sinh trùng cấu tạo rất phát triển như bộ máy tiêu hóa của rệp, ve có dung lượng lớn, sau một lần hút máu có thể sống rất lâu chờ cơ hội mới lại được hút máu vật chủ. Một lần hút máu rệp có thể sống qua một năm, ve có thể sống qua 5 năm hoặc hơn. Bộ phận sinh dục của ký sinh trùng rất phát triển vì thường sống trong môi trường giàu chất dinh dưỡng của vật chủ và khả năng sinh sản lớn. - Do đời sống ký sinh không cần đến nên các loại nội ký sinh trùng không có mắt, không có bộ phận để chuyển động.
Nhưng có thể ở giai đoạn ấu trùng chúng vẫn có mắt hoặc có lông để bơi. - Cấu tạo bên trong của ký sinh trùng cũng rất khác nhau: một số loài ký sinh trùng có thân chỉ là một tế bào (lớp đơn bào), có những ký sinh trùng phát triển tương đối hoàn thiện với đầy đủ các hệ thần kinh, tiêu hoá, sinh dục (giun, sán). Đặc điểm sinh học 2. Đặc điểm sinh lý - Dinh dưỡng và chuyển hoá Nguồn dinh dưỡng của ký sinh trùng chủ yếu dựa vào sự chiếm đoạt những chất dinh dưỡng của vật chủ.
Những chất này có thể dưới dạng thức ăn đã được tiêu hoá như dưỡng chấp hoặc thức ăn đã được chuyển hoá thành máu, dịch mô, tế bào. Thức ăn của chúng tuỳ theo từng loài ký sinh trùng. Ví dụ: giun đũa ăn dưỡng chấp; giun móc ăn máu. Chuyển hóa: ký sinh trùng chuyển hóa các chất dinh dưỡng lấy được từ vật chủ để phục vụ nhu cầu dinh dưỡng, phát triển của chúng.
Trong quá trình chuyển hóa, nhiều sản phẩm có thể gây độc cho vật chủ. - Sinh sản Ký sinh trùng có nhiều hình thức sinh sản phong phú + Sinh sản vô tính: là hình thức sinh sản đơn giản nhất, không có sự kết hợp giữa hai yếu tố đực và cái như ký sinh trùng sốt rét. + Sinh sản hữu tính: là hình thức sinh sản có sự kết hợp giữa yếu tố đực và cái như giun đũa, giun móc, giun kim + Sinh sản đa phôi: là hình thức sinh sản đặc biệt thường thấy ở các loài sán lá và một số loài sán dây. - Hô hấp - bài tiết + Hô hấp: đối với các loài nội ký sinh trùng, hô hấp được thực hiện trong điều kiện yếm khí.
Oxy cần thiết cho chúng được cung cấp nhờ các men chuyển hoá thức ăn hoặc nhờ các vi khuẩn cộng sinh. + Bài tiết: Ở các loài nội ký sinh trùng, sau khi chiếm thức ăn từ vật chủ, những chất chuyển hoá thừa được thải ra đều trở thành những chất độc. Vật chủ sẽ bị nhiễm độc do hấp thu phải những chất chuyển hoá thừa của ký sinh trùng. - Hạn định đời sống của ký sinh trùng Đời sống của các loài sinh vật cũng như các loài ký sinh trùng đều có hạn định, Vì thế, một số bệnh ký sinh trùng sẽ tự hết nếu không bị tái nhiễm.
Ví dụ: giun kim có hạn định đời sống khoảng một tháng, giun đũa khoảng một năm. Trong thời gian này, nếu giữ vệ sinh, không bị tái nhiễm thì sẽ không còn giun đó trong cơ thể. Sinh thái của ký sinh trùng Nghiên cứu sinh thái ký sinh trùng là nghiên cứu các mối quan hệ giữa chúng với các yếu tố của môi trường ngoại cảnh hoặc của môi trường sinh vật (nhiệt độ, ánh sáng, độ ẩm, độ pH, độ mặn, tốc độ gió, tốc độ dòng chảy của nguồn nước, các yếu tố thổ nhưỡng, các thành phần hoá - lý, các quần thể sinh vật). - Nhiệt độ: ký sinh trùng chỉ phát triển được ở nhiệt độ nhất định.
Ví dụ: giai đoạn phát triển trong muỗi của Plasmodium falciparum đòi hỏi nhiệt độ tối thiểu là 160C, Plasmodium vivax là 14,50C. - Độ ẩm: ảnh hưởng lớn đến sự tồn tại, phát triển của ký sinh trùng. - pH: ở pH acid, nấm thường phát triển mạnh hơn so với vi khuẩn, do đó môi trường nuôi cấy nấm thường có pH acid để hạn chế sự phát triển của vi khuẩn. Tính thích nghi của ký sinh trùng Ký sinh trùng có những mức độ thích nghi khác nhau với đời sống ký sinh ở một hay nhiều loài vật chủ khác nhau.
Ngay trong cơ thể một vật chủ, ký sinh trùng cũng có thể sống ở vị trí này hay vị trí khác. - Thích nghi về vật chủ + Thích nghi hẹp: ký sinh trùng có thể chỉ ký sinh ở một loài vật chủ duy nhất. Ví dụ: giun đũa (Ascaris lumbricoides) chỉ ký sinh ở người. +Thích nghi rộng: ký sinh trùng có thể ký sinh ở nhiều loài vật chủ khác nhau.
Ví dụ: Toxoplasma gondii có thể ký sinh ở người, trâu, bò, chim. - Thích nghi về vị trí ký sinh + Thích nghi hẹp: ký sinh trùng có thể chỉ sống được ở một vị trí nhất định nào đó trong cơ thể vật chủ. Ví dụ: giun đũa (Ascaris lumbricoides) chỉ ký sinh được trong ruột non, giun kim (Enterobius vermicularis) chỉ sống ký sinh ở ruột già của người. + Thích nghi rộng: ký sinh trùng có thể sống ở nhiều cơ quan khác nhau trong cơ thể vật chủ.
Ví dụ: Toxoplasma gondii có thể ký sinh ở não, mắt, tim, phổi… của người. Tác động qua lại giữa ký sinh trùng và vật chủ 3.