Luận văn thạc sĩ: Nghiên cứu phân loại phân tông Xuyên tâm liên thuộc họ Ô rô ở Việt Nam (2018)

Tài liệu nghiên cứu Nghiên cứu phân loại phân tông xuyên tâm liên subtrib andrographiinae nees thuộc họ ô rô fam, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về

• Tác giả: Nguyễn Thị Mai
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Văn Hài
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học Và Công Nghệ Việt Nam
• Chuyên ngành: Thực vật học
• Đề tài: Nghiên Cứu Phân Loại Phân Tông Xuyên Tâm Liên (Andrographiinae) Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cảm ơn
• Lời cam đoan
• Danh mục các bảng
• Danh mục hình
• Danh mục ảnh
• Danh mục bản đồ
• Danh mục các chữ viết tắt
• Ký hiệu viết tắt các phòng tiêu bản
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài luận văn
• Mục tiêu của đề tài luận văn
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài luận văn
• Những điểm mới của luận văn
• Bố cục của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu, các hệ thống phân loại họ Ô rô (Acanthaceae) và phân tông Xuyên tâm liên (Andrographiinae) trên thế giới
• 1.1.1. Quan điểm về vị trí của họ ô rô (Acanthaceae Juss.) và phân tông Xuyên tâm liên (Andrographiinae Nees) trong lớp Mộc lan (Magnoliopsida)
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu, các hệ thống phân loại họ Ô rô (Acanthaceae) và phân tông Xuyên tâm liên (Andrographiinae Nees)
• 1.2. Tình hình nghiên cứu, các hệ thống phân loại họ Ô rô (Acanthaceae) và phân tông Xuyên tâm liên (Andrographiinae) ở Việt Nam và các vùng lân cận Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm hình thái phân tông Xuyên tâm liên (Andrographiinae Nees) ở Việt Nam
• 3.1.1. Hình thái thân
• 3.1.2. Lá bắc và lá bắc con
• 3.2. Lựa chọn hệ thống phân loại phân tông Xuyên tâm liên (Andrographiinae Nees) ở Việt Nam
• 3.3. Khóa định loại các phân họ, tông, phân tông, các chi thuộc họ Acanthaceae ở Việt Nam
• 3.3.1. Khóa định loại các phân họ, tông và phân tông họ Acanthaceae
• 3.3.2. Khóa định loại các chi thuộc phân tông Andrographiinae ở Việt Nam
• 3.4. Khóa định loại đến loài, dưới loài và mô tả các taxon thuộc phân tông Xuyên tâm liên (Andrographiinae Juss.)
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• BẢNG TRA CỨU TÊN KHOA HỌC
• BẢNG TRA CỨU TÊN VIỆT NAM
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1: Ảnh màu các đặc điểm hình thái và loài của phân tông Xuyên tâm liên ở Việt Nam
• Phụ lục 2: Bản đồ phân bố các loài thuộc các chi của phân tông Xuyên tâm liên ở Việt Nam

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Phân Tông Xuyên Tâm Liên ở Việt Nam

Phân loại thực vật đóng vai trò then chốt trong nghiên cứu đa dạng sinh học, sinh thái học và tiến hóa. Việc phân loại chính xác tạo nền tảng vững chắc cho các nghiên cứu chuyên sâu và đưa ra các quyết định bảo tồn hiệu quả. Họ Ô rô (Acanthaceae), với khoảng 220-240 chi và 3500-4000 loài, phân bố rộng rãi ở vùng nhiệt đới và ôn đới. Tại Việt Nam, họ Ô rô là một trong những họ thực vật đa dạng nhất với 42 chi và gần 200 loài. Phân tông Xuyên Tâm Liên (Andrographiinae) chiếm khoảng 10% số loài này. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề tồn tại liên quan đến số lượng loài, vị trí phân loại, danh pháp và mô tả chi tiết. Do đó, một nghiên cứu chuyên sâu về phân loại Phân tông Xuyên Tâm Liên (Andrographiinae) tại Việt Nam là hết sức cần thiết. Nghiên cứu này cung cấp dẫn liệu khoa học giá trị, góp phần biên soạn bộ Thực vật chí Việt Nam và hỗ trợ các nghiên cứu liên quan đến giá trị dược liệu và bảo tồn thực vật.

1.1. Lịch Sử Nghiên Cứu Họ Ô Rô Acanthaceae tại Việt Nam

Công trình nghiên cứu đầu tiên về họ Ô rô (Acanthaceae) ở Việt Nam được thực hiện bởi J.Loureiro (1790) trong “Flora cochinchinensis”. Sau đó, nhiều tác giả khác như Lê Khả Kế, Phạm Hoàng Hộ, Đỗ Văn Hài đã có những đóng góp quan trọng. Theo các tài liệu đã công bố, họ Ô rô là một trong những họ có số lượng loài nhiều và đa dạng nhất. Tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu Phân tông Xuyên Tâm Liên (Andrographiinae) một cách đầy đủ và hệ thống. Điều này tạo ra một khoảng trống lớn trong việc hiểu rõ về đa dạng sinh học và tiềm năng dược liệu của nhóm thực vật này. Nghiên cứu này sẽ là bước tiến quan trọng để lấp đầy khoảng trống đó.

1.2. Vai Trò Của Phân Loại Thực Vật Trong Nghiên Cứu Dược Liệu

Phân loại thực vật chính xác là yếu tố then chốt để xác định chính xác các loài thực vật có giá trị dược liệu. Việc nhầm lẫn giữa các loài có thể dẫn đến những sai lầm nghiêm trọng trong nghiên cứu và sử dụng dược liệu. Xuyên Tâm Liên nói chung được biết đến với nhiều công dụng dược liệu, đặc biệt là trong điều trị các bệnh nhiễm trùng. Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên này, cần có một hệ thống phân loại rõ ràng và chính xác, từ đó có thể xác định đúng loài và đánh giá đúng hợp chất hóa học và nghiên cứu dược lý.

II. Vấn Đề Trong Phân Loại Xuyên Tâm Liên Andrographiinae ở Việt Nam

Mặc dù có tầm quan trọng về mặt khoa học và kinh tế, việc phân loại Phân tông Xuyên Tâm Liên (Andrographiinae) ở Việt Nam vẫn còn gặp nhiều thách thức. Các loài trong phân tông này có sự biến đổi lớn về hình thái, gây khó khăn cho việc định danh. Bên cạnh đó, nhiều loài chưa được mô tả đầy đủ hoặc có thông tin phân bố chưa chính xác. Các tài liệu phân loại hiện có thường chưa cập nhật hoặc thiếu tính hệ thống. Sự thiếu hụt thông tin này ảnh hưởng lớn đến công tác bảo tồn thực vật và khai thác bền vững nguồn tài nguyên dược liệu. Cần có những nghiên cứu chuyên sâu, sử dụng các phương pháp tiếp cận hiện đại để giải quyết các vấn đề này.

2.1. Sự Biến Động Về Hình Thái và Khó Khăn Trong Định Danh

Một trong những thách thức lớn nhất trong phân loại Phân tông Xuyên Tâm Liên (Andrographiinae) là sự biến động về hình thái thực vật. Các yếu tố môi trường, điều kiện sinh thái có thể ảnh hưởng đến hình dạng lá, kích thước hoa, và các đặc điểm khác. Điều này gây khó khăn cho việc xác định và phân biệt các loài, đặc biệt là khi chỉ dựa vào các đặc điểm hình thái truyền thống. Cần có sự kết hợp giữa phân tích hình thái và các phương pháp phân tích phân tử để giải quyết vấn đề này.

2.2. Thiếu Thông Tin Về Phân Bố và Đặc Điểm Sinh Học

Thông tin về phân bố thực vật và đặc điểm sinh học của nhiều loài Xuyên Tâm Liên ở Việt Nam còn rất hạn chế. Điều này gây khó khăn cho việc đánh giá đa dạng sinh học và xây dựng các kế hoạch bảo tồn thực vật. Cần có các cuộc điều tra thực địa quy mô lớn để thu thập thông tin về phân bố, sinh thái, và các yếu tố ảnh hưởng đến sự tồn tại của các loài này. Thông tin này sẽ là cơ sở quan trọng để xây dựng các chiến lược bảo tồn hiệu quả.

2.3. Tính Cấp Thiết Của Cập Nhật Danh Pháp Thực Vật

Danh pháp của nhiều loài Xuyên Tâm Liên cần được xem xét và cập nhật do những thay đổi trong hệ thống phân loại quốc tế. Việc sử dụng danh pháp không chính xác có thể gây nhầm lẫn và ảnh hưởng đến các nghiên cứu khoa học và ứng dụng thực tiễn. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc áp dụng các tiêu chuẩn danh pháp hiện hành và thường xuyên tham khảo các cơ sở dữ liệu phân loại thực vật uy tín.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Phân Loại Phân Tông Xuyên Tâm Liên

Nghiên cứu phân loại Phân tông Xuyên Tâm Liên (Andrographiinae) ở Việt Nam đòi hỏi sự kết hợp của nhiều phương pháp khác nhau. Việc thu thập và phân tích mẫu vật từ các vùng phân bố khác nhau là bước quan trọng. Các mẫu vật này sau đó được nghiên cứu kỹ lưỡng về hình thái thực vật, bao gồm lá, hoa, quả, hạt, thân. Ngoài ra, cần tham khảo các tài liệu phân loại thực vật hiện có, bao gồm các bộ Thực vật chí Việt Nam, Flora of Vietnam, và các công bố khoa học khác. Các phương pháp phân tích phân tử có thể được sử dụng để xác định mối quan hệ di truyền giữa các loài.

3.1. Thu Thập và Xử Lý Mẫu Vật Nghiên Cứu

Quá trình thu thập mẫu vật đóng vai trò then chốt. Cần thu thập mẫu từ nhiều địa điểm khác nhau, bao gồm cả các khu vực ít được nghiên cứu. Mẫu vật cần được xử lý và bảo quản đúng cách để đảm bảo chất lượng cho các phân tích tiếp theo. Các thông tin về địa điểm thu thập, ngày tháng, và các đặc điểm sinh thái cần được ghi chép cẩn thận.

3.2. Phân Tích Hình Thái và So Sánh Với Tài Liệu Gốc

Phân tích hình thái thực vật là một bước quan trọng trong quá trình định danh. Các đặc điểm hình thái cần được mô tả chi tiết và so sánh với các mô tả trong tài liệu gốc. Việc sử dụng hình ảnh và bản vẽ minh họa sẽ giúp tăng tính chính xác và rõ ràng của các mô tả.

3.3. Ứng Dụng Phương Pháp Phân Tích Phân Tử

Trong những trường hợp khó xác định bằng phương pháp hình thái, phân tích phân tử có thể cung cấp thông tin hữu ích. Phân tích DNA có thể giúp xác định mối quan hệ di truyền giữa các loài và giải quyết các vấn đề phân loại phức tạp. Phương pháp này đặc biệt hữu ích trong việc xác định các loài mới hoặc các loài có hình thái tương tự.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu và Phân Loại Xuyên Tâm Liên ở Việt Nam

Nghiên cứu này đã đạt được những kết quả quan trọng trong việc phân loại Phân tông Xuyên Tâm Liên (Andrographiinae) ở Việt Nam. Đã xác định được danh sách các loài hiện diện tại Việt Nam, kèm theo mô tả chi tiết về hình thái, phân bố, và đặc điểm sinh học. Khóa định loại đã được xây dựng để giúp các nhà nghiên cứu và những người quan tâm có thể dễ dàng xác định các loài. Một số loài mới hoặc loài được ghi nhận mới cho Việt Nam đã được phát hiện. Những kết quả này đóng góp quan trọng vào việc hoàn thiện bộ Thực vật chí Việt Nam.

4.1. Danh Sách Các Loài Xuyên Tâm Liên Andrographiinae tại Việt Nam

Kết quả nghiên cứu đã xây dựng danh sách đầy đủ và cập nhật về các loài thuộc Phân tông Xuyên Tâm Liên (Andrographiinae) hiện diện tại Việt Nam. Danh sách này bao gồm tên khoa học, tên thường gọi (nếu có), và các thông tin liên quan đến phân bố và sinh thái.

4.2. Khóa Định Loại Các Loài Xuyên Tâm Liên Andrographiinae

Khóa định loại là công cụ hữu ích để xác định các loài Xuyên Tâm Liên. Khóa định loại được xây dựng dựa trên các đặc điểm hình thái dễ nhận biết và khác biệt giữa các loài. Khóa định loại này sẽ giúp các nhà nghiên cứu, sinh viên, và những người quan tâm có thể dễ dàng xác định các loài trong tự nhiên.

4.3. Phát Hiện Các Loài Mới Hoặc Ghi Nhận Mới

Trong quá trình nghiên cứu, có thể phát hiện các loài mới cho khoa học hoặc các loài được ghi nhận mới cho hệ thực vật Việt Nam. Những phát hiện này sẽ làm phong phú thêm vốn kiến thức về đa dạng sinh học của Việt Nam và có ý nghĩa quan trọng trong công tác bảo tồn thực vật.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Giá Trị Dược Liệu Xuyên Tâm Liên

Nghiên cứu phân loại Phân tông Xuyên Tâm Liên (Andrographiinae) không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Việc xác định chính xác các loài giúp khai thác bền vững nguồn tài nguyên dược liệu. Nhiều loài Xuyên Tâm Liên có giá trị dược liệu cao và được sử dụng trong y học cổ truyền. Ngoài ra, thông tin về phân bố và sinh thái của các loài có thể được sử dụng để xây dựng các kế hoạch bảo tồn thực vật và quản lý tài nguyên thiên nhiên. Nghiên cứu này cũng cung cấp thông tin hữu ích cho các ngành nông nghiệp, lâm nghiệp và du lịch sinh thái.

5.1. Tiềm Năng Dược Liệu và Ứng Dụng Trong Y Học

Nhiều loài Xuyên Tâm Liên chứa các hợp chất hóa học có giá trị dược liệu cao. Các hợp chất này có thể được sử dụng để điều trị nhiều loại bệnh khác nhau. Việc xác định chính xác các loài có tiềm năng dược liệu cao sẽ giúp khai thác và phát triển các sản phẩm thuốc có nguồn gốc tự nhiên.

5.2. Ứng Dụng Trong Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học

Thông tin về phân bố và sinh thái của các loài Xuyên Tâm Liên có thể được sử dụng để xây dựng các kế hoạch bảo tồn thực vật và đa dạng sinh học. Việc bảo tồn các loài Xuyên Tâm Liên không chỉ có ý nghĩa bảo tồn nguồn dược liệu mà còn góp phần bảo vệ các hệ sinh thái tự nhiên.

5.3. Phát Triển Nông Nghiệp và Du Lịch Sinh Thái

Một số loài Xuyên Tâm Liên có thể được trồng làm cây cảnh hoặc cây thuốc trong các trang trại nông nghiệp. Ngoài ra, các khu vực có đa dạng sinh học cao về Xuyên Tâm Liên có thể được phát triển thành các điểm du lịch sinh thái, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân địa phương.

VI. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Phân Loại Xuyên Tâm Liên Tương Lai

Nghiên cứu phân loại Phân tông Xuyên Tâm Liên (Andrographiinae) ở Việt Nam đã đạt được những kết quả quan trọng, góp phần hoàn thiện bộ Thực vật chí Việt Nam và cung cấp thông tin hữu ích cho các ngành khoa học và ứng dụng khác. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu sâu hơn trong tương lai. Cần có các nghiên cứu về di truyền học để xác định mối quan hệ giữa các loài và hiểu rõ hơn về quá trình tiến hóa của Phân tông Xuyên Tâm Liên (Andrographiinae). Cần có các nghiên cứu về hóa sinh học để xác định các hợp chất hóa học có giá trị dược liệu trong các loài Xuyên Tâm Liên. Cuối cùng, cần có sự hợp tác giữa các nhà khoa học trong và ngoài nước để nâng cao chất lượng và hiệu quả của các nghiên cứu về Phân tông Xuyên Tâm Liên (Andrographiinae).

6.1. Thách Thức và Cơ Hội Trong Nghiên Cứu Phân Loại

Nghiên cứu phân loại thực vật, đặc biệt là các nhóm phức tạp như Xuyên Tâm Liên, luôn đối mặt với nhiều thách thức. Tuy nhiên, sự phát triển của các phương pháp phân tích hiện đại và sự hợp tác giữa các nhà khoa học đã mở ra nhiều cơ hội mới để giải quyết các vấn đề phân loại.

6.2. Đề Xuất Các Hướng Nghiên Cứu Trong Tương Lai

Trong tương lai, cần tập trung vào các nghiên cứu về di truyền học, hóa sinh học, và sinh thái học để hiểu rõ hơn về Phân tông Xuyên Tâm Liên (Andrographiinae). Cần có sự hợp tác giữa các nhà khoa học trong và ngoài nước để nâng cao chất lượng và hiệu quả của các nghiên cứu.

6.3. Tầm Quan Trọng Của Hợp Tác Nghiên Cứu Quốc Tế

Hợp tác nghiên cứu quốc tế đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng và hiệu quả của các nghiên cứu về đa dạng sinh học và bảo tồn thực vật. Sự hợp tác này giúp chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm, và nguồn lực, từ đó đẩy nhanh quá trình khám phá và bảo vệ các loài thực vật quý hiếm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Họ Ô rô (Acanthaceae Juss.) là một trong những họ thực vật có hoa đa dạng và phong phú bậc nhất trên thế giới với quy mô khoảng 220 đến 240 chi cùng 3.500 đến 4.000 loài, phân bố tập trung tại các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Tại Việt Nam, họ này sở hữu hơn 42 chi và xấp xỉ 200 loài, trong đó phân tông Xuyên tâm liên (Andrographiinae Nees) chiếm tỷ lệ khoảng 10% tổng số loài của toàn họ. Đây là nhóm thực vật có giá trị to lớn về mặt tiến hóa sinh học, sinh thái rừng và đặc biệt là tiềm năng ứng dụng vượt trội trong y dược học cổ truyền lẫn hiện đại với các loài nổi tiếng như Xuyên tâm liên (Andrographis paniculata).

Tuy nhiên, trước thời điểm nghiên cứu, hệ thống phân loại phân tông Xuyên tâm liên tại Việt Nam vẫn tồn tại nhiều khoảng trống khoa học. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu mang tính chất kiểm kê đơn lẻ, dẫn đến tình trạng nhiều danh pháp bị trùng lặp, sự chồng chéo trong việc phân định ranh giới giữa các chi (như việc nhập chi Phlogacanthus và Cystacanthus, hoặc sự nhầm lẫn giữa chi Gymnostachyum và Cryptophragmium), đồng thời thiếu một bộ khóa định loại lưỡng phân hoàn chỉnh.

Trước yêu cầu cấp thiết đó, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Thực vật học (Mã số: 8 42 01 11) của học viên Nguyễn Thị Mai, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Đỗ Văn Hài tại Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, đã thực hiện đề tài nghiên cứu chuyên sâu về phân tông này. Nghiên cứu được triển khai trên phạm vi toàn quốc với các đợt khảo sát thực địa trải dài qua hơn 10 tỉnh thành trọng điểm từ Bắc vào Nam như Sơn La, Tuyên Quang, Ninh Bình, Quảng Nam, Gia Lai, Kon Tum, Đắk Lắk, Đồng Nai và An Giang, dưới sự tài trợ kinh phí từ Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) theo đề tài mã số 106.301.

Mục tiêu trọng tâm của công trình là hoàn thành việc phân loại toàn diện và có hệ thống phân tông Xuyên tâm liên ở Việt Nam, chuẩn hóa danh pháp, xây dựng khóa tra cứu và mô tả chi tiết hình thái. Kết quả nghiên cứu xác lập độ chính xác tuyệt đối cho 20 loài và 1 thứ, đóng góp trực tiếp nguồn dẫn liệu tin cậy để biên soạn bộ sách Thực vật chí Việt Nam và phục vụ công tác bảo tồn, khai thác bền vững nguồn tài nguyên dược liệu quý giá.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu phân loại thực vật hiện đại đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa phân tích giải phẫu hình thái truyền thống và hệ thống học tiến hóa. Luận văn đã phân tích, so sánh các hệ thống phân loại kinh điển trên thế giới từ hệ thống của Nees (1832), Bentham và Hooker (1862), G. Lindau (1895), Bremekamp (1948), Melchior (1964) cho đến Takhtajan (2009). Qua đó, tác giả đã lựa chọn và áp dụng khung hệ thống phân loại của R. Vollesen (2000). Đây là hệ thống phân loại tối ưu nhất, tích hợp đồng bộ các dữ liệu về đặc điểm hình thái ngoài, cấu trúc hiển vi hạt phấn và các chỉ thị sinh học phân tử hiện đại.

Trong hệ thống này, họ Ô rô được phân chia thành 3 phân họ rõ ràng gồm Nelsonioideae, Thunbergioideae và Acanthoideae. Phân họ Acanthoideae tiếp tục được chia thành 2 tông chính là Acantheae và Ruellieae. Phân tông Xuyên tâm liên (Andrographiinae) được định vị chuẩn xác trong tông Ruellieae. Khung lý thuyết của nghiên cứu tập trung vào 4 khái niệm và cấu trúc chẩn đoán cốt lõi:

• Nang thạch (cystolith): Thể vôi hóa đặc trưng trên biểu bì lá, là dấu hiệu vi học quan trọng để phân biệt các taxon.
• Giá noãn có móc cong (retinaculum): Cấu trúc nâng đỡ hạt điển hình trong quả nang của phân họ Acanthoideae.
• Tràng hoa xếp lợp (imbricate): Kiểu sắp xếp của các thùy tràng ở giai đoạn nụ hoa, tiêu chí then chốt để tách biệt các tông trong họ.
• Bộ nhị và bao phấn có phần phụ: Số lượng nhị hữu thụ (2 hoặc 4), trạng thái nhị lép và cấu trúc gai nhọn ở gốc bao phấn.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được tiến hành trên nguồn mẫu vật quy mô lớn, bao gồm khoảng 100 số hiệu với hơn 500 mẫu tiêu bản khô được lưu trữ tại 12 phòng tiêu bản danh tiếng trong nước và quốc tế: Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật (HN), Đại học Quốc gia Hà Nội (HNU), Viện Sinh học Nhiệt đới (VNM), Vườn Thực vật Hoàng gia Kew (K), Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia Paris (P), Trung tâm Đa dạng sinh học Naturalis Leiden (L), Vườn Thực vật Hoàng gia Edinburgh (E), Viện Thực vật Trung ương Ấn Độ (CAL), Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London (BM), Vườn Thực vật New York (NY), Vườn Thực vật Nam Trung Hoa (IBSC) và Phòng Tiêu bản Rừng Bangkok (BKF).

Phương pháp chọn mẫu tuân thủ nghiêm ngặt quy trình chuẩn quốc tế theo Nguyễn Nghĩa Thìn (1997). Đối với các đợt khảo sát thực địa, mỗi cá thể thực vật được thu thập từ 3 đến 5 mẫu đầy đủ cơ quan sinh dưỡng (thân, cành, lá) và cơ quan sinh sản (hoa, quả, hạt), ghi nhận tọa độ GPS tại các sinh cảnh rừng ẩm nhiệt đới ở độ cao dao động từ 900 mét đến 2.500 mét.

Về phương pháp phân tích, luận văn sử dụng phương pháp hình thái học so sánh đối chiếu – phương pháp nền tảng, có độ tin cậy khoa học thực chứng cao nhất trong phân loại học thực vật. Kỹ thuật phân tích vi học được thực hiện trên kính lúp quang học chuyên dụng và kính lúp điện tử hiển vi màn hình để đo đạc chính xác kích thước đài, tràng, bộ nhụy, nang thạch và bề mặt hạt với độ phóng đại cao. Timeline nghiên cứu kéo dài đồng bộ qua 3 bước: phân tích tài liệu thứ cấp, giám định thực nghiệm mẫu vật kết hợp điều tra thực địa, và cuối cùng là tổng hợp khóa định loại lưỡng phân cùng bản đồ phân bố.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã mang lại những đóng góp mang tính bước ngoặt cho hệ thống phân loại học thực vật tại Việt Nam:

• Thống nhất cấu trúc phân loại của phân tông Xuyên tâm liên ở Việt Nam với quy mô 3 chi, bao gồm 20 loài và 1 thứ. Trong đó, chi Hỏa rô (Phlogacanthus) chiếm ưu thế lớn nhất với 12 loài, chi Gymnostachyum gồm 6 loài và 1 thứ, chi Hùng bút/Xuyên tâm liên (Andrographis) gồm 2 loài.
• Ghi nhận mới 4 loài cho hệ thực vật Việt Nam, làm tăng độ phong phú thành phần loài của phân tông tại khu vực Đông Dương thêm hơn 20%.
• Hiệu chỉnh và chuyển đổi danh pháp chính xác cho 3 loài và 1 thứ thuộc chi Gymnostachyum trước đây bị định danh sai hoặc xếp nhầm vào chi Cryptophragmium, đồng thời hợp nhất phân loại chi Cystacanthus vào chi Phlogacanthus theo xu thế tiến hóa hiện đại.
• Thiết lập hoàn chỉnh 1 khóa định loại các phân họ, tông và phân tông của họ Acanthaceae, 1 khóa định loại 3 chi thuộc phân tông Andrographiinae, cùng các khóa định loại lưỡng phân chi tiết đến từng loài và dưới loài dựa trên các tính trạng đối lập rõ ràng.

Thảo luận kết quả

Sự phân hóa hình thái của phân tông Xuyên tâm liên tại Việt Nam phản ánh tính đa dạng sinh học và sự thích nghi tiến hóa cao độ với môi trường rừng nhiệt đới. Ở chi Andrographis, tràng hoa 2 môi màu trắng có đốm tím cùng bao phấn có gai ở gốc là cơ chế thích nghi hoàn hảo để thụ phấn nhờ côn trùng. Trong khi đó, chi Phlogacanthus thể hiện sự đa dạng cấu trúc với ống tràng hình chuông phồng to hoặc cong gập góc 90 độ, cùng màu sắc tràng sặc sỡ từ đỏ tươi, hồng, tím đến vàng nhạt.

Khi so sánh với các công trình nghiên cứu trước đây như tài liệu của Benoist (1935) mô tả 166 loài họ Ô rô Đông Dương hay Trần Kim Liên (2005) ghi nhận 212 loài, nghiên cứu này đã khắc phục hoàn toàn những hạn chế về tên đồng nghĩa và định loại sai lệch. Kết quả nghiên cứu có thể được trực quan hóa rõ nét thông qua:

• Hệ thống 3 bảng phân loại đối chiếu cấu trúc các phân họ và tông.
• Bộ 7 bản đồ phân bố địa lý sinh thái phân chia theo từng chi trên khắp lãnh thổ Việt Nam.
• Bộ sưu tập tư liệu khoa học gồm 33 ảnh màu chụp mẫu chuẩn dạng sống và 27 hình vẽ giải phẫu chi tiết từng cơ quan từ thân, lá, lá bắc, đài, tràng, nhị cho đến quả nang và hạt nhăn nheo.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết luận khoa học vững chắc từ luận văn, 4 nhóm giải pháp cụ thể được đề xuất nhằm tối ưu hóa giá trị ứng dụng và bảo tồn phân tông Xuyên tâm liên:

1. Tích hợp dữ liệu vào đề án Thực vật chí Việt Nam: Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng Hội Thực vật học Việt Nam cần ứng dụng ngay bộ khóa định loại và bản mô tả 20 loài, 1 thứ vào việc biên soạn tập sách Họ Ô rô trong bộ Thực vật chí quốc gia giai đoạn 2024-2026, nhằm chuẩn hóa 100% dữ liệu danh pháp thực vật học.

2. Triển khai kế hoạch bảo tồn nguồn gen tại chỗ và chuyển chỗ: Ban quản lý các Vườn Quốc gia (như VQG Cát Tiên, VQG Cúc Phương, VQG Chư Yang Sin) và các Khu Bảo tồn Thiên nhiên cần tiến hành khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt quần thể 4 loài mới ghi nhận cùng các loài đặc hữu hẹp sinh sống ở độ cao trên 1.000 mét. Đặt mục tiêu xây dựng 5 trạm nhân giống bảo tồn ngoại vi trước năm 2027.

3. Đẩy mạnh sàng lọc hoạt chất và tiêu chuẩn hóa dược liệu: Viện Dược liệu phối hợp với các doanh nghiệp sản xuất dược phẩm ứng dụng khóa định loại để kiểm định 100% nguyên liệu tự nhiên của 2 loài chi Andrographis và các loài chi Phlogacanthus. Nghiên cứu chiết xuất hoạt chất andrographolide đạt chuẩn GACP-WHO, hướng tới tăng trưởng 30% giá trị thương mại của nguồn dược liệu sạch trong 3 năm tới.

4. Mở rộng ứng dụng sinh học phân tử DNA Barcoding: Các phòng thí nghiệm chuyên ngành công nghệ sinh học thực vật cần tiếp tục giải trình tự các vùng gen chuẩn rbcL, matK và ITS cho các mẫu tiêu bản phân tông Xuyên tâm liên trong giai đoạn 2025-2028, nhằm củng cố sâu sắc thêm mối quan hệ phát sinh chủng loại ở cấp độ phân tử.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là công trình nghiên cứu bài bản, chuyên sâu, mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Các nhà khoa học, giảng viên chuyên ngành Thực vật học và Đa dạng sinh học: Nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp phân loại hình thái so sánh, hệ thống hóa danh pháp phân tông Xuyên tâm liên và trích dẫn 69 công trình khoa học chuyên ngành phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu sau đại học.
• Chuyên gia Dược học và các doanh nghiệp sản xuất Dược liệu: Tài liệu nhận diện thực địa vô giá giúp phân biệt chính xác cây Xuyên tâm liên chuẩn với các loài đồng hình khác, loại bỏ 100% nguy cơ nhầm lẫn nguyên liệu trong thu hái và chế biến thuốc.
• Cán bộ quản lý Vườn Quốc gia, Khu Bảo tồn và ngành Lâm nghiệp: Sử dụng 7 bản đồ phân bố và các dẫn liệu sinh thái học để đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học, lập kế hoạch quản lý và giám sát biến động quần thể thực vật dưới tán rừng tự nhiên.
• Học viên cao học và sinh viên ngành Sinh học, Nông Lâm nghiệp: Cẩm nang học thuật mẫu mực về kỹ thuật xử lý tiêu bản thực vật, phương pháp mô tả vi học, kỹ thuật vẽ minh họa khoa học và tư duy xây dựng khóa định loại lưỡng phân.

Câu hỏi thường gặp

Phân tông Xuyên tâm liên có đặc điểm hình thái then chốt nào để nhận biết? Phân tông này được phân biệt bởi cụm hoa dạng chùm, chùy hoặc bông, thùy tràng hoa xếp lợp ở phía ngoài, chỉ nhị rời nhau, bầu mang nhiều noãn và hạt đính trên giá noãn có móc cong đặc trưng. Bề mặt lá hầu hết đều có nang thạch nổi rõ, quả nang mở 2 mảnh chứa từ 6 đến 20 hạt có bề mặt nhăn nheo.

Tại sao nghiên cứu lại lựa chọn hệ thống phân loại của R. Vollesen thay vì các hệ thống cổ điển? Hệ thống Vollesen công bố năm 2000 là sự kết tinh giữa hình thái học, cấu trúc hạt phấn và dữ liệu sinh học phân tử hiện đại. Hệ thống này phân chia ranh giới 3 phân họ rõ ràng, giải quyết triệt để các tên đồng nghĩa và hoàn toàn tương thích với đặc điểm thực tế của các taxon tại Việt Nam.

Đóng góp mới nổi bật nhất của luận văn về thành phần loài là gì? Luận văn đã thống kê chính xác 20 loài và 1 thứ thuộc 3 chi, phát hiện và ghi nhận mới 4 loài cho hệ thực vật Việt Nam. Đồng thời, nghiên cứu tiến hành chỉnh lý danh pháp chuẩn mực quốc tế cho 3 loài và 1 thứ thuộc chi Gymnostachyum chuyển từ chi Cryptophragmium sang.

Cây Xuyên tâm liên (Andrographis paniculata) có những công dụng chữa bệnh điển hình nào? Loài thực vật này chứa các hoạt chất kháng sinh tự nhiên cực mạnh, được sử dụng rộng rãi để điều trị cảm sốt, viêm họng, viêm phổi, viêm đường tiết niệu, kiết lỵ, cao huyết áp và giải độc. Hiện nay, các nhà khoa học trên thế giới đang đẩy mạnh nghiên cứu chiết xuất của cây trong phác đồ hỗ trợ điều trị virus và HIV-AIDS.

Nguồn dữ liệu mẫu vật của luận văn được thu thập và thẩm định từ đâu? Tác giả đã trực tiếp khảo sát và xử lý hơn 500 mẫu tiêu bản thuộc 100 số hiệu tại 12 bảo tàng và phòng tiêu bản uy tín trong nước và quốc tế, kết hợp hàng chục chuyến điều tra thực địa thu thập mẫu tươi tại các vùng sinh cảnh rừng tự nhiên trên khắp cả nước.

Kết luận

• Luận văn đã phân loại toàn diện, có hệ thống phân tông Xuyên tâm liên (Andrographiinae Nees) thuộc họ Ô rô (Acanthaceae Juss.) ở Việt Nam với quy mô 3 chi, 20 loài và 1 thứ.
• Ghi nhận mới 4 loài cho hệ thực vật Việt Nam và hiệu chỉnh danh pháp khoa học chính xác cho 3 loài cùng 1 thứ.
• Xây dựng thành công hệ thống khóa định loại lưỡng phân chuẩn mực từ cấp phân họ, tông, phân tông, chi cho đến từng loài và dưới loài.
• Cung cấp trọn bộ tư liệu khoa học chất lượng cao gồm 27 hình vẽ cấu tạo chi tiết, 33 ảnh màu chụp mẫu chuẩn và 7 bản đồ phân bố địa lý sinh thái trên toàn quốc.
• Đặt nền móng khoa học vững chắc phục vụ việc biên soạn bộ Thực vật chí Việt Nam và định hướng chiến lược bảo tồn, khai thác dược liệu bền vững trong giai đoạn 2025-2030.

Hãy tham khảo ngay toàn văn luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Thị Mai để tiếp cận những dẫn liệu phân loại học thực vật chuẩn xác và cập nhật nhất, phục vụ hiệu quả cho công tác nghiên cứu, đào tạo và phát triển nguồn tài nguyên thực vật Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tình hình nghiên cứu, các hệ thống phân loại họ Ô rô (Acanthaceae) và phân tông Xuyên tâm liên (Andrographiinae) trên thế giới 1.Quan điểm về vị trí của họ ô rô (Acanthaceae Juss.) và phân tông Xuyên tâm liên (Andrographiinae Nees) trong lớp Mộc lan (Magnoliopsida). Các loài này đã được ông phân chia và xếp vào phân lớp 2 nhị, 1 vòi nhụy và 4 nhị với 2 dài và 2 ngắn. Sau đó Antoine Laurent de Jussieu (1789) [65] trong cuốn sách “Genera Plantarum” của mình đã xếp các chi và loài vào các họ riêng biệt và đặt tên cho các họ thực vật, trong đó có họ Acanthaceae với chi chuẩn (typus) là Acanthus được Linnaeus công bố năm 1753.

Ban đầu họ Ổ rô được Jussieu đặt tên là Acanthi, sau đó R.Brown (1810) [30] đã chỉnh lý lại tên gọi Acanthi thành Acanthaceae nhưng vẫn lấy tên tác giả là Jussieu. Sau này các công trình nghiên cứu về họ này đều lấy tên là Acanthaceae Juss. Từ khi được thành lập đến nay, vị trí và hệ thống phân loại của taxon này được nhiều tác giả nghiên cứu và đã có nhiều quan điểm khác nhau. Trong hệ thống phân loại của Bentham & Hooker (1862)[64] đã xếp họ Acanthaceae trong bộ Personales thuộc phân lớp tràng hợp (Gamopetalae).

Cùng quan điểm xếp họ Ô rô trong bộ Personales nhưng Hutchinson (1969) [42] lại xếp họ Acanthaceae trong phân lớp cây thảo (Herbaceae). Có nhiều tác giả xếp họ Acanthaceae trong bộ hoa mõm chó (Scrophulariales) nhưng thuộc các phân lớp khác nhau, trong đó V. Trong hệ thống của A. Tuy vậy tất cả các hệ thống phân loại đều thống nhất vị trí của họ Acanthaceae nằm trong lớp Mộc lan (Magnoliopsida, Dicotyledones) thuộc ngành Mộc lan (Magnoliophyta, Angiospermae).

Những quan điểm khác nhau về vị trí của họ Ô rô trong các taxon trên bộ được trình bày tóm tắt ở bảng 1. Một số quan điểm về vị trí của họ Ô rô (Acanthaceae) trong taxon bậc bộ và các phân lớp thuộc lớp Mộc lan (Magnoliopsida) Tác giả (năm công bố) Vị trí trong phân lớp Vị trí trong bộ Bentham & Hooker (1862) Gamopetalae Personales H. Melchior (1964) Sympetalae Tubiflorae J. Hutchinson (1969) Herbaceae Personales A.Cronquist (1981) Asteridae Scrophulariales Young (1982) Gentiananae Gentianales Thorne (1983) Gentianiforae Scrophulariales Dahlgren (1983) Lamiiflorae Lamiales V.

Heywood (1993) Dilleniidae Scrophulariales A. Takhtajan (1973) Asteridae Scrophulariales A. Takhtajan (1987) Lamiidae Scrophulariales A. Takhtajan (1997) Lamiidae Scrophulariales A.

Takhtajan (2009) Lamiidae Lamiales 6 1.2 Tình hình nghiên cứu, các hệ thống phân loại họ Ô rô (Acanthaceae) và phân tông Xuyên tâm liên (Andrographiinae Nees) Sau khi họ Ô rô được thành lập với chi chuẩn là Acanthus được Linnaeus công bố năm 1753 đã có nhiều tác giả công bố hệ thống phân loại về họ này, mặt khác cũng có nhiều tác giả đi sâu nghiên cứu phân loại họ Ô rô ở các quốc gia và vùng lãnh thổ. Qua nghiên cứu các hệ thống phân loại, tác giả luận văn thấy rằng có 2 quan điểm về hệ thống phân loại như sau: 1. Quan điểm thứ nhất: Chia họ Ô rô (Acanthaceae) thành các phân họ (Subfamily) rồi chia thành các tông (Tribus) và phân tông (Subtribus) G.Lindau (1895) [56] là người đầu tiên đặt nền móng cho việc phân loại họ Acanthaceae thành các phân họ rồi chia thành các tông và phân tông. Tác giả dựa vào đặc điểm hạt đính trên giá noãn để chia Acanthaceae thành 4 phân họ: 3 phân họ (Nelsonioideae, Thunbergioideae, Mendoncioideae) gồm các chi mà hạt đính trực tiếp vào giá noãn, phân họ thứ 4 Acanthoideae gồm các chi có hạt đính trên giá noãn có móc cong.

Tác giả đã dựa vào đặc điểm hình thái quả và hạt phấn để phân chia 3 phân họ: Nelsonioideae (quả nang, hạt phấn có các chấm lỗ nhỏ), Thunbergioideae (quả nang, hạt phấn có rãnh) và Mendoncioideae (quả hạch, hạt phấn tròn và nhẵn hơn). Phân họ Acanthoideae, tác giả dựa vào sự sắp xếp của tràng để chia phân họ thành 2 nhóm: xếp vặn (Contortae) và xếp lợp (Imbricatae); sau đó dựa vào đặc điểm hình thái hạt phấn để phân chia thành 16 tông và 5 phân tông. Nhóm xếp vặn gồm 7 phân tông (Trichanthereae, Louteridieae, Hygrophileae, Petalidieae, Strobilantheae, Ruellieae, Barlerieae) và nhóm xếp lợp gồm 9 phân tông (Acantheae, Aphelandreae, Andrographideae, Asystasieae, Graptophylleae, Pseuderanthemeae, Odontonemeae, Isoglosseae, Justicieae). Trong hệ thống này, tông Andrographideae là một trong số những tông thuộc nhóm tràng xếp lợp, tông này sau này chuyển thành phân tông Andrographiinae thuộc tông Ruellieae theo R.

Tác giả đã dựa vào đặc điểm hình thái hạt phấn, số lượng nhị, bao phấn để tiếp tục phân chia thành các phân tông trong tông Andrographideae, điều này gây khó khăn trong việc áp dụng hệ thống phân loại đối với các chi, loài theo phương pháp so sánh hình thái. Bremekamp’s (1948) [28] là một trong những hệ thống phân loại họ Acanthaceae khác biệt nhất so với các hệ thống trước và sau đó. Trong hệ thống này tác giả chia họ Acanthaceae thành 2 phân họ: Thunbergioideae, Acanthoideae. Chuyển phân họ Nelsonioideae của G.Lindau (1895) thành một tông trong phân họ Acanthoideae đặt tên là Nelsonieae.

Tác giả đã phân chia phân họ Acanthoideae thành 8 tông, 6 phân tông. Trong đó tông Acantheae được chia thành 2 phân tông nhỏ Aphelandrinae, Acanthinae. Andrographideae là một tông độc lập được thừa nhận trong hệ thống này. Tác giả không đưa ra cụ thể khóa định loại cho việc sắp xếp này mà chỉ đưa ý kiến thảo luận về 28 chi và mô tả đặc điểm của một số loài trong đó.

Hệ thống này không được nhiều tác giả thừa nhận và rất khó khăn trong việc áp dụng để phân loại các taxon họ Acanthaceae ở Việt Nam. Hệ thống của Melchior (1964) [55] về cơ bản tương đối giống với hệ thống của G. Trong hệ thống này, tác giả cũng chia họ Acanthaceae thành 4 phân họ: Nelsonioideae, Thunbergioideae, Mendoncioideae, Acanthoideae. Cũng giống hệ thống của G.Lindau (1895), ông dựa vào đặc điểm hạt đính trên giá noãn có móc cong để phân biệt phân họ Acanthoideae với 3 phân họ còn lại (Nelsonioideae, Thunbergioideae, Mendoncioideae) có đặc điểm hạt đính trực tiếp vào giá noãn.

Tuy nhiên, hệ thống này khác với hệ thống của G. Điểm khác nhau có thể dễ nhận thấy ở hệ thống này so với hệ 8 thống của G.Lindau (1895) là ở số lượng tông và vị trí trong phân họ Acanthoideae. Với 17 tông trong phân họ Acanthoideae (hệ thống của G.Lindau (1895) có 16 tông), tác giả đã nhập 2 tông có tràng xếp vặn Petalidieae, Strobilantheae vào Ruellieae; nhập 3 tông Asystasieae, Graptophylleae, Pseuderanthemeae thành Odontonemeae; nhập tông Aphelandreae vào Acantheae. Ở hệ thống này tác giả không chỉ ra các chi cụ thể của phân tông Andrographideae mà chỉ nêu 2 đại diện là Andrographis và Phlogacanthus.

Hệ thống của R. Vollesen (2000) [46] là sự kết hợp về hình thái, hạt phấn và sinh học phân tử để xây dựng hệ thống phân loại họ Acanthaceae. Trong hệ thống này tác giả đã chia họ Acanthaceae thành 3 phân họ dựa vào đặc điểm hình thái của hạt và dạng sống của cây: Nelsonioideae, Thunbergioideae và Acanthoideae. Phân họ Mendoncioideae trong các hệ thống trước được tác giả nhập vào phân họ Thunbergioideae.

Tác giả dựa vào đặc điểm lá có nang thạch và đặc điểm của thùy tràng và phân chia phân họ Acanthoideae thành 2 tông là Acantheae và tông Ruellieae. Phân tông Andrographiinae được xếp trong tông Ruellieae với đặc điểm thùy tràng xếp lợp, chỉ nhị rời nhau và bầu mang nhiều noãn với 4 chi Andrographis, Phlogacanthus, Cystacanthus, Gymnostachyum. Hệ thống của C. (2002) [60] khi nghiên cứu hệ thực vật Trung Quốc đã chia họ Acanthaceae thành 4 phân họ: Thunbergioideae, Nelsonioideae, Acanthoideae và Ruellioideae.

Trong hệ thống này có một số điểm khác biệt so với hệ thống của R. Vollesen (2000) trước đó: tông Ruellieae đã được nâng lên thành phân họ Ruellioideae. Hai phân tông Andrographiinae, Justiciinae cũng được nâng lên thành tông Andrographideae, Justicieae. Tông Andrographideae được sắp xếp trong phân họ Ruellioideae.

Tuy nhiên, do một số chi hiện nay đã trở thành tên đồng nghĩa, cách phân chia thành các tông ít được các tác giả khác thừa nhận, do vậy khó có thể áp dụng hệ thống phân loại này cho việc sắp xếp các taxon thuộc họ Acanthaceae ở Việt Nam. Bảng so sánh một số hệ thống phân loại các phân họ (Subfamily) và các bậc nhỏ hơn trong họ Ô rô (Acanthaceae) R. Justicieae 10 Qua các hệ thống phân chia họ Acanthaceae thành các phân họ rồi đến tông, phân tông thấy rằng: ngay từ hệ thống của G.Lindau (1895), tông Andrographideae đã được hình thành độc lập cùng với các tông khác trong hệ thống phân loại họ Acanthaceae. Đến hệ thống của Melchior (1964) thì tông Andrographideae được giữ nguyên dù số lượng và vị trí của các tông khác có thay đổi so với hệ thống của G.

Hệ thống của C. (2002) tông Andrographideae được nâng lên từ phân tông Andrographiinae trong hệ thống của R. Vollesen (2000), tuy nhiên khó áp dụng cho việc sắp xếp các taxon thuộc họ Acanthaceae ở Việt Nam. Hệ thống của R.

Vollesen (2000) có cách phân chia hợp lý và dễ dàng, có thể áp dụng để phân loại phân tông Xuyên tâm liên(Andrographiinae) và họ Ô rô (Acanthaceae) ở Việt Nam. Hệ thống của A.Takhtajan (1980) [49], (1987) [57], (1997) [50], (2009) [51] có nhiều thay đổi khác nhau. Trong hệ thống năm 1980, tác giả đã chia họ Acanthaceae thành 5 phân họ: Nelsonioideae, Thunbergioideae, Mendocioideae, Acanthoideae, Ruellioideae. Năm 1987, tác giả đã tách phân họ Thunbergioideae ra thành một họ riêng là Thunbergiaceae.

Việc thành lập Thunbergiaceae thành một họ riêng không được các tác giả khác đồng tình. Bên cạnh đó trong hệ thống này tác giả không đưa ra cách phân chia cụ thể họ Acanthaceae mà chỉ liệt kê các chi. Do đó việc áp dụng hệ thống phân loại này cho các chi, loài thuộc họ Acanthaceae rất khó khăn. Năm 1996, cũng trong hệ thống phân loại họ Acanthaceae của mình, tác giả đã phân chia lại họ này thành 3 phân họ Nelsonioideae, Thunbergioideae, Acanthoideae.

Tuy nhiên, cũng giống hệ thống của chính tác giả năm 1987, hệ thống này cũng không nêu chi tiết cách phân chia các bậc nhỏ hơn của họ Acanthaceae, do đó rất khó để áp dụng hệ thống này cho việc phân loại. Đến năm 2009, tác giả lại đưa ra một hệ thống phân loại mới cho họ Acanthaceae. Về cơ bản hệ thống này vẫn giữ nguyên quan điểm chia họ Acanthaceae thành 3 phân họ Nelsonioideae, Thunbergioideae, Acanthoideae. 11 Tuy nhiên cách sắp xếp và chia thành các tông, phân tông khác với hệ thống của R.

Phân họ Thunbergioideae gồm 2 tông: Thunbergieae, Mendoncieae. Phân họ Acanthoideae gồm tông Acantheae, tông Aphelandreae (được tách từ tông Acantheae), tông Ruellieae, tông Lepidagathidae (được thành lập mới từ việc tách chi Lepidagathis thuộc phân tông Barleriinae), phân tông Andrographiinae (bao gồm cả các phân tông Justiciinae, Barleriinae). Đặc biệt trong hệ thống này, tác giả đã khôi phục lại tông Whitlieldieae như trong hệ thống của Melchior (1964), bao gồm các chi Whitfieldia, Chlamydacanthus, Lankesteria.