CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TỔ CHỨC CÁC DỰ ÁN HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3 THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀ KỸ NĂNG ĐÃ HỌC CHO HỌC SINH 1. Một số vấn đề về dạy học theo dự án 1. Khái niệm Dự án (Project) được hiểu theo nghĩa đơn thuần là một dự thảo, một kế hoạch hay một đề án cần được thực hiện nhằm đạt được mục tiêu đã xác định. Khái niệm dự án đã có từ rất lâu và thường xuyên được sử dụng trong các nghành nghề xây dựng, nghiên cứu khoa học, kinh tế, kỹ thuật.Trong lĩnh vực giáo dục đào tạo, khái niệm dự án được sử dụng không chỉ đơn thuần là các dự án phát triển giáo dục, nó còn là một phương pháp, một hình thức dạy học [21,tr13].
Luận về phương pháp dạy học dự án vào những năm đầu của thế kỷ thứ XX. Các công trình nghiên cứu đều khẳng định rằng, phương pháp dạy học dự án có rất nhiều ưu điểm hơn so với phương pháp truyền thống ở khía cạnh việc vận dụng phương pháp dạy học dự án đã tập trung sự lĩnh hội kiến thức của người học và coi người học là trung tâm của quá trình lĩnh hội tri thức. [21,14] Lúc bắt đầu, phương pháp dự án chỉ được áp dụng trong môn thực hành kĩ thuật, sau này được mở rộng và sử dụng rộng rãi trong hầu hết tất cả các môn học. Trong thực tế thì phương pháp dạy học theo dự án vẫn còn mới mẻ đối với nhiều người vì vậy có rất nhiều định nghĩa và khái niệm khác nhau về nó: Có người coi dạy học dự án là một tư tưởng hay một quan điểm dạy học; Cũng có người coi là một hình thức dạy học vì khi thực hiện một dự án, có nhiều phương pháp dạy học (PPDH) cụ thể được sử dụng.
Tuy nhiên, cũng có 11 thể coi dạy học dự án là một PPDH phức hợp. Theo Lê Đình Trung (Chủ biên), Phan Thị Thanh Hội (2018): Dạy học theo dự án là một mô hình dạy học lấy học sinh làm trung tâm. Thông qua những nhiệm vụ mang tính mở, học sinh đã tìm tòi, sáng tạo và vận dụng những kiến thức đã học để tạo ra những sản phẩm. Thông qua các quá trình ấy mà học sinh phát triển được kiến thức và kỹ năng liên quan.
Chương trình dạy học theo dự án được xây dựng dựa trên những câu hỏi định hướng quan trọng, lồng ghép các chuẩn nội dung và tư duy bậc cao trong những bối cảnh thực tế .[23,tr7] Trịnh Văn Biều, Phan Đồng Châu Thủy (2019) lại đưa ra quan điểm: Dạy học dự án là một phương pháp mà chứa hai yếu tố luôn luôn song song với nhau đó là sự kết hợp giữa học tập và nghiên cứu, lý thuyết với thực hành, tư duy và hành động, nhà trường và xã hội, nó có vai trò tích cực vào việc đào tạo năng lực làm việc sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề.[5] Bài học thiết kế theo dự án là một phức hợp hoàn chỉnh, chứa đựng nhiều yếu tố thực hành, phù hợp với các đối tượng học sinh. Trong các dự án học sinh sẽ được sự hỗ trợ thêm của giáo viên hoặc chuyên gia để giải quyết vấn đề, hiểu sâu nội dung hơn. Các phương tiện kỹ thuật cũng được đảm bảo để hỗ trợ việc học. Việc đánh giá quá trình thực hiện dự án cũng linh hoạt nhằm tạo điều kiện cho học sinh tạo ra những sản phẩm có chất lượng.
Như vậy, từ các quan điểm trên có thể rút ra khái niệm về dạy học theo dự án như sau: “Dạy học theo dự án là một phương pháp dạy học tích cực, trong đó học sinh dưới sự hướng dẫn và giúp đỡ của giáo viên tự lực giải quyết một nhiệm vụ học tập mang tính phức hợp không chỉ về mặt lý thuyết mà đặc biệt về mặt thực hành, thông qua đó tạo ra các sản phẩm thực hành có thể giới thiệu, công bố được. Đặc điểm của phương pháp dạy học dự án Phương pháp dạy học dự án có các đặc điểm như sau: 12 Thứ nhất, đối với phương pháp dạy học này, đòi hỏi phải xuất phát từ những định hướng của thực tiễn của dự án, về chủ đề cần phải bám sát vào thực tiễn, của đời sống hằng ngày và đặc biệt là thực tiễn của nghề nghiệp. Những nhiệm vụ của dự án có liên quan về vấn đề học tập thì phải phù hợp với trình độ và khả năng nhận thức của người học. Những dự án trong học tập là cầu nối trong việc học tập giữa nhà trường với thực tiễn nên đặc biệt có ý nghĩa đối với xã hội.
Nếu gặp những điều kiện thích hợp và thuận lợi, thì việc thực hiện các dự án có thể đem lại những tác động tích cực cho xã hội. Thứ hai, dạy học dự án là một phương pháp dạy học đa chiều, mở rộng trong đó các em học sinh có thể lựa chọn đề tài, nội dung học tập phù hợp với khả năng và hứng thú của mình. Quá trình thực hiện dự án sẽ khơi gợi và thúc đẩy được hứng thú cho người học. Thứ ba, phương pháp dạy học dự án mang tính phức hợp và tính liên môn.
Trong phương pháp dạy học này để dự án được hoàn thành tốt cần kết nhiều kỹ năng và kiến thức của nhiều môn học khác nhau để chắt lọc và lựa chọn những nội dung phù hợp để giải quyết những vấn đề của dự án mang tính phức hợp. Thứ tư, Cần phải có sự kết hợp, vận dụng lý thuyết vào trong hoạt động thực tiễn và thực hành với nhau khi áp dụng phương pháp dạy học theo dự án. Để từ đó người học có thể mở rộng thêm kiến thức và hiểu biết thêm về mặt lý thuyết cũng như việc rèn luyện thành thạo các kỹ năng về thực hành và kinh nghiệm thực tiễn của người học. Thứ năm, trong quá trình dạy học theo dự án, đòi hỏi người học cần phải có sự tích cực tham gia và đặc biệt là sự tự lực ở các giai đoạn của quá trình dạy học này.
Qua đó nâng cao tính trách nhiệm và sự sáng tạo của người học. Ở đây giáo viên đóng vai trò là người tư vấn, hướng dẫn và giúp đỡ. Và để phát huy được hết những khả năng sáng tạo và hứng thú của người học thì mức độ tự lực cần phải có sự phù hợp đối với kinh nghiệm và khả năng vừa 13 sức với học sinh. Thứ sáu, việc thực hiện các dự án học tập thường được thực hiện theo nhóm, mà trong đó sự hợp tác làm việc và phân công công việc giữa các thành viên phải có tính rõ ràng, hợp lý.
Nó đòi hỏi mỗi cá nhân trong nhóm phải phát huy được khả năng làm việc độc lập, phải có tinh thần trách nhiệm và biết hợp tác giữa các thành viên với nhau, giữa giáo viên và học sinh cũng như với các lực lượng xã hội khác tham gia trong dự án này. Với đặc tính này thì dạy học theo dự án được coi là học tập mang tính xã hội Thứ bảy, khi dự án kết thúc các sản phẩm của học sinh tạo ra bao gồm sản phẩm về lý thuyết đó có thể là những kiến thức, những phát hiện hoặc nhận định… thu được từ các em; hoặc sản phẩm về vật chất bao gồm các hiện vật có thể sử dụng hoặc công bố được. Các hình thức vận dụng phương pháp dạy học theo dự án Dạy học dự án có thể được vận dụng dựa theo nhiều hình thức khác nhau. Sau đây là một hình thức vận dụng phương pháp dự án chính: Thứ nhất, vận dụng theo lĩnh vực hoạt động của dự án: Dự án về giáo dục; Dự án về môi trường: Dự án về văn hóa; Dự án về kinh tế.
Thứ hai, vận dụng theo nội dung chuyên môn: Dự án trong một môn học; Dự án liên môn (nội dung bao gồm nhiều môn học khác nhau); Dự án ngoài chương trình (dự án không liên quan trực tiếp đến nội dung các môn học trong chương trình học tập của người học). Thứ ba, vận dụng theo quỹ thời gian thực hiện dự án: Dự án nhỏ: thực hiện trong một số giờ học, có thể từ 2 đến 6 giờ. Dự án trung bình: thực hiện trong một số ngày (còn gọi là ngày dự án) nhưng giới hạn trong một tuần hoặc 40 giờ học. Dự án lớn: được thực hiện với quỹ thời gian lớn, tối thiểu là một tuần, có thể kéo dài trong nhiều tuần.
Thứ tư, các hình thức vận dụng theo nhiệm vụ: 14 Dự án tìm hiểu: là dự án điều tra thực trạng đối tượng. Dự án nghiên cứu: nhằm giải quyết các vấn đề, giải thích các hiện tượng, quá trình. Dự án kiến tạo: tập trung vào việc tạo ra các sản phẩm vật chất hoặc thực hiện các hành động thực tiễn, nhằm thực hiện những nhiệm vụ như trang trí, trưng bài, biểu diễn, sáng tác. Thứ năm, vận dụng theo mức độ phức hợp của nội dung học tập: Dự án mang tính thực hành: là dự án có trọng tâm là việc thực hiện một nhiệm vụ thực hành mang tính phức hợp trên cơ sở vận dụng kiến thức, kỹ năng cơ bản đã học nhằm tạo ra một sản phẩm vật chất Dự án mang tính tích hợp: là dự án mang nội dung tích hợp nhiều nội dung hoạt động như tìm hiểu thực tiễn, nghiên cứu lý thuyết, giải quyết vấn đề, thực hiện các hoạt động thực hành, thực tiễn 1.
Ý nghĩa của phương pháp dạy học theo dự án Hiện nay phương pháp dạy học theo dự án được nhiều cơ sở giáo dục áp dụng. Việc mở rộng học tập theo phương pháp này có nhiều ý nghĩa tích cực, trong đó chúng tôi tổng hợp trình bày một số ý nghĩa cụ thể dưới đây: Thứ nhất, thúc đẩy phát triển toàn diện tư duy, nhận thức của học sinh: Phương pháp dạy học theo dự án giúp thúc đẩy phát triển tư duy và nhận thức của các em học sinh. Khi tham gia vào phương pháp dạy học này, các em được rèn luyện để nâng cao năng lực tư duy, kỹ năng phản biện, kinh nghiệm thực tế, khả năng liên kết, tư duy logic và có thêm hiểu biết về các lĩnh vực khác. Bởi lẽ đây là phương pháp học nhấn mạnh vào việc tìm hiểu thông qua thực hành.
Từ đó giúp các em tích lũy nhiều kiến thức được đúc kết từ thực tế hơn. Thứ hai, nâng cao tinh thần chủ động cho học sinh: Để hoàn thành một dự án đã đề ra, các em phải xác định được mục tiêu, lên kế hoạch, chuẩn bị mọi thứ, sau đó tiến hành thực hiện dự án.