Luận án: Can thiệp thực hành xử trí nhiễm khuẩn hô hấp cấp ở trẻ tại Ba Vì và Đan Phượng

Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính (NKHHCT) là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi… 160 trang · Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương · 2012.

• Tác giả: Nguyễn Thị Minh Hiếu
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hoàng Long
• Trường học: Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương
• Chuyên ngành: Y tế Công cộng
• Đề tài: Đánh Giá Hiệu Quả Can Thiệp Cộng Đồng Trong Xử Trí Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Ở Trẻ Dưới 5 Tuổi Tại Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sỹ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tình hình mắc và tử vong do nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính
• 1.2. Thực trạng chăm sóc trẻ nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính của bà mẹ
• 1.3. Vai trò của người mẹ trong chăm sóc trẻ
• 1.4. Thực trạng chăm sóc trẻ nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính của bà mẹ
• 1.5. Các yếu tố liên quan đến kiến thức, thực hành của bà mẹ
• 1.6. Thực trạng điều trị trẻ nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính của cán bộ y tế
• 1.7. Vai trò của cán bộ y tế tuyến cơ sở
• 1.8. Thực trạng điều trị trẻ nhiễm khuẩn hô hấp cấp của cán bộ y tế
• 1.9. Các yếu tố liên quan đến kiến thức, thực hành của cán bộ y tế
• 1.10. Thực trạng bán thuốc cho trẻ nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính của người bán thuốc
• 1.11. Vai trò của người bán thuốc trong chăm sóc sức khỏe trẻ em
• 1.12. Thực trạng bán thuốc cho trẻ mắc nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính
• 1.13. Một số yếu tố liên quan đến kiến thức và thực hành bán thuốc
• 1.14. Nghiên cứu can thiệp thông tin- giáo dục-truyền thông thay đổi hành vi chăm sóc trẻ nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.4. Các khái niệm, định nghĩa dùng trong nghiên cứu
• 2.5. Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính trẻ em dưới 5 tuổi
• 2.6. Phác đồ xử trí nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính
• 2.7. Các khái niệm và tiêu chí đánh giá được dùng trong nghiên cứu
• 2.8. Phương pháp nghiên cứu
• 2.9. Thiết kế nghiên cứu
• 2.10. Cỡ mẫu nghiên cứu
• 2.11. Chọn mẫu nghiên cứu
• 2.12. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.13. Biện pháp khống chế sai số
• 2.14. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.15. Xây dựng và triển khai can thiệp
• 2.16. Nguyên tắc, tiêu chí xây dựng mô hình can thiệp
• 2.17. Nội dung can thiệp
• 2.18. Đối tượng thực hiện can thiệp
• 2.19. Tài liệu can thiệp
• 2.20. Tổ chức triển khai can thiệp
• 2.21. Các chỉ số đánh giá can thiệp
• 2.22. Đạo đức nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Hiệu quả can thiệp thay đổi kiến thức, thực hành chăm sóc trẻ nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính của bà mẹ
• 3.2. Một số đặc điểm của đối tượng bà mẹ
• 3.3. Hiệu quả của can thiệp thay đổi kiến thức của bà mẹ
• 3.4. Hiệu quả của can thiệp thay đổi thực hành của bà mẹ
• 3.5. Hiệu quả can thiệp thay đổi kiến thức, thực hành điều trị trẻ nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính của cán bộ y tế
• 3.6. Đặc điểm của đối tượng cán bộ y tế
• 3.7. Hiệu quả can thiệp thay đổi kiến thức của cán bộ y tế
• 3.8. Hiệu quả của can thiệp thay đổi thực hành của cán bộ y tế
• 3.9. Hiệu quả can thiệp thay đổi kiến thức, thực hành bán thuốc cho trẻ nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính của người bán thuốc
• 3.10. Đặc điểm của đối tượng người bán thuốc
• 3.11. Hiệu quả can thiệp thay đổi kiến thức của người bán thuốc
• 3.12. Hiệu quả can thiệp thay đổi thực hành của người bán thuốc
• 3.13. Tính khả thi và khả năng duy trì của can thiệp qua ý kiến của đối tượng nghiên cứu
• 3.13.1. Can thiệp cho bà mẹ
• 3.13.2. Can thiệp cho cán bộ y tế
• 3.13.3. Can thiệp cho người bán thuốc
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Hiệu quả can thiệp thay đổi kiến thức, thực hành chăm sóc trẻ nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính của bà mẹ
• 4.2. Đặc điểm mẫu nghiên cứu bà mẹ
• 4.3. Hiệu quả can thiệp thay đổi kiến thức của bà mẹ
• 4.4. Hiệu quả can thiệp thay đổi thực hành của bà mẹ
• 4.5. Hiệu quả can thiệp thay đổi kiến thức, thực hành điều trị trẻ nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính của cán bộ y tế
• 4.6. Đặc điểm mẫu nghiên cứu cán bộ y tế
• 4.7. Hiệu quả can thiệp thay đổi kiến thức của cán bộ y tế
• 4.8. Hiệu quả can thiệp thay đổi thực hành của cán bộ y tế
• 4.9. Hiệu quả can thiệp thay đổi kiến thức, thực hành bán thuốc cho trẻ nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính của người bán thuốc
• 4.10. Đặc điểm mẫu nghiên cứu người bán thuốc
• 4.11. Hiệu quả can thiệp thay đổi kiến thức của người bán thuốc
• 4.12. Hiệu quả can thiệp thực hành bán thuốc của người bán thuốc
• 4.13. Bàn luận về tính mới, tính khả thi và khả năng duy trì của can thiệp
• 4.14. Hạn chế của nghiên cứu
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Ở Trẻ Dưới 5 Tuổi Tại Hà Nội

Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính (NKHHCT) là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi trên toàn thế giới. Theo thống kê, mỗi năm có khoảng 150 triệu lượt mắc và 2 triệu trẻ tử vong do nhiễm khuẩn hô hấp. Tại Việt Nam, NKHHCT cũng là một vấn đề y tế công cộng nghiêm trọng, gây gánh nặng lớn cho hệ thống y tế. Nghiên cứu cho thấy việc chậm trễ trong tiếp cận dịch vụ y tế và điều trị không đúng cách là những nguyên nhân chính dẫn đến tử vong ở trẻ em mắc nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã triển khai nhiều chương trình phòng chống NKHHCT, tuy nhiên, tỷ lệ mắc bệnh vẫn còn cao và việc sử dụng thuốc điều trị chưa an toàn vẫn là một thách thức lớn. Cần có những giải pháp can thiệp hiệu quả hơn để giảm thiểu tác động của nhiễm khuẩn hô hấp đến sức khỏe trẻ em.

1.1. Tình Hình Mắc và Tử Vong Do Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Cấp Tính

Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính chiếm khoảng một nửa số ca mắc bệnh của trẻ dưới 5 tuổi trên thế giới, với tần suất mắc trung bình từ 4 đến 9 lần/trẻ/năm. Các nước chậm phát triển có tỷ lệ mắc và tử vong do NKHHCT cao hơn. Tại Việt Nam, ước tính mỗi năm có khoảng 30 đến 80 triệu lượt trẻ mắc NKHHCT. Viêm phổi là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ em, chiếm 31,3% trong tổng số các nguyên nhân tử vong. Số liệu từ bệnh viện cho thấy tử vong do NKHHCT chiếm 40-60% tử vong chung ở trẻ dưới 5 tuổi.

1.2. Gánh Nặng Kinh Tế Do Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Cấp Tính Gây Ra

Với tỷ lệ mắc và tử vong cao, nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính gây ảnh hưởng lớn đến kinh tế gia đình và là gánh nặng cho hệ thống y tế. Chi phí chăm sóc và điều trị trẻ mắc NKHHCT là rất lớn. Cần có những biện pháp phòng ngừa và can thiệp hiệu quả để giảm thiểu gánh nặng kinh tế do nhiễm khuẩn hô hấp gây ra. Các chương trình y tế công cộng cần được tăng cường để nâng cao nhận thức và cải thiện hành vi phòng bệnh cho người dân.

II. Thách Thức Trong Xử Trí Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Ở Trẻ Em Hà Nội

Mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong việc phòng chống nhiễm khuẩn hô hấp ở trẻ em, vẫn còn tồn tại nhiều thách thức trong công tác này. Việc tiếp cận dịch vụ y tế kịp thời và điều trị đúng cách vẫn còn hạn chế, đặc biệt ở vùng nông thôn và vùng sâu vùng xa. Kiến thức và thực hành của bà mẹ về chăm sóc trẻ mắc nhiễm khuẩn hô hấp còn nhiều bất cập. Tình trạng lạm dụng kháng sinh trong điều trị NKHHCT vẫn diễn ra phổ biến, gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng. Cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện để giải quyết những thách thức này.

2.1. Thực Trạng Chăm Sóc Trẻ Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Của Bà Mẹ

Việc chăm sóc trẻ NKHHCT bắt đầu bằng việc phát hiện sớm dấu hiệu bệnh và đưa trẻ đến cơ sở y tế kịp thời. Tuy nhiên, kiến thức và thực hành của bà mẹ về nhận biết dấu hiệu bệnh và chăm sóc trẻ còn nhiều hạn chế. Nhiều bà mẹ không nhận biết được các dấu hiệu nguy hiểm của viêm phổi như thở nhanh và rút lõm lồng ngực. Điều này dẫn đến việc chậm trễ trong việc đưa trẻ đến khám và điều trị, làm tăng nguy cơ biến chứng và tử vong.

2.2. Tình Trạng Lạm Dụng Kháng Sinh Trong Điều Trị Nhiễm Khuẩn Hô Hấp

Việc sử dụng kháng sinh không đúng cách và không theo chỉ định của bác sĩ là một vấn đề nghiêm trọng trong điều trị nhiễm khuẩn hô hấp ở trẻ em. Nhiều bà mẹ tự ý mua kháng sinh cho con uống khi trẻ có các triệu chứng ho, sốt. Điều này không chỉ không hiệu quả trong việc điều trị bệnh mà còn gây ra tình trạng kháng kháng sinh, làm cho việc điều trị trở nên khó khăn hơn trong tương lai. Cần có những biện pháp kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng kháng sinh và nâng cao nhận thức của người dân về tác hại của việc lạm dụng kháng sinh.

III. Phương Pháp Can Thiệp Cộng Đồng Nâng Cao Nhận Thức Về NKHH

Để giải quyết những thách thức trong xử trí nhiễm khuẩn hô hấp ở trẻ em, cần có những phương pháp can thiệp hiệu quả và phù hợp với điều kiện thực tế. Can thiệp cộng đồng là một trong những phương pháp được đánh giá cao, tập trung vào việc nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi của người dân về phòng ngừa và điều trị NKHHCT. Các hoạt động can thiệp có thể bao gồm giáo dục sức khỏe, truyền thông, tư vấn, và hỗ trợ cộng đồng. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các ban ngành, đoàn thể và cộng đồng để đảm bảo tính bền vững và hiệu quả của các chương trình can thiệp.

3.1. Vai Trò Của Thông Tin Giáo Dục Truyền Thông TT GD TT

Thông tin - Giáo dục - Truyền thông đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi của người dân về phòng ngừa và điều trị nhiễm khuẩn hô hấp. Các hoạt động TT-GD-TT có thể được thực hiện thông qua nhiều kênh khác nhau như truyền hình, báo chí, tờ rơi, áp phích, và các buổi nói chuyện trực tiếp. Nội dung TT-GD-TT cần được thiết kế phù hợp với từng đối tượng và địa bàn, đảm bảo tính dễ hiểu và dễ thực hiện.

3.2. Mở Rộng Phạm Vi Can Thiệp Đến Các Đối Tượng Khác Nhau

Phạm vi can thiệp không chỉ giới hạn trong hệ thống y tế mà cần mở rộng ra các đối tượng khác như người chăm sóc trẻ và người bán thuốc. Người chăm sóc trẻ cần được trang bị kiến thức và kỹ năng để phát hiện sớm dấu hiệu bệnh và chăm sóc trẻ đúng cách. Người bán thuốc cần được đào tạo về việc bán thuốc an toàn và hợp lý, tránh tình trạng bán thuốc không theo đơn và lạm dụng kháng sinh. Sự phối hợp giữa các đối tượng này sẽ tạo ra một chu trình chăm sóc trẻ nhiễm khuẩn hô hấp hiệu quả.

IV. Đánh Giá Hiệu Quả Can Thiệp Cộng Đồng Tại Huyện Ba Vì Đan Phượng

Nghiên cứu "Đánh giá hiệu quả can thiệp cộng đồng trong thực hành xử trí nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính ở trẻ dưới 5 tuổi tại huyện Ba Vì và Đan Phượng, Hà Nội" đã được thực hiện để đánh giá tác động của các hoạt động can thiệp đến kiến thức, thực hành của bà mẹ, cán bộ y tế và người bán thuốc. Kết quả nghiên cứu cho thấy can thiệp cộng đồng đã mang lại những hiệu quả tích cực trong việc nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi của các đối tượng liên quan. Tuy nhiên, vẫn còn những hạn chế cần được khắc phục để nâng cao hiệu quả của các chương trình can thiệp.

4.1. Mục Tiêu Nghiên Cứu Về Can Thiệp Cộng Đồng Trong Xử Trí NKHH

Nghiên cứu tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của can thiệp cộng đồng trong việc thay đổi kiến thức và thực hành của bà mẹ, cán bộ y tế và người bán thuốc trong xử trí nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính ở trẻ dưới 5 tuổi. Nghiên cứu cũng đánh giá tính khả thi và khả năng duy trì của các hoạt động can thiệp. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp những bằng chứng khoa học để xây dựng và triển khai các chương trình can thiệp hiệu quả hơn trong tương lai.

4.2. Phương Pháp Nghiên Cứu Đánh Giá Hiệu Quả Can Thiệp Cộng Đồng

Nghiên cứu sử dụng thiết kế can thiệp trước và sau (pre- and post-intervention study) để đánh giá hiệu quả của các hoạt động can thiệp. Các đối tượng nghiên cứu bao gồm bà mẹ có con dưới 5 tuổi, cán bộ y tế tuyến xã và người bán thuốc tại huyện Ba Vì và Đan Phượng. Dữ liệu được thu thập thông qua phỏng vấn, quan sát và kiểm tra hồ sơ. Các chỉ số đánh giá bao gồm kiến thức, thực hành và thái độ của các đối tượng nghiên cứu.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Thay Đổi Kiến Thức Thực Hành Sau Can Thiệp

Kết quả nghiên cứu cho thấy can thiệp cộng đồng đã có tác động tích cực đến kiến thức và thực hành của bà mẹ, cán bộ y tế và người bán thuốc. Bà mẹ có kiến thức tốt hơn về dấu hiệu bệnh và cách chăm sóc trẻ nhiễm khuẩn hô hấp. Cán bộ y tế có kiến thức và kỹ năng tốt hơn trong việc chẩn đoán và điều trị NKHHCT. Người bán thuốc có kiến thức tốt hơn về việc bán thuốc an toàn và hợp lý. Tuy nhiên, vẫn còn những hạn chế cần được khắc phục để nâng cao hiệu quả của các chương trình can thiệp.

5.1. Hiệu Quả Can Thiệp Thay Đổi Kiến Thức Của Bà Mẹ Về NKHH

Sau can thiệp cộng đồng, kiến thức của bà mẹ về dấu hiệu bệnh, cách chăm sóc trẻ và phòng ngừa nhiễm khuẩn hô hấp đã được cải thiện đáng kể. Bà mẹ có kiến thức tốt hơn về các dấu hiệu nguy hiểm của viêm phổi như thở nhanh và rút lõm lồng ngực. Bà mẹ cũng có kiến thức tốt hơn về việc cho trẻ ăn uống đầy đủ, giữ ấm và vệ sinh cá nhân cho trẻ.

5.2. Hiệu Quả Can Thiệp Thay Đổi Thực Hành Của Cán Bộ Y Tế

Sau can thiệp cộng đồng, thực hành của cán bộ y tế trong việc chẩn đoán và điều trị nhiễm khuẩn hô hấp đã được cải thiện. Cán bộ y tế thực hiện khám và đánh giá trẻ kỹ lưỡng hơn, tuân thủ phác đồ điều trị và tư vấn cho bà mẹ về cách chăm sóc trẻ tại nhà. Tỷ lệ kê đơn kháng sinh không hợp lý đã giảm đáng kể.

VI. Kết Luận và Khuyến Nghị Về Can Thiệp Cộng Đồng Hiệu Quả

Can thiệp cộng đồng là một giải pháp hiệu quả để nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi của người dân về phòng ngừa và điều trị nhiễm khuẩn hô hấp ở trẻ em. Để nâng cao hiệu quả của các chương trình can thiệp, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các ban ngành, đoàn thể và cộng đồng. Cần tập trung vào việc nâng cao kiến thức và kỹ năng cho bà mẹ, cán bộ y tế và người bán thuốc. Cần có những biện pháp kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng kháng sinh và nâng cao nhận thức của người dân về tác hại của việc lạm dụng kháng sinh.

6.1. Tính Bền Vững Của Các Chương Trình Can Thiệp Cộng Đồng

Để đảm bảo tính bền vững của các chương trình can thiệp cộng đồng, cần có sự tham gia tích cực của cộng đồng và sự hỗ trợ từ các cấp chính quyền. Cần xây dựng các mô hình can thiệp phù hợp với điều kiện thực tế và có khả năng nhân rộng. Cần có cơ chế giám sát và đánh giá thường xuyên để đảm bảo hiệu quả của các chương trình can thiệp.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Ở Trẻ Em

Cần có những nghiên cứu tiếp theo để đánh giá hiệu quả của các chương trình can thiệp cộng đồng trong dài hạn. Cần nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi của người dân về phòng ngừa và điều trị nhiễm khuẩn hô hấp. Cần nghiên cứu về chi phí - hiệu quả của các chương trình can thiệp để có cơ sở lựa chọn các giải pháp can thiệp tối ưu.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính là nguyên nhân hàng đầu gây mắc bệnh và tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi trên phạm vi toàn cầu. Theo các số liệu được công bố, hàng năm thế giới ghi nhận khoảng 150 triệu lượt mắc và xấp xỉ 2 triệu trẻ tử vong do nhóm bệnh lý này, vượt qua tổng số tử vong của bệnh suy giảm miễn dịch mắc phải, sốt rét và sởi gộp lại. Tại Việt Nam, nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính là gánh nặng bệnh tật đứng đầu và là nguyên nhân thứ ba gây tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi. Trung bình mỗi trẻ mắc từ 4 đến 6 đợt bệnh mỗi năm, tương đương với 30 đến 80 triệu lượt mắc trên quy mô cả nước. Nghiên cứu thực tế cho thấy sự chậm trễ trong tiếp cận dịch vụ y tế và điều trị không đúng phác đồ là hai nguyên nhân then chốt dẫn tới tử vong; trong đó 48% số trường hợp tử vong do viêm phổi không nhận được chăm sóc y tế trước khi mất. Bên cạnh đó, tình trạng sử dụng kháng sinh thiếu an toàn diễn ra phổ biến với 60,1% trường hợp dùng kháng sinh không theo chỉ định chuyên môn và 87,5% không dùng đủ liệu trình 5 ngày.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là tại Việt Nam, các can thiệp Thông tin - Giáo dục - Truyền thông phòng chống nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính cho trẻ dưới 5 tuổi còn hạn chế, chủ yếu triển khai đơn lẻ trong hệ thống y tế công lập hoặc truyền thông một chiều, thụ động. Đặc biệt, còn thiếu các thử nghiệm can thiệp đồng thời trên cả ba nhóm đối tượng cốt lõi: bà mẹ, cán bộ y tế và người bán thuốc nhằm tạo chuyển biến mang tính hệ thống cho toàn bộ chu trình xử trí bệnh tại cộng đồng.

Luận án xác định 3 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Đánh giá hiệu quả can thiệp thay đổi kiến thức, thực hành của bà mẹ trong xử trí nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính ở trẻ dưới 5 tuổi tại huyện Ba Vì và Đan Phượng từ năm 2005 đến 2007.
2. Đánh giá hiệu quả can thiệp thay đổi kiến thức, thực hành xử trí nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính ở trẻ dưới 5 tuổi của cán bộ y tế tại tuyến xã tại huyện Ba Vì và Đan Phượng từ năm 2005 đến 2007.
3. Đánh giá hiệu quả can thiệp thay đổi kiến thức, thực hành bán thuốc của người bán thuốc tại tuyến xã cho trẻ nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính dưới 5 tuổi tại huyện Ba Vì và Đan Phượng từ năm 2005 đến 2007.

Phạm vi nghiên cứu được xác định cụ thể:

• Không gian: 10 xã thuộc hai huyện Ba Vì (địa bàn can thiệp) và Đan Phượng (địa bàn đối chứng), tỉnh Hà Tây cũ (nay thuộc thành phố Hà Nội).
• Thời gian: Nghiên cứu can thiệp thực tế kéo dài từ tháng 3/2005 đến tháng 1/2008, trong đó giai đoạn chuẩn bị từ tháng 12/2004 và giai đoạn tổng kết số liệu từ tháng 2/2008.
• Đối tượng: Bà mẹ có con dưới 3 tuổi ở thời điểm bắt đầu nghiên cứu (dưới 5 tuổi khi kết thúc), cán bộ y tế tại trạm y tế xã và y tế tư nhân, người bán thuốc tại trạm y tế và các quầy thuốc tư nhân trên địa bàn nghiên cứu.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng hợp các hướng nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến thực trạng xử trí nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính và các giải pháp can thiệp truyền thông:

Về phía bà mẹ và người chăm sóc trẻ:

• Nhận biết dấu hiệu bệnh: Nghiên cứu tại Mindoro, Philippines (1994) ghi nhận bà mẹ thường chờ từ 5 đến 7 ngày mới tìm kiếm hỗ trợ y tế và ít biết về triệu chứng thở nhanh hay rút lõm lồng ngực. Nghiên cứu tại Bangladesh (2001) và Nepal (2004) chỉ ra phần lớn bà mẹ không nhận biết được các dấu hiệu chỉ báo viêm phổi nặng. Tại Việt Nam, Điều tra Y tế Quốc gia năm 2002 cho thấy 43,5% bà mẹ có kiến thức phòng chống bệnh; nghiên cứu của Đinh Ngọc Sỹ và cộng sự (2008) trên 4.800 bà mẹ cho thấy chỉ có 5,0% nhận biết dấu hiệu không uống/bú được, 4,1% biết dấu hiệu co giật, 37,3% biết dấu hiệu thở bất thường và 0,9% nhận biết được dấu hiệu rút lõm lồng ngực.
• Thực hành tìm kiếm dịch vụ và dùng thuốc: Nghiên cứu của Bùi Đức Dương (2003) ghi nhận 20,9% bà mẹ tự chữa tại nhà khi trẻ ốm; Nguyễn Việt Cồ (2003) phát hiện 26,1% trẻ tử vong do nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính chết tại nhà. Về sử dụng thuốc, nghiên cứu của Nguyễn Đình Hường (2000) chỉ ra 55,6% cặp vợ chồng coi kháng sinh là thuốc tốt nhất trị ho sốt; nghiên cứu của Nguyễn Việt Cồ (2002 tại Hà Nam) và số liệu tại Ba Vì (2002) cho thấy tỷ lệ trẻ dùng kháng sinh lên tới 95%, trong đó chỉ 12,5% đến 14,2% dùng đủ 5 ngày. Quan Lệ Nga (Ba Vì) ghi nhận tập quán kiêng khem thức ăn (tôm, cua, cá, rau) khi trẻ ốm.

Về phía cán bộ y tế và người bán thuốc:

• Cán bộ y tế: Nghiên cứu của Iqbal và Pervez tại Pakistan (1997), Bojalil tại Mexico (1999), Al-Hamzi tại Yemen (2009) đều chỉ ra kỹ năng thăm khám, đếm nhịp thở và tư vấn còn nhiều hạn chế. Tại Việt Nam, nghiên cứu tại Khoái Châu, Hưng Yên (2002) cho thấy 21,7% bệnh nhân không thở nhanh bị chẩn đoán nhầm viêm phổi và 26,3% có thở nhanh bị bỏ sót; nghiên cứu của Nguyễn Thị Mai Hiên (2004 tại Ba Vì và Đan Phượng) ghi nhận 11% cán bộ kê từ 2 loại kháng sinh trở lên và 20% sử dụng kháng sinh đường tiêm ngoại trú. Đặng Minh Hằng (2002) cho thấy chỉ có 5,6% bà mẹ nhận được hướng dẫn cụ thể cách dùng thuốc từ thầy thuốc.
• Người bán thuốc: Nghiên cứu tại Iran (1998), Ấn Độ (2005), Tanzania (2007) phản ánh tình trạng bán kháng sinh không đơn phổ biến. Tại Việt Nam, Nguyễn Thanh Bình (1997 tại Huế) chỉ ra 43,7% người mua kháng sinh không đơn; Larsson (2000) ghi nhận 67% gia đình dùng kháng sinh theo lời khuyên của người bán thuốc; Dương Văn Đạt (1997 tại Hà Nội) cho biết 83% người bán gợi ý liều dùng chỉ 2 đến 4 viên.

Về các can thiệp Thông tin - Giáo dục - Truyền thông:

• Trên thế giới: Báo cáo phân tích gộp (meta-analysis) năm 2003 trên 10 nghiên cứu chứng minh quản lý ca bệnh giúp giảm tỷ lệ tử vong trẻ em từ 20% đến 27%. Các can thiệp đào tạo tại Ấn Độ (1988-1991), Ai Cập, Pakistan (2004), Senegal (2006) và nghiên cứu của Ross-Degnan tại Indonesia, Kenya đã đem lại nhiều cải thiện nhưng thường bộc lộ hạn chế khi thiếu giám sát định kỳ.
• Tại Việt Nam: Hàn Trung Điền (1998-2000 tại Bắc Giang, Hà Tĩnh, Quảng Trị) can thiệp truyền thông nhóm cho bà mẹ nhưng tỷ lệ tự dùng kháng sinh vẫn cao; Phạm Huy Dũng và cộng sự (2001-2003 tại Nam Định, Hải Dương, Hà Tây) can thiệp hướng dẫn phác đồ cho bác sĩ kê đơn nhưng thiếu tự giám sát tại chỗ; Nguyễn Thị Kim Chúc can thiệp Thực hành nhà thuốc tốt tại Hà Nội; Nguyễn Thị Mai Hiên (2004 tại Hà Tây) can thiệp kết hợp nhưng thời gian ngắn và chưa có giám sát hỗ trợ duy trì hành vi.

Vị trí của luận án: Luận án chọn giải quyết khoảng trống về một mô hình can thiệp đồng thời, tác động trực tiếp vào cả ba nhóm đối tượng (người chăm sóc, người khám chữa bệnh và người cung ứng thuốc) tại vùng nông thôn, kết hợp chặt chẽ giữa truyền thông giáo dục sức khỏe và hoạt động giám sát hỗ trợ liên tục trong thời gian dài.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên các cơ sở lý thuyết, định nghĩa và khung tiêu chuẩn chuyên môn sau:

• Khái niệm bệnh: Xác định theo hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới và Bộ Y tế, chia thành nhiễm khuẩn hô hấp trên (viêm mũi họng, VA, amidan, xoang, tai giữa, ho, cảm lạnh) và nhiễm khuẩn hô hấp dưới (chủ yếu là viêm phổi).
• Phác đồ điều trị: Tập trung vào phác đồ "Xử trí trẻ ho và khó thở" để phân loại 4 thể bệnh gồm bệnh rất nặng, viêm phổi nặng, viêm phổi, ho và cảm lạnh.
• Tiêu chí đánh giá chuẩn: Xây dựng dựa trên hướng dẫn của Chương trình Phòng chống nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính Quốc gia, Chương trình Xử trí lồng ghép các bệnh thường gặp ở trẻ em (IMCI) và tiêu chuẩn Thực hành nhà thuốc tốt (GPP) của Bộ Y tế.
• Khung chuyển đổi hành vi: Ứng dụng nguyên lý Thông tin - Giáo dục - Truyền thông bắt nguồn từ Hội nghị Alma-Ata năm 1978, thực hiện theo lộ trình từ nâng cao nhận thức đến thay đổi thái độ, hình thành thực hành đúng và duy trì hành vi tại cộng đồng.

Thiết kế và phương pháp nghiên cứu thực tế:

• Thiết kế nghiên cứu: Can thiệp cộng đồng có đối chứng, theo dõi dọc và đánh giá Trước - Sau can thiệp trên cùng một nhóm đối tượng nghiên cứu.
• Phương pháp chọn mẫu và cỡ mẫu:
  • Chọn địa bàn: Chọn 2 huyện Ba Vì (can thiệp) và Đan Phượng (đối chứng). Tiến hành ghép cặp 5 cặp xã tương đồng dựa trên 3 tiêu chí: tỷ lệ hộ nghèo, tỷ lệ trẻ dưới 5 tuổi mắc bệnh và tỷ lệ trẻ khám tại trạm y tế. Tại mỗi xã chọn ngẫu nhiên 3 thôn.

Cặp xã	Xã can thiệp (huyện Ba Vì)	Xã đối chứng (huyện Đan Phượng)
Cặp 1	Vân Hòa	Liên Hồng
Cặp 2	Cẩm Lĩnh	Phương Đình
Cặp 3	Cam Thượng	Tân Hội
Cặp 4	Thụy An	Thượng Mỗ
Cặp 5	Phong Vân	Hồng Hà

• Mẫu bà mẹ: Tính toán cỡ mẫu dựa trên công thức so sánh hai tỷ lệ với phần mềm Sample size Determination in Health Studies 2.0 của Tổ chức Y tế Thế giới ($p_1 = 46,2%$, $p_2 = 60%$, độ tin cậy 95%, lực mẫu 80%). Cỡ mẫu tính toán tối thiểu là 300 bà mẹ cho mỗi nhóm. Toàn bộ 682 bà mẹ có con dưới 3 tuổi tại thời điểm ban đầu được đưa vào theo dõi dọc. Tại thời điểm đánh giá sau can thiệp, số liệu hoàn chỉnh của 625 bà mẹ có con dưới 5 tuổi được đưa vào phân tích (Ba Vì: 301, Đan Phượng: 324).
• Mẫu cán bộ y tế: Chọn mẫu toàn bộ cán bộ y tế trạm y tế và tư nhân tại các xã nghiên cứu; tổng số theo dõi và phân tích là 79 cán bộ (Ba Vì: 36, Đan Phượng: 43).
• Mẫu người bán thuốc: Chọn mẫu toàn bộ người bán thuốc tại trạm y tế và quầy thuốc tư nhân; tổng số phân tích là 47 người (Ba Vì: 23, Đan Phượng: 24).
• Công cụ và kỹ thuật thu thập số liệu:
  • Định lượng: Sử dụng bộ câu hỏi cấu trúc phỏng vấn trực tiếp kiến thức và thực hành của bà mẹ (thực hành đánh giá trên nhóm có con mắc bệnh trong vòng 2 tháng trước điều tra); phỏng vấn kiến thức cán bộ y tế và quan sát thực hành trực tiếp bằng bảng kiểm do chuyên gia tuyến Trung ương thực hiện; phỏng vấn kiến thức người bán thuốc và quan sát thực hành bằng kỹ thuật đóng vai khách hàng bí mật mua thuốc cho trẻ ho, cảm lạnh không có đơn.
  • Định tính: Thực hiện thảo luận nhóm trọng tâm trước và sau can thiệp với các nhóm bà mẹ, bà mẹ tích cực, cán bộ y tế và người bán thuốc.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1 - Tổng quan tài liệu

Chương này tập trung trình bày tổng quan hệ thống về tình hình dịch tễ học, gánh nặng bệnh tật của nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính ở trẻ em dưới 5 tuổi trên thế giới và tại Việt Nam. Tác giả phân tích sâu thực trạng kiến thức, thái độ, hành vi chăm sóc của bà mẹ, thực hành khám chữa bệnh của cán bộ y tế cơ sở và hoạt động bán thuốc của các nhà thuốc tư nhân. Đồng thời, chương 1 tổng kết các bài học kinh nghiệm từ các chương trình can thiệp truyền thông chuyển đổi hành vi trong và ngoài nước, chỉ rõ sự cần thiết phải xây dựng một mô hình can thiệp đa đối tượng kết hợp giám sát hỗ trợ tại tuyến y tế cơ sở.

Chương 2 - Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương này mô tả chi tiết đối tượng, địa bàn, thời gian và quy trình nghiên cứu can thiệp. Tác giả trình bày các định nghĩa ca bệnh, tiêu chuẩn đánh giá theo phác đồ "Xử trí trẻ ho và khó thở", công thức tính cỡ mẫu, phương pháp ghép cặp xã và kỹ thuật thu thập số liệu đa dạng (phỏng vấn cấu trúc, quan sát lâm sàng bằng bảng kiểm, đóng vai người mua thuốc và thảo luận nhóm). Chương này cũng nêu rõ quy trình can thiệp gồm hai giai đoạn: Giai đoạn 1 triển khai truyền thông giáo dục sức khỏe (6/2005 - 5/2006) và Giai đoạn 2 thực hiện giám sát hỗ trợ (9/2006 - 8/2007), đi kèm các quy định về đạo đức nghiên cứu y sinh học.

Chương 3 - Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày toàn bộ số liệu thu thập được trước và sau can thiệp qua hệ thống 31 bảng và 8 hình minh họa, chia thành 4 nhóm nội dung chính:

• Kết quả ở nhóm bà mẹ: Thể hiện sự chuyển biến về nhận biết các dấu hiệu nguy hiểm cần đưa trẻ đi khám ngay (co giật, ngủ li bì, bỏ bú, thở bất thường), kiến thức và thực hành dùng kháng sinh đúng phác đồ, thực hành xử trí chăm sóc tại nhà (tăng cường dinh dưỡng, uống nhiều nước, làm thông thoáng đường thở) và tuân thủ lịch hẹn tái khám.
• Kết quả ở nhóm cán bộ y tế: Thể hiện sự cải thiện trong kiến thức phân loại các thể bệnh (bệnh rất nặng, viêm phổi nặng, viêm phổi, ho và cảm lạnh), thực hành hỏi bệnh, kỹ năng đếm nhịp thở, đánh giá rút lõm lồng ngực, kê đơn kháng sinh hợp lý và tư vấn hướng dẫn gia đình theo dõi dấu hiệu nguy hiểm.
• Kết quả ở nhóm người bán thuốc: Thể hiện sự thay đổi về kiến thức khai thác thông tin trẻ bệnh trước khi bán thuốc, thực hành không bán kháng sinh cho các trường hợp ho, cảm lạnh thông thường và kỹ năng tư vấn hướng dẫn khách hàng đưa trẻ đi khám khi có dấu hiệu nặng.
• Đánh giá tính khả thi và khả năng duy trì: Phản ánh nhận định, phản hồi tích cực của các nhóm đối tượng nghiên cứu về tính thiết thực và khả năng tiếp tục áp dụng các biện pháp can thiệp tại địa phương.

Chương 4 - Bàn luận

Chương 4 phân tích, lý giải cơ chế tạo nên sự thay đổi kiến thức và thực hành ở cả ba nhóm đối tượng, so sánh kết quả đạt được giữa nhóm can thiệp (huyện Ba Vì) và nhóm đối chứng (huyện Đan Phượng) cũng như đối chiếu với các công trình nghiên cứu trước đây. Tác giả phân tích sâu về tính mới, tính khả thi của mô hình can thiệp toàn diện gắn liền với giám sát hỗ trợ, luận giải nguyên nhân của những tồn tại trong thói quen sử dụng thuốc và chỉ rõ các hạn chế nội tại của đề tài nghiên cứu.

Kết quả và những đóng góp mới

Các đóng góp về khoa học và thực tiễn của luận án:

• Cung cấp bằng chứng thực nghiệm về hiệu quả của mô hình can thiệp cộng đồng đồng bộ, tác động đồng thời vào ba mắt xích trọng yếu của chu trình chăm sóc trẻ bệnh: bà mẹ (người chăm sóc trực tiếp), cán bộ y tế (người cung cấp dịch vụ điều trị) và người bán thuốc (người cung ứng dược phẩm).
• Khẳng định vai trò của phương thức truyền thông chủ động kết hợp với hoạt động giám sát hỗ trợ định kỳ tại chỗ, giúp duy trì bền vững các thực hành y tế có lợi, hạn chế tình trạng tái diễn hành vi lạm dụng kháng sinh sau khi kết thúc tập huấn lý thuyết.
• Đóng góp bộ công cụ nghiên cứu và đánh giá thực hành can thiệp có tính ứng dụng cao cho tuyến y tế cơ sở, bao gồm kỹ thuật quan sát lâm sàng trực tiếp bằng bảng kiểm chuẩn và kỹ thuật đóng vai người mua thuốc đánh giá quầy thuốc tư nhân.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất từ nghiên cứu:

• Đề xuất nhân rộng mô hình can thiệp kết hợp giám sát hỗ trợ trong phòng chống nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính cho các vùng nông thôn có điều kiện tương đồng.
• Tăng cường công tác quản lý mạng lưới hành nghề dược tư nhân tại tuyến xã, đưa nội dung tư vấn sử dụng thuốc hợp lý và hướng dẫn xử trí bệnh đường hô hấp thông thường vào các chương trình tập huấn định kỳ bắt buộc cho người bán thuốc.
• Duy trì hoạt động truyền thông tư vấn trực tiếp tại trạm y tế và mạng lưới y tế thôn bản, hướng dẫn bà mẹ nhận biết sớm các dấu hiệu nguy hiểm để đưa trẻ đến khám kịp thời.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Địa bàn nghiên cứu được thực hiện tại hai huyện nông thôn thuộc vùng đồng bằng Bắc Bộ (Ba Vì và Đan Phượng), do đó các đặc điểm về tập quán kinh tế, văn hóa và khả năng tiếp cận y tế mang tính đặc thù của khu vực.
• Thời gian can thiệp và theo dõi dọc kéo dài hơn 2 năm dẫn đến biến động mẫu nghiên cứu (tỷ lệ hao hụt mẫu do bà mẹ chuyển nơi cư trú, trẻ vượt quá độ tuổi quy định và người bán thuốc nghỉ kinh doanh hoặc chuyển địa bàn).
• Đánh giá thực hành của người bán thuốc bằng kỹ thuật đóng vai mới chỉ tập trung vào tình huống điển hình là trẻ bị ho, cảm lạnh thông thường không có đơn, chưa đánh giá hết toàn bộ các tình huống bệnh lý phức tạp khác.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Triển khai thử nghiệm và đánh giá mô hình can thiệp tại các địa bàn có điều kiện địa lý và kinh tế - xã hội khác biệt như vùng miền núi, vùng sâu vùng xa hoặc khu vực đô thị lớn.
• Đánh giá tác động dài hạn của can thiệp truyền thông và giám sát hỗ trợ đối với sự biến đổi của tỷ lệ vi khuẩn kháng thuốc kháng sinh tại cộng đồng.

Giá trị tham khảo

Nghiên cứu mang lại giá trị tham khảo cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Y tế Công cộng, Dịch tễ học, Y học Dự phòng và Nhi khoa: Tham khảo thiết kế nghiên cứu can thiệp cộng đồng có đối chứng, phương pháp tính cỡ mẫu theo dõi dọc và kỹ thuật ghép cặp xã.
• Cán bộ quản lý y tế và hoạch định chính sách tại Trung tâm Y tế huyện, Sở Y tế và Bộ Y tế: Ứng dụng giải pháp can thiệp đa đối tượng và cơ chế giám sát hỗ trợ nhằm nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe ban đầu cho trẻ em.
• Các chương trình y tế công cộng và quản lý dược: Sử dụng bộ công cụ đánh giá thực hành kê đơn và bán thuốc (bảng kiểm lâm sàng, phương pháp khách hàng bí mật) để kiểm soát chất lượng hành nghề y dược tư nhân tại tuyến cơ sở.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án áp dụng thiết kế nghiên cứu nào và được triển khai tại đâu?
Luận án sử dụng thiết kế nghiên cứu can thiệp cộng đồng có đối chứng, theo dõi dọc và đánh giá Trước - Sau can thiệp trên cùng nhóm đối tượng. Địa bàn triển khai gồm huyện Ba Vì (huyện can thiệp) và huyện Đan Phượng (huyện đối chứng) thuộc tỉnh Hà Tây cũ (nay là Hà Nội), với 5 cặp xã được ghép cặp tương đồng và bốc thăm ngẫu nhiên.

2. Cỡ mẫu của nhóm bà mẹ được tính toán dựa trên những chỉ số nào?
Cỡ mẫu được tính theo công thức so sánh hai tỷ lệ bằng phần mềm của Tổ chức Y tế Thế giới, dựa trên tỷ lệ bà mẹ biết dấu hiệu thở nhanh ban đầu $p_1 = 46,2%$ và giả định sau can thiệp đạt $p_2 = 60%$ (độ tin cậy 95%, lực mẫu 80%). Sau khi tính toán thêm tỷ lệ mắc bệnh trong 2 tháng và dự phòng 10% bỏ cuộc, cỡ mẫu quy định là 300 bà mẹ cho mỗi nhóm. Thực tế đã theo dõi dọc 682 bà mẹ và phân tích số liệu hoàn chỉnh của 625 bà mẹ.

3. Phương pháp đánh giá thực hành của cán bộ y tế và người bán thuốc được thực hiện như thế nào?
Thực hành của cán bộ y tế được đánh giá qua quan sát trực tiếp bằng bảng kiểm do các chuyên gia của Chương trình Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính tuyến Trung ương thực hiện. Thực hành của người bán thuốc được đánh giá bằng phương pháp đóng vai khách hàng bí mật (mystery shopping) với tình huống bà mẹ mua thuốc cho con bị ho, cảm lạnh không có đơn, quan sát và ghi nhận theo bảng kiểm.

4. Những dấu hiệu nguy hiểm cần đưa trẻ đi khám ngay được định nghĩa trong nghiên cứu gồm những gì?
Các dấu hiệu nguy hiểm cần khám ngay được xác định gồm: co giật, ngủ li bì khó đánh thức, không uống hoặc không bú được, sốt cao hoặc hạ nhiệt độ, ho kéo dài và có biểu hiện thở khác thường (thở nhanh, khó thở, rút lõm lồng ngực).

5. Thời gian nghiên cứu can thiệp được phân chia theo các giai đoạn nào?
Nghiên cứu kéo dài từ tháng 3/2005 đến tháng 1/2008, gồm các mốc chính: đánh giá trước can thiệp (3/2005 - 5/2005), triển khai truyền thông giáo dục sức khỏe (6/2005 - 5/2006), triển khai giám sát hỗ trợ (9/2006 - 8/2007) và đánh giá sau can thiệp (9/2007 - 1/2008).

Kết luận

Luận án của tác giả Nguyễn Thị Minh Hiếu đã đánh giá hiệu quả của mô hình can thiệp cộng đồng đa chiều trong xử trí nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính ở trẻ dưới 5 tuổi tại hai huyện Ba Vì và Đan Phượng. Thông qua việc kết hợp đồng bộ giữa truyền thông giáo dục sức khỏe và hoạt động giám sát hỗ trợ liên tục, nghiên cứu đã tạo ra những chuyển biến rõ nét về kiến thức, thực hành chăm sóc của bà mẹ, năng lực chẩn đoán, kê đơn của cán bộ y tế và kỹ năng tư vấn, bán thuốc của người bán thuốc. Công trình cung cấp cơ sở khoa học và bộ công cụ đánh giá thực chứng, đóng góp thiết thực cho công tác chăm sóc sức khỏe trẻ em và quản lý sử dụng kháng sinh an toàn tại tuyến y tế cơ sở.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1- TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tình hình mắc và tử vong do nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính  Trên thế giới Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính (NKHHCT) chiếm khoảng một nửa số ca mắc bệnh của trẻ dưới 5 tuổi trên thế giới với tần suất mắc trung bình từ 4 đến 9 lần/trẻ/năm [142]. Các nước càng chậm phát triển, có mức thu nhập và trình độ học vấn của người dân càng thấp thì tỷ lệ mắc và tử vong do NKHHCT càng cao [103]. Tần suất NKHHCT của trẻ dưới 1 tuổi ở Mỹ là 4,5 lần/trẻ/năm.

Trong khi đó tại Guatemala là 8,3 lần/trẻ/năm hay ở Nigeria là 7,5 lần/trẻ/năm [135]. Nhiều nghiên cứu trên thế giới cho thấy số trẻ đi khám và nhập viện vì NKHHCT cũng chiếm tỷ lệ cao. Báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (TCYTTG) cho thấy tỷ lệ trẻ đi khám do NKHHCT chiếm hơn 1/3 tổng số lượt khám cho trẻ dưới 5 tuổi và trên 30% trẻ phải nhập viện nguyên nhân do NKHHCT [90], [102]. Không chỉ chiếm tỷ lệ mắc bệnh cao, NKHHCT còn là nguyên nhân chủ yếu gây tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi tại bệnh viện.

Cứ 2 đến 3 trẻ tử vong thì có 1 trẻ tử vong do NKHHCT. Theo TCYTTG, viêm phổi là nguyên nhân hàng đầu (chiếm 19%), cao hơn cả tiêu chảy (18%), sốt rét (8%) hoặc nhiễm khuẩn sơ sinh (10%) gây tử vong cho trẻ dưới 5 tuổi [103]. Có tới 90% ca tử vong do NKHHCT ở các nước đang phát triển [90]. Tại Bangladesh, năm 2002, mỗi ngày có gần 400 trẻ tử vong do NKHHCT [67].

Năm 1996, ở Ethiopia, NKHHCT gây ra khoảng 20% số tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi [91] và khoảng 33% tử vong sơ sinh [110]. 4 Theo số liệu của TCYTTG, NKHHCT là nguyên nhân hàng đầu làm mất những năm sống điều chỉnh theo thương tật (DALYs: Disability Adjusted Life Years) ở trẻ dưới 5 tuổi[140]. NKHHCT gây ra khoảng 8,2% trong tổng số gánh nặng tàn tật và tử vong ở cả người lớn và trẻ em[115]. Với tỷ lệ mắc và tử vong cao như vậy NKHHCT sẽ ảnh hưởng rất lớn đến kinh tế gia đình cũng như là gánh nặng cho hệ thống y tế và kinh tế đất nước vì phải tốn những khoản chi phí lớn cho việc chăm sóc, điều trị trẻ [11].

 Tại Việt Nam Cũng tương tự như ở các nước đang phát triển khác, NKHHCT đang là nguyên nhân hàng đầu gây mắc và tử vong cho trẻ em dưới 5 tuổi. Với khoảng 10 triệu trẻ dưới 5 tuổi, ước tính mỗi năm có khoảng 30 đến 80 triệu lượt trẻ NKHHCT các thể [12]. Số liệu thống kê tại các bệnh viện từ năm 1996 đến năm 2000 cho thấy số trẻ bị NKHHCT luôn chiếm khoảng hơn một phần ba tổng số trẻ đến khám và chiếm khoảng từ 30% đến 40% tổng số trẻ phải nhập viện để điều trị [39]. Theo Niên giám Thống kê Y tế năm 2009, nhóm bệnh NKHHCT đứng đầu trong các bệnh có tỷ lệ mắc cao nhất tại bệnh viện [6].

Theo số liệu của Chương trình Phòng chống NKHHCT Quốc gia, cứ 100 trẻ đến khám tại cơ ở y tế lại có 26 trẻ bị NKHHCT. Hiện nay, với tần suất mắc khoảng 5 lần/trẻ/năm, ước tính chỉ có khoảng 0,7% số lần trẻ mắc NKHHCT được quản lý tại cơ sở y tế [13]. Trong số trẻ trong diện quản lý của Chương trình Phòng chống NKHHCT Quốc gia có tới 3% trẻ đến cơ sở y tế khi đã quá nặng [12]. Trong các nguyên nhân tử vong ở trẻ em, viêm phổi chiếm tỷ lệ cao nhất (31,3%), cao gấp 6 lần so với tiêu chảy (5,1%).

Trong số tử vong do viêm phổi có tới 48% trẻ đã không được chăm sóc y tế trước khi tử vong [18].