Luận văn nghiên cứu phân loại chi chàm strobilanthes blume thuộc họ ô rô acanthaceae juss ở việt nam

Bài viết nghiên cứu phân loại chi Chàm Strobilanthes Blume thuộc họ Ô rô Acanthaceae Juss ở Việt Nam, phân tích đặc điểm hình thái, sinh thái và phân bố của các loài Chàm.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng
• Người hướng dẫn: PTS. Nguyễn Văn C
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sinh học
• Đề tài: Phân loại chi Chàm (Strobilanthes Blume) ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CÁC HỆ THỐNG PHÂN LOẠI HỌ Ô RÔ (ACANTHACEAE) VÀ CHI CHÀM (STROBILANTHES Blume) TRÊN THẾ GIỚI
• 1.2. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU HỌ Ô RÔ (ACANTHACEAE) VÀ CHI CHÀM (STROBILANTHES Blume) CÁC NƢỚC LÂN CẬN VÀ Ở VIỆT NAM

Tóm tắt

I. Giới thiệu về chi Chàm Strobilanthes Blume ở Việt Nam

Chi Chàm (Strobilanthes Blume) là một trong những chi thực vật quan trọng thuộc họ Ô rô (Acanthaceae) ở Việt Nam. Nghiên cứu về phân loại thực vật trong khu vực khí hậu nhiệt đới gió mùa là rất cần thiết. Điều này không chỉ giúp xác định số loài hiện có mà còn đánh giá tính đa dạng của sinh vật. Việt Nam có hệ thực vật phong phú với trên 40 chi và 200 loài thuộc họ Ô rô. Chi Chàm đã ghi nhận khoảng 400 loài trên toàn cầu, trong đó có 36 loài được ghi nhận ở Việt Nam. Việc phân loại chi này sẽ góp phần vào việc biên soạn bộ sách “Thực vật chí Việt Nam” và bảo tồn đa dạng sinh học.

1.1. Tính cấp thiết của nghiên cứu

Nghiên cứu chi Chàm có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển hệ thực vật Việt Nam. Hệ thực vật phong phú và đa dạng của Việt Nam cần được nghiên cứu và phân loại một cách hệ thống. Việc này không chỉ giúp nâng cao hiểu biết về hệ thực vật Việt Nam mà còn tạo cơ sở cho các nghiên cứu sâu hơn trong các lĩnh vực như nông lâm nghiệp, dược học và bảo tồn đa dạng sinh học. Kết quả nghiên cứu sẽ là tài liệu quý giá cho các nhà khoa học và sinh viên trong lĩnh vực nghiên cứu thực vật.

II. Tình hình nghiên cứu chi Chàm trên thế giới

Trên thế giới, họ Ô rô (Acanthaceae) có khoảng 220 chi và 4000 loài, phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới. Chi Strobilanthes được Blume công bố vào năm 1926 và đã có nhiều công trình nghiên cứu về hệ thống phân loại chi này. Các tác giả như Nees và Hooker đã đưa ra nhiều hệ thống phân loại khác nhau dựa trên đặc điểm hình thái và sinh học của chi Strobilanthes. Hệ thống phân loại của G. Hooker, mặc dù có nhiều thiếu sót, đã tồn tại lâu dài và được nhiều nhà thực vật học sử dụng. Việc phân loại chi Strobilanthes cần được cập nhật để phản ánh đúng mối quan hệ giữa các taxon.

2.1. Các hệ thống phân loại chính

Hệ thống phân loại của Nees (1832) chia họ Acanthaceae thành 3 tông, trong đó chi Strobilanthes được xếp vào tông Echmatacanthi. Hệ thống của Hooker (1876) đã tổng hợp nhiều dẫn liệu về hình thái và đưa ra một hệ thống gồm 5 tông, trong đó chi Strobilanthes được đặt trong phân tông Strobilanthinae. Hệ thống phân loại của Melchior (1964) và Takhtajan (1980) cũng đã có nhiều thay đổi, tuy nhiên vẫn cần có những nghiên cứu sâu hơn để hoàn thiện phân loại chi này.

III. Tình hình nghiên cứu chi Chàm ở Việt Nam

Ở Việt Nam, nghiên cứu về chi Chàm bắt đầu từ Loureiro (1790) và đã có nhiều công trình nghiên cứu đáng chú ý. Benoist (1935) đã mô tả 36 chi với 226 loài, trong đó có 166 loài ở Việt Nam. Tuy nhiên, nhiều công trình đã bộc lộ thiếu sót về danh pháp và mẫu nghiên cứu. Các công trình gần đây như của Phạm Hoàng Hộ đã xây dựng khóa định loại cho 35 chi và mô tả 203 loài, trong đó có 31 loài thuộc chi Strobilanthes. Việc cập nhật và hoàn thiện danh sách các loài là rất cần thiết.

3.1. Các công trình nghiên cứu tiêu biểu

Công trình của Lê Khả Kế (1970) đã mô tả 3 loài thuộc chi Strobilanthes, tuy nhiên 2 loài đã trở thành tên đồng nghĩa. Nguyễn Tiến Bân (1997) đã nêu danh sách 57 chi thuộc họ Ô rô ở Việt Nam, nhưng nhiều chi đã trở thành tên đồng nghĩa. Các công trình nghiên cứu gần đây cần được tổng hợp và cập nhật để có cái nhìn toàn diện về chi Chàm ở Việt Nam.

IV. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu về chi Chàm (Strobilanthes Blume) không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn có giá trị thực tiễn cao. Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần bổ sung kiến thức về phân loại thực vật, phục vụ cho việc biên soạn bộ sách “Thực vật chí Việt Nam”. Ngoài ra, nghiên cứu còn có thể ứng dụng trong các lĩnh vực như nông lâm nghiệp, dược học và bảo tồn đa dạng sinh học. Việc bảo tồn và phát triển hệ thực vật đa dạng ở Việt Nam là một nhiệm vụ quan trọng trong bối cảnh biến đổi khí hậu hiện nay.

4.1. Ứng dụng trong thực tiễn

Kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở khoa học cho các ngành ứng dụng như nông lâm nghiệp và dược học. Việc phân loại chính xác các loài sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong công tác bảo tồn và phát triển bền vững hệ thực vật. Đồng thời, nghiên cứu cũng sẽ hỗ trợ cho công tác đào tạo và nghiên cứu sinh học tại các cơ sở giáo dục và nghiên cứu ở Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam nằm trong khu vực khí hậu nhiệt đới gió mùa với hệ thực vật phong phú và đa dạng, trong đó họ Ô rô (Acanthaceae Juss) là một trong những họ có số lượng loài nhiều nhất với trên 40 chi và hơn 200 loài được ghi nhận. Chi Chàm (Strobilanthes Blume) thuộc họ Ô rô có khoảng 400 loài trên thế giới, phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới Nam và Đông Nam Á, trong đó Việt Nam hiện ghi nhận 41 loài và 1 phân loài. Việc nghiên cứu phân loại chi Chàm ở Việt Nam là rất cần thiết nhằm cập nhật số lượng, vị trí, danh pháp và mô tả các taxon, đồng thời góp phần hoàn thiện bộ sách “Thực vật chí Việt Nam” và bảo tồn bền vững hệ thực vật đa dạng này.

Mục tiêu nghiên cứu là hoàn thành việc phân loại chi Chàm ở Việt Nam một cách đầy đủ và hệ thống, làm cơ sở cho các công trình thực vật chí và nghiên cứu chuyên sâu khác. Phạm vi nghiên cứu bao gồm toàn bộ lãnh thổ Việt Nam với dữ liệu thu thập từ khoảng 250 số hiệu tiêu bản và 1000 mẫu vật, kết hợp điều tra thực địa tại các vùng sinh thái khác nhau. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện rõ ở việc bổ sung kiến thức khoa học về phân loại thực vật, phục vụ cho các ngành nông-lâm nghiệp, dược học, tài nguyên thực vật và đa dạng sinh học, đồng thời hỗ trợ công tác đào tạo và ứng dụng thực tiễn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các hệ thống phân loại họ Ô rô (Acanthaceae) và chi Chàm (Strobilanthes) đã được phát triển qua nhiều thế kỷ, từ hệ thống của Linnaeus (1753) đến các hệ thống hiện đại như của R. Vollesen (2000) và A. Takhtajan (2009). Hai lý thuyết chính được áp dụng là:

• Hệ thống phân loại hình thái học: Dựa trên đặc điểm hình thái thân, lá, hoa, quả và hạt để phân chia các taxon trong chi Chàm, bao gồm các khái niệm như cấu trúc thân 4 cạnh, lá đơn mọc đối, cụm hoa dạng xim hoặc chùy, đài 5 thùy, tràng hoa hình ống, bộ nhị 4 nhị hữu thụ, quả nang mở 2 mảnh với hạt có móc cong.

• Hệ thống phân loại sinh học phân tử kết hợp hình thái: Sử dụng dữ liệu trình tự gen kết hợp với đặc điểm hình thái để xác định vị trí phân loại và mối quan hệ giữa các chi trong họ Ô rô, giúp lựa chọn hệ thống phân loại phù hợp nhất cho chi Chàm ở Việt Nam.

Các khái niệm chuyên ngành quan trọng bao gồm: phân họ (Subfamily), tông (Tribus), phân tông (Subtribus), taxon, lectotypus, và các thuật ngữ mô tả hình thái như nang thạch, tràng hoa, bao phấn, vòi nhụy.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính gồm khoảng 1000 mẫu tiêu bản thuộc chi Chàm được lưu giữ tại các phòng tiêu bản trong và ngoài nước, kết hợp với mẫu vật tươi thu thập qua các đợt điều tra thực địa trên toàn lãnh thổ Việt Nam. Cỡ mẫu lớn đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy của nghiên cứu.

Phương pháp phân tích chủ yếu là phân loại hình thái, sử dụng kính lúp thường và kính lúp màn hình để quan sát chi tiết các đặc điểm hình thái của thân, lá, hoa, quả và hạt. Quá trình nghiên cứu gồm ba bước chính: tổng hợp tài liệu, khảo sát mẫu tiêu bản và mẫu tươi, xây dựng khóa định loại lưỡng phân dựa trên các đặc điểm hình thái dễ nhận biết và đối lập.

Timeline nghiên cứu kéo dài trong nhiều năm, từ thu thập mẫu vật, phân tích dữ liệu đến hoàn thiện bản mô tả và khóa định loại các loài chi Chàm ở Việt Nam. Phương pháp chọn mẫu tiêu bản và mẫu tươi được thực hiện có hệ thống nhằm bao phủ đa dạng sinh thái và phân bố địa lý của chi Chàm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc điểm hình thái chi Chàm ở Việt Nam: Chi Chàm có dạng thân thảo hoặc bụi thấp, chiều cao từ 40 cm đến 2 m, thân thường 4 cạnh hoặc tròn, có thể có lông tơ hoặc lông cứng màu nâu đỏ. Lá đơn mọc đối, phiến lá đa dạng về hình thái (mác, bầu dục, trứng), mép lá nguyên hoặc có răng, mặt lá có nang thạch nổi rõ. Cụm hoa dạng xim, bông hoặc chùy, lá bắc và lá bắc con đa dạng về hình dạng và kích thước. Hoa lưỡng tính, tràng hoa hình ống với màu sắc đa dạng (trắng, tím, vàng), bộ nhị 4 nhị hữu thụ, quả nang mở 2 mảnh với hạt có móc cong.

2. Số lượng loài và phân bố: Ghi nhận 41 loài và 1 phân loài chi Chàm ở Việt Nam, phân bố rộng khắp các tỉnh từ Bắc vào Nam, trong đó có một số loài đặc hữu như Strobilanthes barbigera và Strobilanthes longipedunculata. Một số loài có giá trị dược liệu và cảnh quan.

3. Hệ thống phân loại áp dụng: Lựa chọn hệ thống phân loại của R. Vollesen (2000) là phù hợp nhất với đặc điểm hình thái và dữ liệu sinh học phân tử hiện có, giúp phân chia họ Acanthaceae thành 3 phân họ và chi Chàm thuộc phân tông Ruelliinae trong tông Ruellieae. Hệ thống này cập nhật danh pháp, loại bỏ các tên đồng nghĩa không hợp lệ và cung cấp khóa định loại chi tiết.

4. Khóa định loại chi Chàm ở Việt Nam: Xây dựng khóa định loại lưỡng phân dựa trên các đặc điểm hình thái như hình dạng đài, lá bắc, số lượng nhị hữu thụ, kích thước tràng hoa, cấu trúc cụm hoa, giúp nhận diện chính xác các loài trong chi. Khóa định loại được minh họa bằng hình ảnh và bản đồ phân bố.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự đa dạng hình thái phong phú của chi Chàm ở Việt Nam, phản ánh sự thích nghi với các môi trường sinh thái khác nhau trong khu vực nhiệt đới gió mùa. Việc lựa chọn hệ thống phân loại của R. Vollesen (2000) phù hợp với xu hướng hiện đại, kết hợp hình thái và sinh học phân tử, giúp khắc phục những hạn chế của các hệ thống cũ như của Nees (1832) hay Hooker (1876).

So sánh với các nghiên cứu ở các nước lân cận như Trung Quốc, Thái Lan, Lào, công trình này cập nhật số lượng loài và danh pháp chính xác hơn, đồng thời bổ sung các loài mới phát hiện tại Việt Nam. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố loài theo vùng địa lý và bảng so sánh đặc điểm hình thái chính giữa các loài.

Ý nghĩa của nghiên cứu không chỉ nằm ở việc hoàn thiện hệ thống phân loại mà còn góp phần bảo tồn đa dạng sinh học, hỗ trợ phát triển các ngành ứng dụng như dược liệu và nông-lâm nghiệp. Việc xây dựng khóa định loại chi tiết giúp các nhà nghiên cứu và cán bộ quản lý tài nguyên dễ dàng nhận diện và giám định loài, tránh nhầm lẫn trong công tác bảo tồn và sử dụng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường điều tra thực địa và thu thập mẫu vật: Thực hiện các đợt khảo sát bổ sung tại các vùng sinh thái chưa được nghiên cứu kỹ, nhằm phát hiện và ghi nhận thêm các loài mới hoặc loài đặc hữu. Thời gian thực hiện trong 3-5 năm, chủ thể là các viện nghiên cứu thực vật và trường đại học.

2. Xây dựng cơ sở dữ liệu số về chi Chàm: Tập hợp toàn bộ dữ liệu hình thái, phân bố, mẫu vật và hình ảnh thành cơ sở dữ liệu trực tuyến, phục vụ tra cứu và nghiên cứu. Mục tiêu nâng cao độ chính xác và tiện lợi trong công tác phân loại và bảo tồn. Thời gian triển khai 2 năm, do các tổ chức khoa học phối hợp thực hiện.

3. Phát triển nghiên cứu sinh học phân tử bổ trợ: Áp dụng kỹ thuật phân tích trình tự gen để xác định mối quan hệ phát sinh loài, hỗ trợ phân loại chính xác hơn, đặc biệt với các loài có đặc điểm hình thái tương đồng. Thời gian nghiên cứu 3 năm, do các phòng thí nghiệm sinh học phân tử đảm nhiệm.

4. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào bảo tồn và phát triển bền vững: Đề xuất các chính sách bảo vệ các loài quý hiếm, phát triển mô hình trồng và khai thác bền vững các loài có giá trị dược liệu và cảnh quan. Chủ thể thực hiện là các cơ quan quản lý tài nguyên và nông-lâm nghiệp, trong vòng 5 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu thực vật và sinh học phân tử: Luận văn cung cấp dữ liệu phân loại chi tiết, khóa định loại và mô tả hình thái giúp nghiên cứu sâu về đa dạng sinh học và phát sinh loài.

2. Cán bộ quản lý tài nguyên thiên nhiên và bảo tồn đa dạng sinh học: Thông tin về phân bố, đặc điểm loài và giá trị sử dụng hỗ trợ công tác bảo tồn và quản lý hiệu quả các nguồn tài nguyên thực vật.

3. Ngành nông-lâm nghiệp và dược liệu: Dữ liệu về các loài có giá trị làm thuốc và cảnh quan giúp phát triển các mô hình trồng trọt, khai thác và sử dụng bền vững.

4. Giảng viên và sinh viên các ngành sinh học, nông nghiệp, dược học: Tài liệu tham khảo khoa học, cập nhật kiến thức phân loại thực vật và phương pháp nghiên cứu thực địa, hình thái học.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần nghiên cứu phân loại chi Chàm ở Việt Nam?
   Việc nghiên cứu giúp cập nhật số lượng loài, danh pháp chính xác, hỗ trợ bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển các ngành ứng dụng như dược liệu. Ví dụ, một số loài có giá trị chữa bệnh đã được ghi nhận trong nghiên cứu.

2. Phương pháp chính được sử dụng trong nghiên cứu là gì?
   Phương pháp phân loại hình thái kết hợp với khảo sát mẫu tiêu bản và mẫu tươi, sử dụng kính lúp để quan sát chi tiết đặc điểm thân, lá, hoa, quả. Đây là phương pháp phổ biến và tin cậy trong phân loại thực vật.

3. Hệ thống phân loại nào được áp dụng cho chi Chàm?
   Hệ thống của R. Vollesen (2000) được lựa chọn vì phù hợp với đặc điểm hình thái và dữ liệu sinh học phân tử, giúp phân chia họ Acanthaceae thành 3 phân họ và chi Chàm thuộc phân tông Ruelliinae.

4. Có bao nhiêu loài chi Chàm được ghi nhận ở Việt Nam?
   Hiện có 41 loài và 1 phân loài được ghi nhận, trong đó có một số loài đặc hữu và loài mới phát hiện trong những năm gần đây.

5. Luận văn có đề xuất gì cho công tác bảo tồn?
   Đề xuất tăng cường điều tra thực địa, xây dựng cơ sở dữ liệu số, phát triển nghiên cứu sinh học phân tử và ứng dụng kết quả vào bảo tồn và phát triển bền vững các loài chi Chàm.

Kết luận

• Hoàn thiện phân loại chi Chàm ở Việt Nam với 41 loài và 1 phân loài, cập nhật danh pháp và mô tả hình thái chi tiết.
• Lựa chọn hệ thống phân loại của R. Vollesen (2000) phù hợp với đặc điểm hình thái và dữ liệu sinh học phân tử.
• Xây dựng khóa định loại lưỡng phân giúp nhận diện chính xác các loài trong chi Chàm.
• Kết quả nghiên cứu góp phần quan trọng cho bộ “Thực vật chí Việt Nam” và các nghiên cứu ứng dụng trong nông-lâm nghiệp, dược liệu, bảo tồn.
• Khuyến nghị triển khai các giải pháp điều tra, xây dựng cơ sở dữ liệu và nghiên cứu sinh học phân tử trong 3-5 năm tới để nâng cao hiệu quả bảo tồn và sử dụng bền vững.

Để tiếp tục phát triển nghiên cứu và ứng dụng, các nhà khoa học và cơ quan quản lý được khuyến khích sử dụng kết quả luận văn làm nền tảng cho các dự án bảo tồn và phát triển tài nguyên thực vật Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Tính cấp thiết của đề tài luận văn Việt Nam nằm trong khu vực khí hậu nhiệt đới gió mùa, có hệ thực vật phong phú và đa dạng. Việc nghiên cứu phân loại thực vật là công việc rất cần thiết vì điều này sẽ góp phần vào việc xác định số loài hiện có, đánh giá tính đa dạng của sinh vật, đóng góp vào dẫn liệu biên soạn bộ sách “Thực vật chí Việt Nam” và xa hơn nữa sẽ góp phần bảo tồn bền vững hệ thực vật đa dạng này. Trên thế giới, họ Ô rô (Acanthaceae Juss) có khoảng 220 chi với 4000 loài [1], phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới, đặc biệt là Nam và Đông Nam Á, châu Phi, Brazil và Trung Mỹ; một số chi phân bố rộng đến vùng ôn đới, khu vực Địa Trung Hải và Tây Á. Ở Việt Nam, họ Ô rô là một trong những họ có số lƣợng loài nhiều và đa dạng nhất với trên 40 chi và trên 200 loài [2].

Cho đến nay, chi này đã ghi nhận đƣợc khoảng 400 loài [1], phân bố rộng từ Ấn Độ, Nam Trung Quốc và Đông Nam Á, mở rộng đến phía tây Afghanistan, phía bắc Nhật Bản và phía nam New Guinea. Phần lớn các loài mọc ở trong rừng với khí hậu nhiệt đới gió mùa, một số ít loài tìm thấy ở vùng rừng mƣa nhiệt đới của Malay Peninsula or Borneo (J. Theo Trần Kim Liên (2015) [2], chi này có 33 loài và chúng phân bố rộng rãi từ Bắc vào Nam. Trong những năm gần đây, Đỗ Thị Xuyến, Đỗ Văn Hài (2006) đã bổ sung một loài thuộc chi Strobilanthes [5]; J.

Tại hội nghị khoa học toàn quốc về sinh thái và tài nguyên sinh vật lần thứ 7 đã ghi nhận loài Strobilanthes hossei có phân bố ở Việt Nam, đƣa tổng số loài thuộc chi này lên 36 loài [6]. 2 Tuy nhiên hiện nay, số lƣợng, vị trí, danh pháp và mô tả của nhiều taxon cần thay đổi và bổ sung; mẫu nghiên cứu và vùng phân bố của các loài cần đƣợc cập nhật. Vì vậy, cần có một công trình nghiên cứu phân loại chi này một cách toàn diện, đầy đủ và mang tính hệ thống. Do đó, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Nghiên cứu phân loại chi Chàm (Strobilanthes Blume) thuộc họ Ô rô (Acanthaceae) ở Việt Nam” để có những dẫn liệu khoa học đầy đủ góp phần biên soạn bộ Thực vật chí Việt Nam.

Mục đích của đề tài Hoàn thành việc phân loại chi Chàm (Strobilanthes Blume) thuộc họ Ô rô (Acanthaceae) ở Việt Nam một cách đầy đủ và có hệ thống, làm cơ sở để biên soạn Thực vật chí cũng nhƣ các công trình khác về chi này ở nƣớc ta. nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài *Ý nghĩa khoa học: Kết quả của luận văn góp phần bổ sung và hoàn chỉnh vốn kiến thức về phân loại chi Chàm (Strobilanthes Blume) ở Việt Nam, là bƣớc chuẩn bị quan trọng để biên soạn bộ sách “Thực vật chí Việt Nam” về họ Ô rô (Acanthaceae Juss). Bên cạnh đó, kết quả của đề tài còn nhằm phục vụ cho các nghiên cứu sâu hơn trên các lĩnh vực khác nhau của chi Chàm (Strobilanthes Blume) ở Việt Nam. *Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả của đề tài là cơ sở khoa học phục vụ cho các ngành ứng dụng và sản xuất nhƣ Nông – Lâm nghiệp, Dƣợc học, Tài nguyên thực vật, Đa dạng sinh học và trong công tác đào tạo.

TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CÁC HỆ THỐNG PHÂN LOẠI HỌ Ô RÔ (ACANTHACEAE) VÀ CHI CHÀM (STROBILANTHES Blume) TRÊN THẾ GIỚI Từ thế kỷ 18, Linnaeus (1753) [7] ngƣời đƣợc coi là ông tổ của ngành phân loại thực vật, đã mô tả và đặt tên cho 6 chi và 30 loài mà sau này chúng đƣợc xếp vào họ Ô rô (Eranthemum (1 loài), Justicia (11 loài), Acanthus (4 loài), Barleria (5 loài), Ruellia (8 loài), Dianthera (1 loài). Các chi và loài này đƣợc tác giả xếp vào phân lớp hai nhị, một vòi nhụy (Diandria Monogynia) và 4 nhị với 2 dài và 2 ngắn (Dydinamia) cùng với nhiều chi và loài của nhiều họ khác cùng có chung đặc điểm trên nhƣ họ Bạc hà (Lamiaceae), họ Cỏ roi ngựa (Verbenaceae), họ Nhài (Oleaceae),… A. de Jussieu (1789) [8] là nhà thực vật học đầu tiên đã hệ thống hoá lại các chi thành các họ riêng biệt và đặt tên cho nhiều họ thực vật, trong đó có họ Acanthaceae.

Chi Strobilanthes đƣợc Blume công bố năm 1926 [9], cùng với nhiều các chi khác. Kể từ đây đã có nhiều công trình nghiên cứu về mặt hệ thống phân loại họ Ô rô và vị trí của chi Strobilanthes với nhiều quan điểm khác nhau: 1. Vị trí chi Strobilanthes dƣới quan điểm: Chia họ Acanthaceae thành các tông (tribus), sau đó chia tiếp thành các phân tông (subtribus). Nees (1832) [10] có thể coi là ngƣời đầu tiên đƣa ra hệ thống phân loại họ Acanthaceae.

Tác giả dựa vào đặc điểm hạt đính trên giá noãn có móc cong để chia họ Acanthaceae thành 3 tông: Thunbergieae, Nelsonieae và Echmatacanthi. Đặc điểm chính để phân chia thành 3 tông chính là: Tông Thunbergieae và tông Nelsonieae hạt đính trên giá noãn không có móc cong (Retinacula); tông Echmatacanthi với đặc điểm hạt đính trên giá noãn có móc cong; ngoài ra tông Echmatacanthi đƣợc chia thành 7 phân tông. Trong hệ thống này, Strobilanthes là một chi độc lập thuộc tông Echmatacanthi. Tông này đƣợc chia thành 5 phân tông gồm Hygrophileae, 4 Ruellieae và Barlerieae, Acantheae, Justicieae.

Chi Strobilanthes đƣợc xếp trong phân tông Ruellieae với đặc điểm tràng dạng ống, chỉ nhị dạng mành, bao phấn 2 ô, các ô bao phấn đính song song. Chi này đƣợc xếp cùng với một số chi mà sau này là tên đồng nghĩa của Strobilanthes. Cách phân chia này tỏ ra chƣa hợp lý mà các tác giả về sau không thừa nhận cũng nhƣ một số chi sau này là tên đồng nghĩa. Nees trong công trình với A.

de Candolle [11] dựa vào đặc điểm: hạt đính trên giá noãn có móc cong, mấu cong trên hạt, số lƣợng nhị, số lƣơng bao phấn, hình dạng và vị trí đính của bao phấn,… để đƣa ra hệ thống phân loại họ Acanthaceae gồm 11 tông. Chi Strobilanthes thuộc phân tông Ruellieae căn cứ vào đặc điểm xếp của lá đài và hoa, nhị. Đây là một công trình đƣợc nhiều nhà thực vật sử dụng bởi trong đó mô tả tất cả các loài đã biết về cây hai lá mầm, cây hạt trần cũng nhƣ công bố nhiều loài mới cho khoa học. Tuy nhiên về mặt hệ thống phân loại thì do hệ thống này ra đời rất sớm, khi chƣa có các luật danh pháp cụ thể cho việc đặt tên các taxon nên hệ thống của E.

Nees (1847) còn nhiều nhầm lẫn, rất phức tạp, khó hiểu cho ngƣời sử dụng. Một số chi mới đƣợc thành lập, cũng nhƣ một số chi trƣớc đó hiện nay đã trở thành tên đồng nghĩa của chi Strobilanthes. Hooker (1876) [12] vẫn dựa vào đặc điểm hạt đính trên giá noãn với móc cong nhƣ Nees, nhƣng đã tổng hợp thêm nhiều dẫn liệu về đặc điểm hình thái nhƣ cách sắp xếp của cánh tràng, đặc điểm của đài, tràng, nhị, nhụy, quả,. để đƣa ra một hệ thống gồm 5 tông, 11 phân tông.

Với nhiều chi đƣợc công bố mới sau hệ thống của E. Nees (1847), thì hệ thống của G. Hooker xây dựng trên cơ sở nghiên cứu 120 chi và đã sắp xếp họ Acanthaceae thành 5 tông: Thunbergieae, Nelsonieae, Ruellieae, Acantheae, Justicieae. Chi Strobilanthes là một chi độc lập, đƣợc đặt trong phân tông Strobilanthinae, thuộc tông Ruellieae với đặc điểm thuỳ tràng xếp lợp.

Bầu mỗi ô mang 2 đến nhiều noãn (hiếm khi 8 noãn), 1 hàng hoặc nhiều hàng xếp chồng lên nhau. Hạt bị ép dẹt phẳng, rốn hạt gần mép phía gốc, có móc cong. Một số chi đƣợc công bố trƣớc đó thì đƣợc tác giả nhập vào tên đồng nghĩa và 5 hiện nay đƣợc thừa nhận nhƣ: Adenacanthus, Goldfussia,. nhƣng việc nhập một số chi thì chƣa hợp lý.

Nhƣ vậy, hệ thống của G. Hooker đƣợc xây dựng trên cơ sở tổng hợp những dẫn liệu về đặc điểm hình thái dễ nhận biết, do đó việc tra cứu và nhận biết các taxon rất dễ dàng. Tuy nhiên do hệ thống đƣợc xây dựng trên số lƣợng chi nghiên cứu chƣa nhiều, 120 chi (một số chi sau này là tên đồng nghĩa), so với số lƣợng chi của họ Acanthaceae hiện nay đã lên tới 220 nên kết quả thu đƣợc chƣa phản ánh đƣợc đầy đủ mối quan hệ giữa các taxon. Bên cạnh đó, việc sử dụng thuật ngữ phân tông không đúng luật danh pháp quốc tế hiện hành, một số phân tông Euruellieae và Eujusticieae đến nay không đƣợc các tác giả khác thừa nhận.

Mặc dù có những thiếu sót nêu trên, song hệ thống của G. Hooker đã tồn tại trong suốt một thời gian dài từ thế kỷ 19 đến nửa đầu thế kỷ 20. Vị trí chi Strobilanthes dƣới quan điểm: Chia họ Ô rô (Acanthaceae) thành các phân họ (Subfamily), rồi chia thành các tông (Tribus) và phân tông (Subtribus). Ngƣời đặt nền móng cho cách phân chia này phải kể đến G.

Lindau (1895) [13] đã chia họ Acanthaceae thành 4 phân họ căn cứ vào đặc điểm hạt đính trên giá noãn có móc cong. Cụ thể 3 phân họ (Nelsonioideae, Thunbergioideae, Mendoncioideae) gồm các chi mà hạt đính trực tiếp vào giá noãn. Mendoncioideae và Thunbergioideae là 2 phân họ rất giống nhau vì cùng là dây leo, chỉ khác nhau ở chỗ: quả nang ở Thunbergioideae và quả hạch ở Mendoncioideae. Phân họ thứ 4 Acanthoideae gồm những chi mà hạt đính trên giá noãn có móc cong và đƣợc xếp vào 2 nhóm dựa vào sắp xếp của tràng, xếp lợp (Imbricatae) hoặc xếp vặn (Contortae).

Hơn nữa, việc phân chia các bậc tiếp theo (tông và phân tông) lại chủ yếu dựa vào hình thái hạt phấn. Nhƣ vậy, so với hệ thống phân chia đến tông thì hệ thống này có nhiều thay đổi: 2 tông Thunbergieae và Nelsonieae đƣợc nâng lên thành 2 phân họ tƣơng ứng, tách chi Mendonia và một số chi khác từ tông Thunbergieae để thành lập phân họ Medoncioideae. Tác giả dựa vào sắp xếp của tràng để phân chia phân họ Acanthoideae thành 15 tông, tuy nhiên điều này tỏ ra là chƣa thật 6 hợp lý. Theo Scotland & al.

(1994) chỉ ra rằng còn có một số nhầm lẫn nhƣ tông Barlerieae có tràng xếp kiểu nanh sấu thì tác giả lại đặt ở nhóm xếp vặn. Trong hệ thống trên, chi Strobilanthes là một trong số những chi thuộc nhóm tràng xếp vặn, thuộc tông Strobilantheae căn cứ vào đặc điểm của hạt phấn. Các tông trong nhóm tràng xếp lợp và vặn đƣợc tác giả phân chia dựa vào đặc điểm nhị, số lƣợng nhị và bao phấn, hình thái hạt phấn vì vậy khó áp dụng cho việc phân chia các chi và loài theo phƣơng pháp so sánh hình thái ngoài.