CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Nội hàm khái niệm kĩ năng sống 1. Kĩ năng sống Theo Từ điển Tiếng Việt, kĩ năng là “khả năng vận dụng những kiến thức đã thu nhận được trong một lĩnh vực nào đó áp dụng vào thực tế” [42, tr.667] Như vậy, có thể hiểu kĩ năng là khả năng thực hiện một hành động hay hoạt động nào đó, bằng cách lựa chọn và vận dụng những tri thức, những kinh nghiệm, kĩ xảo đã có để hành động phù hợp với mục tiêu và những điều kiện thực tế đã cho. Ta biết rằng, giữa nhận thức và hành động không phải lúc nào cũng đồng nhất với nhau.
Vì vậy dù được trang bị một hệ thống tri thức đầy đủ nhưng nếu ta chưa có kĩ năng để vận dụng linh hoạt vốn kiến thức đã có thì không đảm bảo được ta sẽ làm việc hiệu quả, giao tiếp phù hợp hay đi đến thành công hay không. Chính vì vậy, kĩ năng là nhịp cầu giúp con người biến tri thức thành thái độ, hành vi và thói quen tích cực, lành mạnh Có nhiều quan niệm hay cách hiểu khác nhau về kĩ năng sống - Theo WHO, từ góc độ sức khỏe xem kĩ năng sống là những kĩ năng thiết thực mà con người cần có để có cuộc sống an toàn và khỏe mạnh. Rộng hơn, kĩ năng sống là khả năng để có hành vi thích ứng (adaptive) và tích cực (positive), giúp các cá nhân có thể ứng xử hiệu quả trước các nhu cầu và thách thức của cuộc sống hành ngày. - Theo UNICEF, kĩ năng sống là cách tiếp cận giúp thay đổi hoặc hình thành hành vi mới.
Cách tiếp cận này lưu ý đến sự cân bằng về tiếp thu kiến thức, hình thành thái độ và kĩ năng. - Theo UNESCO có quan niệm coi kĩ năng sống là năng lực cá nhân để thực hiện đầy đủ các chức năng gắn với 4 trụ cột của giáo dục, đó là: Học để biết (learning to know) gồm các kĩ năng tư duy như: giải quyết vấn đề, tư duy phê phán, ra quyết định, nhận thức được hậu quả…Học làm người (learning 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com to be) gồm các kĩ năng cá nhân như: ứng phó với căng thẳng, cảm xúc, tự nhận thức, tự tin.Học để sống với người khác (learning to live togerther) gồm các kĩ năng xã hội như: giao tiếp, thương lượng, tự khẳng định, hợp tác, làm việc nhóm, thể hiện sự cảm thông. Kĩ năng sống còn có ý nghĩa là khả năng phân tích tình huống và hành vi, khả năng phân tích hậu quả của hành vi và khả năng tránh một số tình huống nào đó (UNICEF, Thái Lan - 1995). Từ những quan niệm trên đây, có thể thấy kĩ năng sống bao gồm một loạt các kĩ năng cụ thể, cần thiết cho cuộc sống hàng ngày của con người.
Kĩ năng sống là năng lực tâm lí - xã hội của mỗi cá nhân, năng lực này có được là do quá trình học tập và lĩnh hội, được thể hiện thông qua truyền thống, văn hóa, gia đình, cộng đồng và niềm tin dân gian. Quá trình lĩnh hội năng lực tâm lí diễn ra cả trong và ngoài hệ thống giáo dục cũng như thông qua nhiều kênh khác nhau…Bản chất của kĩ năng sống là kĩ năng tự quản lí bản thân và kĩ năng xã hội cần thiết để cá nhân tự lực trong cuộc sống, học tập và làm việc hiệu quả. Nói cách khác, kĩ năng sống là khả năng làm chủ bản thân của mỗi người, khả năng ứng xử với những người khác và với xã hội, khả năng ứng phó tích cực trước các tình huống của cuộc sống. Với cách phân tích nêu trên, tác giả luận văn sử dụng khái niệm kĩ năng sống trong nghiên cứu với nội hàm: “khả năng làm cho hành vi và sự thay đổi của mình phù hợp với cách ứng xử tích cực giúp con người có thể kiểm soát, quản lí có hiệu quả các nhu cầu và những thách thức trong cuộc sống hàng ngày” UNESCO (2003).
13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Giáo dục kĩ năng sống Kĩ năng sống được hình thành thông qua quá trình xây dựng những hành vi lành mạnh và thay đổi những hành vi, thói quen tiêu cực trên cơ sở giúp người học có cả kiến thức, giá trị và kĩ năng thích hợp. Do vậy, kĩ năng sống phải được hình thành cho học sinh thông qua con đường đặc trưng - hoạt động giáo dục. Theo Nguyễn Thị Mỹ Lộc "Giáo dục kĩ năng sống là một quá trình với những hoạt động giáo dục cụ thể nhằm tổ chức, điều khiển để học sinh biết cách chuyển tải những gì mình biết (nhận thức), những gì mình cảm nhận (thái độ) và những gì mình quan tâm (giá trị) thành những khả năng thực thụ giúp học sinh biết phải làm gì và làm như thế nào (hành vi) trong những tình huống khác nhau của cuộc sống " [32, tr.108 -109] Từ nội hàm của khái niệm kĩ năng sống và quan niệm về hoạt động giáo dục, chúng tôi quan niệm: Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh là giáo dục cho các em có cách sống tích cực trong xã hội hiện đại, là xây dựng hoặc thay đổi ở các em các hành vi theo hướng tích cực phù hợp với mục tiêu phát triển toàn diện nhân cách người học dựa trên cơ sở giúp học sinh có tri thức, giá trị, thái độ và kĩ năng phù hợp.
Phân loại kĩ năng sống Do tiếp cận kĩ năng sống tương đối đa dạng nên cũng có nhiều cách phân loại kĩ năng sống, tùy theo quan niệm về kĩ năng sống. Theo WHO có 3 nhóm kĩ năng: - Nhóm thứ nhất là nhóm kĩ năng nhận thức bao gồm các kĩ năng cụ thể như: tư duy phê phán, tư duy phân tích, khả năng sáng tạo, giải quyết vấn đề, nhận thức hậu quả, ra quyết định, tự nhận thức, đặt mục tiêu, xác định giá trị… - Nhóm thứ 2 là kĩ năng đương đầu với xúc cảm gồm các kĩ năng cụ thể: ý thức trách nhiệm, cam kết, kiềm chế sự căng thẳng, kiểm soát được cảm xúc, tự quản lí, tự giám sát và tự điều chỉnh. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Nhóm cuối cùng là nhóm kĩ năng xã hội (kĩ năng tương tác) bao gồm: giao tiếp tính quyết đoán, từ chối, hợp tác, sự cảm thông, chia sẻ, khả năng nhận thấy thiện cảm của người khác. Theo UNESCO thừa nhận các phân loại của WHO và coi những kĩ năng sống trong ba nhóm đó là những kĩ năng gốc, ngoài ra kĩ năng sống còn thể hiện trong những giải quyết những vấn đề khác nhau trong đời sống xã hội như : vệ sinh, vệ sinh thực phẩm, sức khỏe, dinh dưỡng, các vấn đề về giới, giới tính, sức khỏe sinh sản, ngăn ngừa và chăm sóc người bệnh HIV/AIDS, phòng tránh rượu, thuốc lá và ma túy, phòng ngừa thiên tai, bạo lực, rủi ro, hòa bình và giải quyết xung đột, gia đình và cộng đồng, giáo dục công dân, bảo vệ thiên nhiên và môi trường, phòng tránh buôn bán phụ nữ và trẻ em… Ngoài ra còn có cách phân loại trong giáo dục ở vương quốc Anh, lý thuyết của Bloom, UNICEF.
Những cách phân loại nêu trên đã đưa ra bảng danh mục các kĩ năng sống có giá trị trong nghiên cứu phát triển lí luận về kĩ năng sống và chỉ có tính chất tương đối. Trên thực tế, các kĩ năng sống thường không hoàn toàn tách rời nhau mà có liên quan chặt chẽ với nhau. Ví dụ: khi cần ra một quyết định phù hợp thì các kĩ năng nhận thức, kĩ năng tìm kiếm và kĩ năng xử lí thông tin, kĩ năng tư duy phê phán, kĩ năng tư duy sáng tạo, kĩ năng xác định giá trị…thường được vận dụng. Hay để giao tiếp một cách có hiệu quả cần phối hợp với những kĩ năng như: kĩ năng tự nhận thức, kĩ năng thương lượng, kĩ năng tư duy phê phán, kĩ năng cảm thông, chia sẻ, kĩ năng kiềm chế, đương đầu với cảm xúc… Kết quả nghiên cứu về kĩ năng sống của nhiều tác giả đã khẳng định dù phân loại theo hình thức nào thì một số kĩ năng vẫn được coi là kĩ năng cốt lõi như: kĩ năng xác định giá trị, kĩ năng giao tiếp, kĩ năng đương đầu với cảm xúc, căng thẳng, kĩ năng giải quyết mâu thuẫn một cách tích cực, kĩ năng nhận thức, kĩ năng ra quyết định, kĩ năng đặt mục tiêu…Thống nhất với quan niệm này, đồng thời xem xét sự tương thích với tính chất, đặc điểm của dạy học truyện ngắn Việt Nam - Chương trình Ngữ văn 12 - tập 2, chúng tôi giới 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hạn các kĩ năng sống được nghiên cứu trong luận văn để tích chủ yếu là các kĩ năng về xác định giá trị (lòng yêu nước, sự đồng cảm, tình yêu thương và lòng tự trọng…), kĩ năng giải quyết vấn đề, kĩ năng giao tiếp, tư duy sáng tạo, lắng nghe tích cực, kĩ năng làm việc nhóm, kĩ năng đương đầu với cảm xúc, căng thẳng, kĩ năng tự nhận thức,… 1.
Tầm quan trọng của việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh Thực tế cho thấy, có khoảng cách giữa nhận thức và hành vi của con người. Người ta có thể nhận thức đúng nhưng chưa chắc đã có hành vi đúng. Ví dụ: có những người là luật sư, công an, thẩm phán…có hiểu biết rất rõ về pháp luật nhưng vẫn vi phạm pháp luật. Đó chính là họ thiếu kĩ năng sống.
Có thể nói, kĩ năng sống chính là những nhịp cầu giúp con người biến kiến thức thành thái độ, hành vi và thói quen tích cực, lành mạnh. Người có kĩ năng sống sẽ luôn vững vàng trước những khó khăn, thử thách, biết ứng xử, giải quyết những vấn đề trong cuộc sống một cách tích cực, phù hợp, họ thường thành công hơn trong cuộc sống, luôn yêu đời và làm chủ cuộc sống của mình. Ngược lại, người thiếu kĩ năng sống thường bị vấp váp, dễ bị thất bại trong cuộc sống. Ví dụ như: người không có kĩ năng ra quyết định dễ mắc sai lầm hoặc chậm trễ trong việc đưa ra quyết định và phải trả giá cho quyết định sai lầm của mình.
Có quan điểm cho rằng, kiến thức chỉ đảm bảo cho 50% của sự thành công, 50% còn lại phụ thuộc vào người đó có kĩ năng sống hay không. Để diễn đạt vai trò của kĩ năng sống đối với cuộc sống của mỗi cá nhân người ta đã hình tượng hóa kĩ năng sống như cây cầu đưa con người vượt qua dòng sông cuộc đời chứa đầy rủi ro, thách thức để đến được bến bờ của thành công và hạnh phúc.