Luận án TS: Nguyễn Thị Thuỳ Linh - Thực trạng viêm gan B và can thiệp dự phòng ở phụ nữ mang thai tại Hải Phòng 2017-2020

Nghiên cứu thực trạng lây nhiễm Viêm gan B ở phụ nữ mang thai và hiệu quả của biện pháp can thiệp dự phòng tại Hải Phòng từ 2017 đến 2020.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thuỳ Linh
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Minh Khuê
• Trường học: Trường Đại học Y Dược Hải Phòng
• Chuyên ngành: Y tế công cộng
• Đề tài: Thực trạng mang vi rút viêm gan B trên phụ nữ mang thai và kết quả can thiệp dự phòng tại thành phố Hải Phòng năm 2017-2020
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hải Phòng

Tóm tắt

I. Tổng quan về tình trạng nhiễm vi rút viêm gan B ở phụ nữ mang thai tại Việt Nam

Viêm gan B là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm do vi rút viêm gan B (HBV) gây ra, lây truyền chủ yếu qua đường máu, đường tình dục và từ mẹ sang con. Tại Việt Nam, tỉ lệ lưu hành HBV ở mức cao, ước tính khoảng 8-10% dân số mang vi rút. Phụ nữ mang thai nhiễm HBV đối mặt với nguy cơ lây truyền dọc sang thai nhi, đặc biệt trong giai đoạn chuyển dạ và sinh nở. Tỉ lệ lây truyền từ mẹ sang con có thể lên đến 90% nếu không có biện pháp can thiệp kịp thời. Trẻ sơ sinh nhiễm HBV mạn tính có nguy cơ cao bị xơ gan và ung thư gan khi trưởng thành. Thành phố Hải Phòng là một trong những địa phương có tỉ lệ nhiễm HBV đáng kể, đòi hỏi các nghiên cứu đánh giá thực trạng và hiệu quả can thiệp dự phòng. Luận án tiến sĩ của NCS. Nguyễn Thị Thuỳ Linh thực hiện tại Trường Đại học Y Dược Hải Phòng đã cung cấp bằng chứng khoa học quan trọng về vấn đề này trong giai đoạn 2017-2020.

1.1. Tầm quan trọng của sàng lọc HBV cho phụ nữ mang thai

Sàng lọc HBV cho phụ nữ mang thai là bước đầu tiên và quan trọng nhất trong chuỗi can thiệp dự phòng lây truyền từ mẹ sang con. Việc xét nghiệm markers HBV bao gồm HBsAg, HBeAg, Anti-HBs, Anti-HBc và định lượng HBV-DNA giúp đánh giá tình trạng nhiễm trùng và mức độ lây truyền. Phụ nữ mang thai có HBsAg dương tính cần được theo dõi chuyên sâu. Xét nghiệm HBV-DNA giúp xác định nguy cơ lây truyền cao, từ đó bác sĩ có thể chỉ định điều trị kháng vi rút dự phòng trong thai kỳ. Việc sàng lọc sớm ngay từ lần khám thai đầu tiên giúp tăng hiệu quả can thiệp.

1.2. Cơ chế lây truyền HBV từ mẹ sang con

HBV lây truyền từ mẹ sang con chủ yếu qua ba con đường chính. Thứ nhất là lây truyền trong tử cung qua nhau thai, chiếm khoảng 5-10% trường hợp. Thứ hai là lây truyền trong quá trình chuyển dạ và sinh nở khi thai nhi tiếp xúc với máu và dịch tiết âm đạo của mẹ nhiễm HBV, đây là con đường phổ biến nhất. Thứ ba là lây truyền sau sinh qua tiếp xúc trực tiếp với mẹ. Yếu tố nguy cơ chính bao gồm tải lượng HBV-DNA cao ở mẹ, HBeAg dương tính và các thủ thuật sản khoa xâm lấn. Hiểu rõ cơ chế lây truyền giúp xây dựng chiến lược can thiệp phù hợp.

II. Phân tích thực trạng mang vi rút viêm gan B trên phụ nữ mang thai tại Hải Phòng

Nghiên cứu được thực hiện tại thành phố Hải Phòng trong giai đoạn 2017-2020 đã cung cấp dữ liệu toàn diện về tỉ lệ nhiễm HBV ở phụ nữ mang thai. Kết quả cho thấy tỉ lệ mang HBsAg ở nhóm đối tượng nghiên cứu dao động trong khoảng đáng kể, phản ánh mức độ lưu hành cao của HBV trong cộng đồng. Đặc biệt, nhóm phụ nữ mang thai có HBeAg dương tính chiếm tỉ lệ không nhỏ, đây là nhóm có nguy cơ lây truyền cao nhất cho thai nhi. Các yếu tố nguy cơ được xác định bao gồm tuổi mẹ, trình độ học vấn, nghề nghiệp, tiền sử gia đình có người nhiễm HBV và tiền sử phẫu thuật, thủ thuật xâm lấn. Nhiều phụ nữ mang thai không biết tình trạng nhiễm HBV của bản thân trước khi mang thai, cho thấy lỗ hổng trong công tác sàng lọc cộng đồng. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết về tăng cường các biện pháp dự phòng và quản lý thai kỳ tại Hải Phòng.

2.1. Tỉ lệ nhiễm HBV và đặc điểm dịch tễ học tại Hải Phòng

Dữ liệu nghiên cứu tại Hải Phòng cho thấy tỉ lệ nhiễm HBV ở phụ nữ mang thai phản ánh mức độ lưu hành cao của bệnh trong cộng đồng. Các phân tích dịch tễ học cho thấy sự khác biệt về tỉ lệ nhiễm theo nhóm tuổi, khu vực địa lý và trình độ dân trí. Phụ nữ ở vùng nông thôn có tỉ lệ nhiễm cao hơn so với thành thị. Nhóm tuổi sinh đẻ từ 25-35 tuổi chiếm đa số trong tổng số phụ nữ mang thai nhiễm HBV. Đặc biệt, nhiều thai phụ không được tư vấn đầy đủ về nguy cơ lây truyền HBV từ mẹ sang con trước và trong thai kỳ.

2.2. Các yếu tố nguy cơ ảnh hưởng đến tình trạng nhiễm HBV

Nghiên cứu đã xác định nhiều yếu tố nguy cơ liên quan đến tình trạng nhiễm HBV ở phụ nữ mang thai tại Hải Phòng. Tiền sử gia đình có người nhiễm HBV là yếu tố nguy cơ quan trọng, cho thấy vai trò của lây truyền gia đình. Tiền sử phẫu thuật, thủ thuật y tế xâm lấn cũng làm tăng nguy cơ nhiễm HBV. Trình độ học vấn thấp và thiếu kiến thức về phòng bệnh là yếu tố liên quan mật thiết. Ngoài ra, việc không tiêm phòng vắc xin viêm gan B trước khi mang thai cũng là nguyên nhân khiến nhiều phụ nữ dễ bị nhiễm bệnh. Các yếu tố này cần được xem xét trong chiến lược can thiệp.

III. Kết quả can thiệp dự phòng lây truyền HBV từ mẹ sang con tại Hải Phòng

Can thiệp dự phòng lây truyền HBV từ mẹ sang con tại Hải Phòng áp dụng chiến lược kết hợp nhiều biện pháp. Biện pháp cơ bản là tiêm vắc xin viêm gan B cho trẻ sơ sinh trong vòng 24 giờ sau sinh, được thực hiện rộng rãi theo chương trình Tiêm chủng mở rộng. Đối với trẻ sinh ra từ mẹ có HBsAg dương tính, việc tiêm phối hợp vắc xin viêm gan B và immunoglobulin viêm gan B (HBIg) giúp tăng hiệu quả dự phòng. Nghiên cứu tại Việt Nam cho thấy hiệu quả của vắc xin viêm gan B đơn độc đạt khoảng 84% ở trẻ sinh ra từ mẹ có HBeAg dương tính. Tuy nhiên, việc bao phủ HBIg tại một số cơ sở chưa đạt yêu cầu. Giáo dục sức khỏe cho phụ nữ mang thai về cách phòng ngừa lây truyền HBV cũng được tăng cường. Kết quả can thiệp cho thấy tỉ lệ lây truyền từ mẹ sang con giảm đáng kể so với trước khi triển khai chương trình can thiệp toàn diện.

3.1. Hiệu quả tiêm vắc xin viêm gan B cho trẻ sơ sinh

3.2. Vai trò của giáo dục sức khỏe cộng đồng trong dự phòng HBV

Giáo dục sức khỏe cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức về dự phòng lây truyền HBV từ mẹ sang con. Nhiều nghiên cứu ghi nhận rằng chỉ khoảng 66,1% phụ nữ mang thai sẵn sàng đưa con đi tiêm vắc xin viêm gan B trong vòng 24 giờ sau sinh. Việc tăng cường truyền thông giúp cải thiện kiến thức về nguy cơ lây truyền HBV, an toàn vắc xin và lợi ích của tiêm chủng. Nhân viên y tế cũng cần được đào tạo cập nhật kiến thức về dự phòng lây truyền dọc HBV. Giáo dục sức khỏe hướng đến phụ nữ trong độ tuổi sinh sản là chiến lược dài hạn nhằm loại trừ lây truyền HBV từ mẹ sang con tại Hải Phòng.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu về dự phòng HBV tại Hải Phòng

Luận án tiến sĩ của NCS. Nguyễn Thị Thuỳ Linh đã cung cấp bằng chứng khoa học có giá trị về thực trạng nhiễm HBV ở phụ nữ mang thai và hiệu quả can thiệp dự phòng tại thành phố Hải Phòng giai đoạn 2017-2020. Kết quả nghiên cứu cho thấy tỉ lệ nhiễm HBV ở phụ nữ mang thai vẫn ở mức đáng lo ngại, đòi hỏi sự quan tâm hơn nữa từ ngành y tế địa phương. Chương trình can thiệp kết hợp tiêm vắc xin viêm gan B cho trẻ sơ sinh, sử dụng HBIg cho trẻ nguy cơ cao và giáo dục sức khỏe cộng đồng đã phát huy hiệu quả trong việc giảm tỉ lệ lây truyền từ mẹ sang con. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức về bao phủ tiêm chủng và nhận thức của cộng đồng. Các khuyến nghị từ nghiên cứu được áp dụng để cải thiện chính sách y tế công cộng tại Hải Phòng, hướng tới mục tiêu loại trừ viêm gan B ở trẻ em.

4.1. Ý nghĩa khoa học và đóng góp của luận án

Luận án có ý nghĩa khoa học quan trọng khi cung cấp dữ liệu cập nhật về thực trạng nhiễm HBV ở phụ nữ mang thai tại Hải Phòng. Nghiên cứu đánh giá toàn diện các yếu tố nguy cơ và hiệu quả can thiệp dự phòng, bổ sung bằng chứng cho y văn Việt Nam về chủ đề này. Kết quả nghiên cứu giúp xây dựng cơ sở dữ liệu dịch tễ học HBV tại địa phương, phục vụ công tác lập kế hoạch y tế. Phương pháp nghiên cứu được áp dụng có thể nhân rộng tại các tỉnh thành khác trên cả nước.

4.2. Khuyến nghị cho chính sách y tế công cộng tại Hải Phòng

Dựa trên kết quả nghiên cứu, nhiều khuyến nghị được đề xuất cho chính sách y tế công cộng tại Hải Phòng. Thứ nhất, cần mở rộng chương trình sàng lọc HBV cho tất cả phụ nữ mang thai ngay từ lần khám thai đầu tiên. Thứ hai, tăng cường cung cấp HBIg cho trẻ sinh ra từ mẹ nhiễm HBV. Thứ ba, đẩy mạnh giáo dục sức khỏe cộng đồng về dự phòng lây truyền HBV từ mẹ sang con. Thứ tư, đào tạo cập nhật kiến thức cho nhân viên y tế về dự phòng lây truyền dọc HBV. Các khuyến nghị này hướng tới mục tiêu loại trừ viêm gan B ở trẻ em tại Hải Phòng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Bệnh viêm gan vi rút B (HBV) là một vấn đề sức khỏe cộng đồng lớn trên phạm vi toàn cầu và tại Việt Nam. Theo số liệu công bố từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Bộ Y tế năm 2019, Việt Nam thuộc khu vực có tỷ lệ lưu hành HBV cao với khoảng 8,1% dân số chung mang vi rút; tỷ lệ mang HBV ở phụ nữ mang thai dao động từ 10% đến 20%, và tỷ lệ lây truyền từ mẹ sang con từ 5% đến 10%, trong đó có tới 90% trẻ sơ sinh bị lây nhiễm sẽ chuyển thành viêm gan B mạn tính với 25% nguy cơ tiến triển thành xơ gan hoặc ung thư biểu mô tế bào gan khi trưởng thành. Mặc dù các biện pháp dự phòng như tiêm vắc xin viêm gan B sơ sinh trong 24 giờ đầu, sử dụng huyết thanh kháng viêm gan B (HBIg) và thuốc kháng vi rút (TDF/Lamivudine) đã được triển khai, khả năng tiếp cận dịch vụ sàng lọc sớm, điều trị thai kỳ và năng lực can thiệp dự phòng của nhân viên y tế tại các cơ sở chuyên khoa sản vẫn còn nhiều hạn chế.

Tại thành phố Hải Phòng, sau công trình nghiên cứu năm 1994 của tác giả Nguyễn Thị Tuyết Nga và cộng sự ghi nhận tỷ lệ nhiễm HBV ở sản phụ là 12,59%, trong thời gian dài chưa có thêm công trình nào đánh giá toàn diện tỷ lệ lây truyền mẹ - con trong điều kiện dự phòng thực tế cũng như hiệu quả của các can thiệp nâng cao năng lực cho cán bộ y tế và thai phụ. Nhằm giải quyết khoảng trống thực tiễn này, luận án tiến sĩ Y tế công cộng của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thuỳ Linh, với đề tài "Thực trạng mang vi rút viêm gan B trên phụ nữ mang thai và kết quả can thiệp dự phòng tại thành phố Hải Phòng năm 2017-2020", được thực hiện tại Trường Đại học Y Dược Hải Phòng dưới sự hướng dẫn của PGS. Phạm Minh Khuê và PGS. Nguyễn Văn Bàng. Luận án sử dụng một phần số liệu từ đề tài nghiên cứu khoa học cấp thành phố mã số ĐT.794.

Luận án xác định hai mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Mô tả thực trạng lây truyền HBV từ mẹ sang con và một số yếu tố liên quan ở phụ nữ có thai đến khám và quản lý thai nghén tại bệnh viện Phụ Sản Hải Phòng năm 2017-2018.
2. Đánh giá kết quả can thiệp dự phòng lây truyền HBV từ mẹ sang con bằng truyền thông giáo dục sức khoẻ cho bà mẹ và nhân viên y tế trên địa bàn nghiên cứu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu bao gồm:

• Đối tượng nghiên cứu: Phụ nữ mang thai đến khám và quản lý thai nghén tại Bệnh viện Phụ Sản Hải Phòng, trẻ sơ sinh sinh ra từ các bà mẹ mang HBV mạn tính được theo dõi đến 12 tháng tuổi, và đội ngũ nhân viên y tế trực tiếp làm công tác chăm sóc sức khỏe sinh sản tại bệnh viện.
• Phạm vi không gian: Bệnh viện Phụ Sản Hải Phòng.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn thu thập số liệu mô tả cắt ngang và theo dõi dọc thuần tập triển khai từ năm 2017 đến 2018; giai đoạn triển khai can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe và đánh giá theo dõi hoàn thành năm 2020.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng hợp hệ thống các tài liệu dịch tễ học và can thiệp lâm sàng trong nước và quốc tế về bệnh viêm gan B ở phụ nữ mang thai và lây truyền chu sinh:

Dịch tễ học nhiễm HBV ở phụ nữ mang thai

• Trên thế giới: Báo cáo của WHO (2020) cho thấy tỷ lệ nhiễm HBV cao nhất tại khu vực Tây Thái Bình Dương (6,2%) và Châu Phi (6,1%). Các nghiên cứu tại từng quốc gia ghi nhận tỷ lệ mang HBsAg ở thai phụ dao động: Nigeria từ 2% đến 15,2% (Zaria 8,2%, Ilorin 5,7%); Uganda (2012-2013) là 11,8% trên 397 thai phụ tuần thứ 28; Ethiopia (2014) là 4,7% trên 260 thai phụ; Gambia là 6,67% trên 426 thai phụ; Trung Quốc (2016) là 3,1% trên 14.314 thai phụ tại Bệnh viện Shengjing; Lào (2008-2014) là 5,44% trên 720 phụ nữ tại Bệnh viện Mahosot; Philippines là 9,6% trên 768 thai phụ.
• Tại Việt Nam: Các nghiên cứu trên quần thể chung ghi nhận tỷ lệ mang HBsAg: Phạm Văn Thức (2001) trên 300 thuyền viên (54,67%); Nguyễn Thuý Quỳnh và cs (2008) trên nhân viên y tế tại Hà Nội và Nam Định (6,9%); Trần Ngọc Dung và cs (2010) tại Cần Thơ (7%); Nguyễn Văn Bàng và cs tại Bát Xát, Lào Cai (12,4%); Lê Đình Vĩnh Phúc và cs (2015) trên phụ nữ 20-35 tuổi tại MEDIC TP.HCM (12,6%); Nguyễn Đức Cường (2016-2017) tại Quảng Bình (11,89%). Ở phụ nữ mang thai, Đinh Thị Bình và cs (1996) ghi nhận 10,61% tại Bệnh viện 108; Chu Thị Thu Hà (2006) ghi nhận 12,5% thai phụ tại Hà Nội với tỷ lệ lây truyền mẹ - con là 35,6%; Nguyễn Văn Hiền (2006-2010) tại Bệnh viện Phụ Sản Trung ương ghi nhận 0,162%; Đào Thị Mỹ Phượng (2013-2014) tại Bình Dương ghi nhận 10,5% thai phụ mang HBV và nguy cơ lây truyền mẹ - con là 42,5%; Nguyễn Thị Thuý Vân (2015) tại Thái Nguyên ghi nhận 8,0%; nghiên cứu thuần tập tại Khánh Hòa (2009-2012) ghi nhận tỷ lệ 12,6% ở thai phụ và 1,9% ở trẻ 12 tháng tuổi.

Các phương thức và yếu tố liên quan đến lây truyền mẹ sang con

• Phương thức lây truyền: Gồm lây truyền trong tử cung (do hàng rào nhau thai dãn mỏng ở 3 tháng cuối, áp lực chuyển dạ gây tổn thương vi thể, và truyền theo gradient nồng độ vi rút), lây truyền chu sinh trong lúc chuyển dạ (tiếp xúc máu và dịch âm đạo, co kéo bánh nhau), và lây truyền sau sinh (tiếp xúc dịch cơ thể, nứt núm vú khi cho con bú).
• Yếu tố nguy cơ: Tình trạng HBeAg dương tính của mẹ làm tăng tỷ lệ lây truyền lên 70-90% nếu không dự phòng (Đỗ Trung Phấn năm 1996 ghi nhận 96,5% máu cuống rốn mang HBsAg khi mẹ HBeAg(+); Phí Đức Long năm 2011 ghi nhận 62,5%; nghiên cứu tại Colombia ghi nhận 85,7%). Tải lượng HBV-DNA của mẹ > 200.000 IU/ml (hoặc > 10⁶ copies/ml) được EASL, APASL và các nghiên cứu của Yi P (2016), Burgis JC (2011) xác định là yếu tố nguy cơ chính gây thất bại dự phòng miễn dịch.
• Biện pháp can thiệp y học:
  • Thuốc kháng vi rút (TDF/Lamivudine): Nghiên cứu của Celen MK ghi nhận nhóm điều trị TDF có tỷ lệ lây truyền 0% so với 8,3% ở nhóm đối chứng; Greenup ghi nhận 2% so với 20%; Jourdain (2018) ghi nhận 0% so với 2,0%; Nguyễn Văn Bàng và cs (2014 tại Việt Nam) ghi nhận tỷ lệ lây truyền ở trẻ 52 tuần tuổi là 2,4% (nhóm Lamivudine 3%, nhóm TDF 2%); Chen và cs (Đài Loan) ghi nhận tỷ lệ mang HBsAg ở trẻ 6 tháng tuổi là 1,54% ở nhóm TDF so với 10,71% ở nhóm chứng.
  • Vắc xin và HBIg: WHO khuyến cáo tiêm vắc xin sơ sinh trong 24 giờ đầu kết hợp HBIg trong 12 giờ. Zhang (Trung Quốc) ghi nhận tỷ lệ thất bại miễn dịch ở nhóm tiêm phối hợp là 7,9% so với 16,9% ở nhóm chỉ tiêm vắc xin (p < 0,05). Milne (2002 tại Việt Nam) trên 2.000 trẻ tại Bình Định và Quy Nhơn chứng minh tiêm đơn thuần vắc xin đạt hiệu quả bảo vệ 84% ở nhóm mẹ HBeAg(+). Nguyen Tran Hien (2014) khảo sát 949 trẻ tại Việt Nam ghi nhận tỷ lệ mang HBsAg ở nhóm tiêm đủ ≥ 3 mũi gồm liều sơ sinh là 1,75%, thấp hơn nhóm thiếu liều sơ sinh (2,98%) và nhóm chưa tiêm (PR = 1,99).
  • Bú mẹ và phương thức đẻ: Hill JB, Shi Z, Montoya-Ferrer A chứng minh bú mẹ không làm tăng nguy cơ lây truyền nếu trẻ được tiêm phòng miễn dịch đầy đủ. Các nghiên cứu của Wang J, Hu Yali, Jang, Guo Z chỉ ra sinh mổ không được khuyến cáo thường quy để thay thế sinh thường nhằm mục đích dự phòng HBV.

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

Phần lớn các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam là thử nghiệm lâm sàng khống chế yếu tố can thiệp hoặc khảo sát cắt ngang đơn thuần. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống về việc đánh giá sự lây truyền HBV từ mẹ sang con trong điều kiện thực tế lâm sàng tại một bệnh viện phụ sản tuyến tỉnh/thành phố, đồng thời đo lường hiệu quả can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe hai chiều nhằm nâng cao kiến thức, thái độ, thực hành (KAP) cho cả phụ nữ mang thai và nhân viên y tế.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án dựa trên các hướng dẫn chẩn đoán và điều trị viêm gan vi rút B của Bộ Y tế Việt Nam (Quyết định số 5448/QĐ-BYT năm 2014 và Quyết định số 3310/QĐ-BYT năm 2019), các khuyến cáo chuyên môn của WHO, Hiệp hội Nghiên cứu Gan Châu Âu (EASL) và Hiệp hội Nghiên cứu Gan Châu Á Thái Bình Dương (APASL).

Khung phân tích lây truyền chu sinh được xây dựng dựa trên sự tương tác giữa:

1. Nồng độ HBV-DNA, tình trạng kháng nguyên HBeAg và chỉ số men gan ALT của thai phụ trong 3 tháng cuối thai kỳ.
2. Việc sử dụng thuốc kháng vi rút (TDF) trong thai kỳ.
3. Các can thiệp miễn dịch sơ sinh (tiêm vắc xin VGB trong 24 giờ đầu, tiêm HBIg trong 12 giờ đầu, hoàn thành 3 mũi vắc xin).
4. Thực hành nuôi dưỡng (bú mẹ, ăn sữa ngoài) và phương thức sinh (sinh thường, sinh mổ).
5. Mức độ hiểu biết, thái độ và thực hành phòng bệnh của thai phụ và cán bộ y tế.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các thiết kế nghiên cứu dịch tễ học:

• Nghiên cứu mô tả cắt ngang và theo dõi dọc thuần tập (Mục tiêu 1):
  • Sàng lọc HBsAg trên 1.721 phụ nữ mang thai đến khám và quản lý thai nghén tại Bệnh viện Phụ Sản Hải Phòng.
  • Theo dõi 183 thai phụ mang HBV mạn tính: xét nghiệm HBeAg, tải lượng HBV-DNA và ALT tại thời điểm thai 7 tháng và khi sinh; đánh giá chỉ định điều trị TDF theo Quyết định 5448/QĐ-BYT.
  • Xét nghiệm HBsAg trong máu cuống rốn của 183 trẻ sơ sinh ngay sau khi sinh.
  • Theo dõi thuần tập 150 cặp mẹ - con đến thời điểm trẻ 12 tháng tuổi: ghi nhận lịch sử tiêm vắc xin VGB sơ sinh, tiêm HBIg, hoàn thành 3 mũi vắc xin VGB trong chương trình Tiêm chủng mở rộng, hình thức nuôi dưỡng, và xét nghiệm HBsAg của trẻ lúc 12 tháng tuổi.
• Nghiên cứu can thiệp giáo dục sức khỏe so sánh trước - sau (Mục tiêu 2):
  • Thực hiện can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe trên nhóm bà mẹ mang thai và nhóm nhân viên y tế (n = 131) tại Bệnh viện Phụ Sản Hải Phòng.
  • Đo lường sự thay đổi điểm số trung bình và tỷ lệ đạt về kiến thức, thái độ, thực hành (KAP) trước và sau can thiệp.

Thiết kế nghiên cứu của luận án:
1. Sàng lọc thai phụ (n = 1.721) -> Xác định tỷ lệ mang HBsAg (+)
2. Theo dõi thai phụ mang HBV (n = 183) -> Đánh giá HBeAg, HBV-DNA, ALT lúc 7 tháng và khi sinh
3. Đánh giá sơ sinh (n = 183) -> Xét nghiệm HBsAg máu cuống rốn
4. Theo dõi trẻ đến 12 tháng (n = 150) -> Đánh giá tiêm chủng, HBIg, HBsAg trẻ 12 tháng tuổi
5. Can thiệp truyền thông GDSK -> Đánh giá KAP trước - sau trên bà mẹ và NVYT (n = 131)

Công cụ, kỹ thuật thu thập và xử lý số liệu

• Xét nghiệm cận lâm sàng: Kỹ thuật miễn dịch gắn men (ELISA) xác định HBsAg, HBeAg; kỹ thuật Real-time PCR định lượng nồng độ HBV-DNA; xét nghiệm sinh hóa định lượng men gan ALT/AST.
• Công cụ điều tra: Bộ câu hỏi phỏng vấn cấu trúc chuẩn hóa đánh giá kiến thức, thái độ và thực hành phòng chống lây truyền HBV từ mẹ sang con.
• Xử lý số liệu: Quản lý và phân tích số liệu bằng phần mềm thống kê y học; tính toán tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình, độ lệch chuẩn, kiểm định Chi-bình phương ($\chi^2$), kiểm định t-test so sánh trước - sau, tính tỷ số chênh (OR), khoảng tin cậy 95% (95%CI) và mô hình hồi quy đa biến xác định các yếu tố liên quan đến tình trạng mang HBsAg ở trẻ 12 tháng tuổi.

---

Nội dung chính theo từng chương

Đặt vấn đề

Trình bày gánh nặng bệnh tật của viêm gan B tại Việt Nam và trên thế giới, cơ chế chuyển mạn tính nguy hiểm ở trẻ sơ sinh, tính cấp thiết của việc dự phòng chu sinh, thực trạng thiếu dữ liệu theo dõi thực tế tại Hải Phòng và xác định 2 mục tiêu nghiên cứu cụ thể của đề tài.

Chương 1: Tổng quan

Hệ thống hóa toàn diện các vấn đề lý luận và thực tiễn: căn nguyên vi rút HBV, dịch tễ học ở phụ nữ mang thai toàn cầu và Việt Nam, 3 phương thức lây truyền mẹ - con (trong tử cung, chu sinh, sau sinh), các yếu tố liên quan (tải lượng vi rút, HBeAg, ALT), hiệu quả của các biện pháp can thiệp (vắc xin sơ sinh, vắc xin 3 liều, kháng huyết thanh HBIg, thuốc kháng vi rút Tenofovir/Lamivudine, phương thức đẻ, bú mẹ), và thực trạng khoảng trống kiến thức, thái độ, thực hành của thai phụ cùng cán bộ y tế.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Mô tả chi tiết đối tượng, địa điểm (Bệnh viện Phụ Sản Hải Phòng), thời gian (2017-2020), thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang kết hợp theo dõi dọc và can thiệp giáo dục sức khỏe trước - sau. Quy định rõ tiêu chuẩn lựa chọn, tiêu chuẩn loại trừ, các quy trình thu thập mẫu máu xét nghiệm HBsAg, HBeAg, HBV-DNA, kỹ thuật phỏng vấn KAP, tiêu chuẩn đánh giá kết quả, quy trình khống chế sai số và chấp thuận đạo đức trong nghiên cứu y sinh học.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Luận án trình bày kết quả thực nghiệm theo 2 nhóm nội dung chính tương ứng với 2 mục tiêu nghiên cứu:

1. Thực trạng lây truyền HBV từ mẹ sang con và các yếu tố liên quan

• Tỷ lệ mang HBV ở thai phụ: Sàng lọc trên 1.721 phụ nữ mang thai đến khám và quản lý thai nghén tại Bệnh viện Phụ Sản Hải Phòng ghi nhận tỷ lệ mang HBsAg mạn tính. Nhóm 183 thai phụ mang HBV mạn tính được theo dõi chuyên sâu về nồng độ HBV-DNA, tình trạng HBeAg và ALT tại thời điểm thai 7 tháng và lúc sinh.
• Điều trị kháng HBV: Đánh giá tỷ lệ thai phụ có chỉ định điều trị theo Quyết định 5448/QĐ-BYT và tỷ lệ thực tế tham gia điều trị; phân tích sự thay đổi nồng độ HBV-DNA giữa thời điểm 7 tháng và lúc sinh ở các nhóm có và không điều trị.
• Lây truyền tại thời điểm sơ sinh: Phân tích tỷ lệ mang HBsAg trong máu cuống rốn của 183 trẻ sơ sinh theo nồng độ HBV-DNA và tình trạng HBeAg của bà mẹ lúc sinh.
• Theo dõi trẻ tại thời điểm 12 tháng tuổi (n = 150):
  • Tỷ lệ tiêm vắc xin VGB sơ sinh trong 24 giờ đầu, tỷ lệ tiêm HBIg, và tỷ lệ hoàn thành 3 mũi vắc xin VGB theo chương trình tiêm chủng.
  • Tỷ lệ mang HBsAg (+) ở trẻ 12 tháng tuổi.
  • Phân tích đơn biến và mô hình hồi quy đa biến xác định các yếu tố liên quan đến lây truyền HBV sang trẻ 12 tháng tuổi.

Các yếu tố nghiên cứu liên quan đến lây truyền HBV sang trẻ 12 tháng tuổi	Nội dung / Phân nhóm đánh giá trong luận án
Đặc điểm của mẹ	Tuổi, trình độ học vấn, nghề nghiệp, tiền sử gia đình có người mang HBV, tiền sử tiêm vắc xin VGB của mẹ
Dấu ấn vi rút học của mẹ lúc sinh	Tình trạng HBeAg (dương tính / âm tính), nồng độ HBV-DNA huyết thanh, men gan ALT
Can thiệp điều trị ở mẹ	Tình trạng điều trị thuốc kháng vi rút (TDF/Lamivudine) trong thai kỳ
Can thiệp dự phòng ở trẻ	Tiêm vắc xin VGB liều sơ sinh (trong 24 giờ), tiêm kháng huyết thanh HBIg (trong 12 giờ), tiêm đủ 3 mũi vắc xin VGB giai đoạn 12 tháng
Chăm sóc sau sinh	Hình thức nuôi dưỡng (bú sữa mẹ hoàn toàn / ăn sữa công thức / hỗn hợp), phương thức sinh (sinh thường / sinh mổ)

2. Kết quả can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe

• Đối với phụ nữ mang thai: Can thiệp truyền thông làm thay đổi rõ rệt điểm trung bình kiến thức về bệnh viêm gan B, đường lây truyền, các biện pháp dự phòng lây truyền mẹ - con; cải thiện thái độ đối với việc sàng lọc thai kỳ và điều trị dự phòng; nâng cao tỷ lệ thực hành cho trẻ tiêm phòng sơ sinh và tuân thủ tiêm chủng đầy đủ.
• Đối với nhân viên y tế (n = 131):
  • Trước can thiệp: Đánh giá tỷ lệ nhân viên y tế từng tiếp cận quy trình chẩn đoán, điều trị VGB ở phụ nữ mang thai và tỷ lệ tham gia các khóa tập huấn liên quan đến VGB trong 2 năm gần nhất.
  • Sau can thiệp: Điểm trung bình KAP của nhân viên y tế tăng lên có ý nghĩa thống kê trên tất cả các nội dung: kiến thức dịch tễ học, đường lây truyền, biện pháp phòng ngừa, chẩn đoán và quản lý thai phụ nhiễm HBV, chỉ định điều trị thuốc kháng vi rút trong thai kỳ, kiến thức về vắc xin VGB và quy trình sử dụng HBIg tại Bệnh viện Phụ Sản Hải Phòng, thái độ và thực hành tư vấn, xử trí lâm sàng.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

1. Cung cấp bộ dữ liệu thực địa có hệ thống về dịch tễ học nhiễm HBV ở phụ nữ mang thai và tỷ lệ lây truyền sang con qua các mốc thời điểm (máu cuống rốn sơ sinh và huyết thanh trẻ 12 tháng tuổi) trong điều kiện thực tế lâm sàng tại Việt Nam.
2. Khẳng định vai trò quyết định của nồng độ HBV-DNA mẹ lúc sinh và tình trạng HBeAg dương tính đối với nguy cơ lây truyền HBV sang con; chứng minh giá trị của việc phối hợp đồng bộ giữa điều trị kháng vi rút cho mẹ trong thai kỳ với các biện pháp miễn dịch chủ động (vắc xin sơ sinh) và thụ động (HBIg) cho trẻ sơ sinh.
3. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tác động của can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe trong việc cải thiện toàn diện điểm số kiến thức, thái độ và thực hành (KAP) của nhân viên y tế sản khoa và thai phụ.

Đóng góp về mặt thực tiễn và giải pháp đề xuất

1. Xây dựng quy trình sàng lọc và quản lý: Đề xuất áp dụng quy trình sàng lọc HBsAg thường quy sớm cho 100% phụ nữ mang thai ngay từ lần khám thai đầu tiên tại các cơ sở y tế chuyên khoa sản.
2. Quản lý điều trị thai kỳ: Chỉ định xét nghiệm định lượng HBV-DNA, HBeAg và ALT cho các thai phụ HBsAg (+) ở tuần thai 24-28 để kịp thời điều trị thuốc kháng vi rút (TDF) cho những trường hợp có tải lượng vi rút cao theo đúng hướng dẫn của Bộ Y tế.
3. Đảm bảo miễn dịch sơ sinh: Nâng cao tỷ lệ bao phủ tiêm vắc xin viêm gan B sơ sinh trong vòng 24 giờ đầu sau sinh tại bệnh viện; tư vấn và mở rộng chỉ định tiêm HBIg trong vòng 12 giờ đầu cho trẻ sinh ra từ mẹ mang HBV có nguy cơ cao (HBeAg dương tính, tải lượng vi rút cao); duy trì theo dõi và hướng dẫn tiêm đủ 3 liều vắc xin cơ bản cho trẻ đến 12 tháng tuổi.
4. Đào tạo liên tục: Thiết lập chương trình đào tạo, tập huấn định kỳ về dự phòng lây truyền HBV từ mẹ sang con cho đội ngũ bác sĩ, nữ hộ sinh và nhân viên y tế làm công tác chăm sóc sức khỏe sinh sản.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Nghiên cứu được tiến hành tại một bệnh viện chuyên khoa phụ sản tuyến thành phố (Bệnh viện Phụ Sản Hải Phòng), do đó các đặc điểm can thiệp lâm sàng và khả năng tiếp cận dịch vụ y tế có thể chưa đại diện hoàn toàn cho các vùng sâu, vùng xa hoặc các cơ sở y tế tuyến huyện/xã.
• Trong điều kiện thực tế, việc tiếp cận xét nghiệm tải lượng HBV-DNA và sử dụng huyết thanh kháng viêm gan B (HBIg) còn phụ thuộc vào khả năng tự chi trả kinh phí của gia đình người bệnh (chi phí HBIg khoảng 2 triệu đồng/mũi và chưa được bảo hiểm y tế chi trả thường quy).
• Quy mô mẫu theo dõi dọc từ lúc sinh (183 trẻ) đến khi trẻ đạt 12 tháng tuổi bị giảm xuống còn 150 trẻ do một số trường hợp mất dấu theo dõi hoặc gia đình thay đổi nơi cư trú.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng mô hình nghiên cứu và can thiệp giáo dục sức khỏe xuống mạng lưới y tế cơ sở (trung tâm y tế quận/huyện và trạm y tế xã/phường) để nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ của phụ nữ mang thai tại cộng đồng.
• Tiếp tục theo dõi thuần tập dài hạn ở nhóm trẻ sau 12 tháng tuổi (đến 24 và 60 tháng tuổi) nhằm đánh giá mức độ tồn lưu kháng thể bảo vệ anti-HBs và hiệu quả bảo vệ lâu dài của vắc xin.
• Thực hiện các nghiên cứu đánh giá hiệu quả kinh tế y tế nhằm cung cấp bằng chứng cho các nhà hoạch định chính sách đưa xét nghiệm tải lượng HBV-DNA và thuốc/huyết thanh dự phòng chu sinh vào danh mục được bảo hiểm y tế chi trả.

---

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo chuyên môn đối với nhiều đối tượng và lĩnh vực:

• Nghiên cứu sinh, học viên sau đại học và giảng viên: Chuyên ngành Y tế công cộng, Dịch tễ học, Y học dự phòng, Sản phụ khoa, Nhi khoa và Truyền nhiễm có thể tham khảo phương pháp thiết kế nghiên cứu kết hợp giữa mô tả cắt ngang, theo dõi dọc thuần tập và can thiệp giáo dục sức khỏe trước - sau.
• Bác sĩ lâm sàng và nữ hộ sinh tại các bệnh viện sản - nhi: Tham khảo cơ sở dữ liệu thực tế về các yếu tố nguy cơ lây truyền chu sinh, phác đồ điều trị TDF trong thai kỳ, quy trình phối hợp tiêm vắc xin VGB sơ sinh và HBIg, cùng các khuyến cáo về thực hành nuôi con bằng sữa mẹ và phương thức sinh.
• Nhà quản lý y tế và hoạch định chính sách: Tham khảo số liệu thực tế tại địa phương để xây dựng hướng dẫn chuyên môn, kế hoạch hành động phòng chống viêm gan vi rút giai đoạn 2020-2030, mở rộng độ bao phủ tiêm chủng sơ sinh và nâng cao năng lực cho cán bộ y tế cơ sở.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án ghi nhận thực trạng nhiễm HBV ở phụ nữ mang thai tại Việt Nam và Hải Phòng qua các thời kỳ như thế nào?

Văn bản tổng hợp cho thấy tại Việt Nam, tỷ lệ mang HBsAg ở phụ nữ mang thai dao động từ 10% đến 20% (theo số liệu Bộ Y tế năm 2019). Các nghiên cứu đơn lẻ ghi nhận: Đinh Thị Bình (1996) ghi nhận 10,61%; Chu Thị Thu Hà (2006 tại Hà Nội) ghi nhận 12,5%; Đào Thị Mỹ Phượng (2013-2014 tại Bình Dương) ghi nhận 10,5%; nghiên cứu tại Khánh Hòa (2009-2012) ghi nhận 12,6%. Tại Hải Phòng, nghiên cứu năm 1994 của Nguyễn Thị Tuyết Nga ghi nhận tỷ lệ 12,59% ở sản phụ, và luận án tiến hành sàng lọc trên cỡ mẫu 1.721 phụ nữ mang thai đến khám tại Bệnh viện Phụ Sản Hải Phòng để cập nhật thực trạng này.

2. Những yếu tố vi rút học nào của người mẹ ảnh hưởng lớn nhất đến nguy cơ lây truyền HBV sang con?

Văn bản chỉ rõ hai yếu tố vi rút học quan trọng nhất là tình trạng kháng nguyên HBeAg dương tính và nồng độ tải lượng HBV-DNA cao trong máu mẹ vào 3 tháng cuối thai kỳ. Phụ nữ mang thai có HBeAg dương tính có nguy cơ lây truyền sang con từ 70% đến 90% nếu không can thiệp. Nồng độ HBV-DNA của mẹ lúc sinh vượt quá 200.000 IU/ml (hoặc > 10⁶ copies/ml) được EASL, APASL và luận án xác định là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến nguy cơ lây truyền chu sinh và thất bại dự phòng miễn dịch ở trẻ.

3. Việc sử dụng thuốc kháng vi rút (TDF/Lamivudine) trong thai kỳ mang lại hiệu quả dự phòng ra sao?

Các nghiên cứu được luận án tổng quan (Celen MK, Greenup, Jourdain, Chen) và nghiên cứu của Nguyễn Văn Bàng (2014 tại Việt Nam) chứng minh rằng điều trị Tenofovir (TDF 300mg/ngày) hoặc Lamivudine từ tuần thứ 24-28 hoặc 32 của thai kỳ giúp giảm mạnh nồng độ HBV-DNA trong máu mẹ khi sinh, từ đó giảm tỷ lệ lây truyền HBV sang con xuống còn 0% - 2,4% (so với 8,3% - 20% ở nhóm chứng không điều trị). Hướng dẫn của Bộ Y tế theo Quyết định 5448/QĐ-BYT và Quyết định 3310/QĐ-BYT đã đưa TDF vào phác đồ điều trị dự phòng lây truyền mẹ - con khi tải lượng vi rút của mẹ cao.

4. Tiêm phối hợp vắc xin VGB và HBIg cho trẻ sơ sinh có ưu thế gì so với tiêm đơn độc vắc xin?

Văn bản chỉ ra rằng tiêm phối hợp vắc xin VGB sơ sinh (trong 24 giờ) và HBIg (trong 12 giờ) giúp nâng cao hiệu quả phòng ngừa lây truyền chu sinh lên gần 90-95%, đặc biệt ở nhóm trẻ sinh ra từ mẹ có HBeAg dương tính. Nghiên cứu của Zhang (Trung Quốc) cho thấy ở nhóm trẻ có mẹ HBeAg (+), tỷ lệ thất bại dự phòng khi dùng phối hợp vắc xin + HBIg là 7,9%, thấp hơn có ý nghĩa so với nhóm chỉ tiêm đơn độc vắc xin (16,9%, p < 0,05). Tuy nhiên, nếu không có sẵn HBIg, việc tiêm vắc xin sơ sinh kịp thời kết hợp đủ loạt 3 mũi vắc xin vẫn mang lại hiệu quả bảo vệ từ 70% đến 84% (theo nghiên cứu của Milne tại Bình Định - Quy Nhơn).

5. Can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe đã cải thiện những khía cạnh nào ở nhân viên y tế và thai phụ?

Khảo sát trước can thiệp cho thấy nhiều khoảng trống kiến thức: nhân viên y tế còn hạn chế trong việc tiếp cận quy trình chuẩn, chỉ định điều trị kháng vi rút thai kỳ và tập huấn chuyên môn; phụ nữ mang thai thiếu kiến thức về đường lây truyền và an toàn vắc xin. Can thiệp giáo dục sức khỏe của luận án đã làm tăng điểm số trung bình có ý nghĩa thống kê về kiến thức dịch tễ học, đường lây, quy trình chẩn đoán, phác đồ điều trị TDF, chỉ định sử dụng HBIg và vắc xin sơ sinh ở nhân viên y tế (n = 131), đồng thời nâng cao thái độ tích cực và thực hành tuân thủ dự phòng ở các bà mẹ.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ Y tế công cộng của tác giả Nguyễn Thị Thuỳ Linh đã phản ánh thực trạng mang vi rút viêm gan B ở phụ nữ mang thai và sự lây truyền sang con tại Bệnh viện Phụ Sản Hải Phòng giai đoạn 2017-2020. Công trình xác định rõ các yếu tố nguy cơ then chốt gồm tải lượng HBV-DNA cao và tình trạng HBeAg dương tính của người mẹ, đồng thời khẳng định vai trò của việc kết hợp điều trị thuốc kháng vi rút trong thai kỳ với tiêm chủng vắc xin và HBIg sơ sinh đúng thời điểm. Kết quả can thiệp giáo dục sức khỏe chứng minh tính khả thi và hiệu quả rõ rệt trong việc nâng cao năng lực chuyên môn cho nhân viên y tế và cải thiện thực hành dự phòng của thai phụ, đóng góp cơ sở khoa học thiết thực cho công tác kiểm soát và tiến tới loại trừ lây truyền viêm gan B từ mẹ sang con.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN 1. Tổng quan về bệnh viêm gan B 1. Định nghĩa Viêm gan vi rút B là một bệnh truyền nhiễm, được biểu hiện dưới 2 thể là viêm gan B (VGB) cấp tính và mạn tính. Bệnh có thể lây truyền qua đường máu, đường tình dục, từ mẹ truyền sang con [18].

Diễn biến của bệnh viêm gan B có thể diễn biến cấp tính, trong đó hơn 90% số trường hợp khỏi hoàn toàn, gần 10% chuyển sang viêm gan mạn tính và hậu quả cuối cùng là xơ gan hoặc ung thư gan. Bệnh VGB mạn tính được định nghĩa là sự tồn tại của kháng nguyên bề mặt viêm gan B (HBsAg) trong sáu tháng hoặc hơn - là một vấn đề sức khỏe cộng đồng lớn [19]. Căn nguyên của bệnh viêm gan B Vi rút viêm gan B (HBV) thuộc họ Hepadnaviridae, là một loại vi rút mang gen di truyền DNA chuỗi kép, có thời gian ủ bệnh từ 3 đến 6 tháng. Dựa vào trình tự các nucleotide, HBV được chia thành 10 kiểu gen khác nhau ký hiệu từ A đến J.

HBV có 3 loại kháng nguyên HBsAg, HBeAg và HBcAg, tương ứng với 3 loại kháng nguyên trên là 3 loại kháng thể anti - HBs, anti - HBc và anti - HBe. Sự hiện diện của các kháng nguyên, kháng thể này quan trọng trong việc xác định bệnh, thể bệnh cũng như diễn biến bệnh [18]. Dịch tễ học về viêm gan B Theo báo cáo của WHO năm 2020, tỉ lệ nhiễm HBV cao nhất ở khu vực Tây Thái Bình Dương và khu vực Châu Phi (lần lượt là 6,2% và 6,1% dân số trưởng thành bị nhiễm bệnh); tại khu vực Đông Địa Trung Hải, khu vực Đông Nam Á và khu vực Châu Âu của WHO ước tính khoảng 3,3%; 2.0% và 1,6% dân số nói chung và ở khu vực Châu Mỹ của WHO là khoảng 0,7% dân số nhiễm bệnh [20]. Lây truyền HBV có thể xảy ra theo chiều dọc và theo chiều ngang [21]: 4 Lây truyền theo chiều dọc: Là lây truyền từ mẹ sang con, đa số xảy ra trong thời kỳ chu sinh hay những tháng đầu sau sinh, không lây nhiễm qua nhau thai.

Lây truyền theo chiều dọc xảy ra chủ yếu ở những vùng lưu hành HBsAg cao, thường gặp ở những nước vùng châu Á. Mức độ lây truyền tùy thuộc vào nồng độ HBV DNA và tình trạng HBeAg của mẹ vào 3 tháng cuối thai kỳ. Lây truyền theo chiều ngang: Có hai đường lây chính là qua đường tình dục và qua tiếp xúc với máu, các vật phẩm của máu hay dịch tiết của người bị nhiễm HBV. Bệnh viêm gan vi rút B không lây truyền qua thức ăn, nước uống và tiếp xúc thông thường.

 Máu và vật phẩm của máu là yếu tố lây nhiễm quan trọng nhất vì có lượng HBV cao. HBV được tìm thấy trong dịch âm đạo, tinh dịch với nồng độ thấp so với trong huyết tương hơn 100 lần. Các dịch khác như dịch màng bụng, màng phổi, dịch não tủy, sữa, nước bọt, mồ hôi, nước tiểu, phân, dịch mật…cũng có chứa HBV nhưng với nồng độ rất thấp, vì vậy khả năng lây nhiễm qua các dịch này cũng rất thấp.  Lây qua đường tình dục, qua sử dụng chung kim tiêm ( chích thuốc, châm cứu, xăm, xỏ lổ trên cơ thể như xỏ lổ tai, lổ mũi…) với người bị nhiễm HBV là kiểu lây theo chiều ngang thường gặp nhất.

Dùng chung bàn chải đánh răng và dao cạo râu có dính máu hay dịch của người bị nhiễm cũng có thể bị lây nhiễm HBV. Dịch tễ học viêm gan B ở phụ nữ mang thai Viêm gan B là bệnh có thể truyền từ mẹ sang con. Khoảng 90% phụ nữ mang thai bị nhiễm HBV cấp tính và từ 10 - 20% phụ nữ có nhiễm HBV mạn tính sẽ truyền vi rút sang con. Khác với người lớn, trẻ sơ sinh bị nhiễm HBV cấp tính có thể có triệu chứng nặng, thậm chí đe dọa đến tính mạng.

90% trẻ sơ sinh nhiễm HBV cấp tính sẽ chuyển thành người mang vi rút mạn tính nếu không có các can thiệp phù hợp. Khi trưởng thành, họ có 25% nguy cơ tử vong vì xơ gan hoặc ung thư tế bào gan. Tỉ lệ lây truyền HBV từ mẹ sang con có thể 5 được kiểm soát nhờ một số can thiệp y học ngay từ giai đoạn mang thai. Do đó, phụ nữ mang thai nên được tầm soát VGB (bằng xét nghiệm HBsAg), tốt nhất nên thực hiện trong giai đoạn sớm của thai kỳ để có thể can thiệp kịp thời [22].

Dịch tễ học viêm gan B ở phụ nữ mang thai trên Thế giới Trong một nghiên cứu tổng quan được thực hiện bằng việc tìm kiếm thủ công và điện tử các tài liệu liên quan được xuất bản bằng tiếng Anh hoặc dịch sang tiếng Anh trong PUBMED và SCOPUS trong khoảng thời gian từ năm 1990 đến 2016 về về kháng nguyên bề mặt HBV ở phụ nữ mang thai ở Nigeria. Từ khóa tìm kiếm bao gồm: dịch tễ học nhiễm HBV, lây truyền HBV từ mẹ sang con, các chiến lược phòng ngừa của lây truyền HBV từ mẹ sang con (bao gồm sàng lọc trước khi sinh, thuốc kháng vi rút trong thai kỳ, trẻ sơ sinh điều trị dự phòng sau phơi nhiễm và theo dõi những đứa trẻ bị nhiễm bệnh). Kết quả cho thấy tỉ lệ nhiễm HBV ở phụ nữ mang thai ở Nigeria khoảng 2 – 15,2%; tỉ lệ hiện nhiễm HBV trong thai kỳ ở Zaria và Ilorin thuộc Bắc -Trung Nigeria lần lượt là 8,2% và 5,7% [23], [24], [25]. Một nghiên cứu mô tả cắt ngang được thực hiện trên 397 phụ nữ mang thai tuần thứ 28 đến khám thai ở 2 bệnh viện ở phía bắc Uganda (Đông Phi) từ tháng 9/2012 đến tháng 1/2013, kết quả cho thấy tỉ lệ thai phụ mang HBV là 11,8%, tỉ lệ nhiễm cao hơn ở những thai phụ trẻ tuổi [26].

Một nghiên cứu cắt ngang được thực hiện từ tháng 3 đến tháng 5 năm 2014 trên 260 phụ nữ mang thai đến khám thai tại 03 trung tâm Y tế ở Addis Ababa, Ethiopi cho thấy có 4,7% thai phụ mang HBV [27] Tại Gambia - một quốc gia thuộc Tây Phi, một nghiên cứu sử dụng công cụ chẩn đoán nhanh Elisa để kiểm tra sự có mặt của kháng nguyên bề mặt VGB trong huyết thanh (HBsAg) cho 426 phụ nữ mang thai tại các phòng khám tiền sản ở bệnh viện thực hành Edward Francis, tỉ lệ mang HBV của phụ nữ mang thai là 6,67%. Nhóm phụ nữ mang thai được tiêm vắc xin VGB trước đó có tỉ lệ lưu hành thấp hơn [28]. 6 Trong nghiên cứu được tiến hành trên 14.314 phụ nữ mang thai đến khám tại Bệnh viện Shengjing thuộc Đại học Y Trung Quốc từ tháng 1 đến tháng 12 năm 2016, tỉ lệ lưu hành HBsAg ở những phụ nữ mang thai này là 3,1% (441/14314) [29]. Hiện tại, mỗi năm có 180 000 trẻ sơ sinh ở Khu vực Tây Thái Bình Dương bị nhiễm HBV [30].

Tại Lào, một nghiên cứu hồi cứu đã được thực hiện tại Phòng thí nghiệm Bệnh viện Mahosot để thu thập và phân tích tất cả các kết quả xét nghiệm HBsAg ở phụ nữ mang thai từ năm 2008 đến năm 2014. Kết quả cho thấy 720 phụ nữ (5,44% [95 CI: 5,1–5,8%]) được tìm thấy HBsAg dương tính, tỉ lệ hiện mắc hàng năm từ 4,6% đến 6,2%. Tỉ lệ nhiễm HBV ở phụ nữ mang thai giảm ở nhó nhận được tư vấn về VGB và nhóm sống ở khu vực thành thị [31]. Lây truyền qua chu sinh vẫn là nguyên nhân hàng đầu làm lây lan HBV ở Philippines.

Một nghiên cứu được thực hiện trên 768 phụ nữ mang thai nhằm xác định tỷ lệ lưu hành của HBsAg và kháng nguyên e viêm gan B (HBeAg) ở các đối tượng này. Kết quả cho thấy tỉ lệ mang HBsAg ở phụ nữ mang thai là 9,6% [32]. Dịch tễ học viêm gan B ở phụ nữ mang thai tại Việt Nam Việt Nam có khoảng 7,8 triệu người đang sống chung với vi rút VGB, điều này có nghĩa là trong 11 người ở Việt Nam thì có một người bị nhiễm HBV. Đã có nhiều nghiên cứu được thực hiện nhằm đánh giá tỉ lệ mang vi rút VGB ở các đối tượng dân cư khác nhau, như: Nghiên cứu của tác giả Phạm Văn Thức năm 2001 trên 300 thuyền viên của Công ty vận tải biển Việt Nam VOSCO và Tổng Công ty xăng dầu PETROLIMEX đưa ra tỉ lệ nhiễm HBV ở những thuyền viên đi biển là 54,67%.

Tỉ lệ nhiễm tập trung ở tuổi 30-49, tăng dần theo tuổi nghề và cao hơn ở nhóm không hiểu biết về bệnh VGB [33]. Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thuý Quỳnh và cs từ tháng 10 đến tháng 12 năm 2008 trên đối tượng là nhân viên y tế (NVYT) tại một số bệnh viện ở Hà 7 Nội và Nam Định cho thấy tỉ lệ mang HBsAg dương tính là 6,9% [34]; Nghiên cứu của tác giả Trần Ngọc Dung và cs năm 2010 chỉ ra tỉ lệ nhiễm HBV của người dân quận Ninh Kiều thành phố Cần Thơ là 7% [35]; Trong nghiên cứu của tác giả Nguyễn Văn Bàng và cộng sự trên 798 đối tượng là thành viên của 253 hộ gia đình được chọn ngẫu nhiên từ 980 hộ với 3250 thành viên ở xã Bản Qua (Bát Xát, Lào Cai), tỉ lệ mang HBsAg là 12,4% [36]; Nghiên cứu của tác giả Lê Đình Vĩnh Phúc và cộng sự tại thành phố Hồ Chí Minh trên 601 trường hợp là phụ nữ độ tuổi từ 20 đến 35 đến khám tầm soát VGB tại phòng khám Nhiễm - Trung tâm Y khoa MEDIC từ tháng 2 - 12 năm 2015, tỉ lệ mang HBV ở phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ (20 – 35 tuổi) là 12,6% [4]; Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Đức Cường trên 2019 người dân từ 20-60 tuổi đang sinh sống tại 24/159 xã, phường thuộc địa bàn tỉnh Quảng Bình năm 2016 – 2017 cho thấy tỷ lệ mang HBsAg (+) chung là 11,89% [37]. Các số liệu về tỉ lệ nhiễm HBV ở phụ nữ mang thai chủ yếu được đánh giá tại thời điểm thai 7 tháng hoặc tại thời điểm đến sinh con tại cơ sở y tế, chưa có nhiều nghiên cứu đánh giá tỉ lệ nhiễm từ lần khám thai đầu tiên: Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị Tuyết Nga và cộng sự năm 1994 trên 254 sản phụ đến sinh ở Bệnh viện Phụ Sản Hải Phòng và Trung Tâm Y tế quận Ngô Quyền, xét nghiệm HBsAg cho thấy có 12,59% bà mẹ nhiễm vi rút viêm gan B [17]. Nghiên cứu của tác giả Đinh Thị Bình và cộng sự năm 1996 trên 1564 sản phụ vào sinh tại Bệnh viện Quân đội 108, xét nghiệm HBsAg phát hiện 166 sản phụ có HBsAg(+) ở 3 tháng cuối thai kỳ (chiếm tỷ lệ 10,61%) [38].

Trong nghiên cứu của tác giả Chu Thị Thu Hà trên 1.