chương I của Luật Phòng chống ma túy[25] nêu rõ: • Chất gây nghiện là chất kích thích hoặc ức chế thần kinh, dễ gây tình trạng nghiện đổi với người sử dụng. • Chất hướng thần là chất kích thích, ức chế thần kinh hoặc gây ảo giác, nếu sử dụng nhiều lần có thể dẫn tới tình trạng nghiện đối với người sử dụng.” Có nhiều cách phân loại ma túy. Phân loại theo nguồn gổc [27] gồm: • Ma tủy cỏ nguồn gốc tự nhiên là các chat ma túy có nguồn gốc thu được bằng cách thu hái tự nhiên hoặc nuôi trồng, các sản phẩm tách, chiết, tinh chế từ các sản phẩm đó, ví dụ: Thuốc phiện và các sản phẩm của nó (Morphin, Codein, Narcotin.), Coca và các hoạt chất của nó là Cocain, cần sa và các chế phẩm của nó. • Ma túy bản tồng hợp là chất ma túy được điều chế từ các chất ma túy tự nhiên bằng cách cho tác dụng với một số hoạt chất để thu được chất ma túy có tác dụng mạnh hơn chất ma túy tự nhiên ban đầu.
Ví dụ: Heroin là ma túy bán tổng hợp từ Morphin bằng cách Acetyl hóa Morphin. • Ma tủy tổng họp là các chất ma túy được điều chế bàng phương pháp tổng hợp hóa học toàn phần từ các hóa chất được gọi là tiền chất, ví dụ: Methzon, Dolargan. 8 Ngoài ra còn có 1 cách phân loại khác theo nhóm như nhóm Opioid (nhiều tài liệu còn gọi là opiats) là nhóm thuốc bao gồm Heroin, Methadone, Buprenorphine, Thuốc phiện đen, Codeine, Morphine, Pethidine. Opioid giảm đau và mang lại cảm giác dễ chịu.
Những chất này có thể làm ức chế chức năng thần kinh trung ương bao gồm hô hấp. Liều cao của những chất này có thể gây suy hô hấp, hôn mê, từ vong. Opioid dùng trái phép phổ biến nhất ở Việt Nam là heroin và thuốc phiện[18]. Heroin vào Việt Nam chủ yếu từ năm 1995, được tinh chế từ thuốc phiện đen nhưng lại mạnh lên gấp 10 lần và gây nghiện nhanh.
Heroin là loại ma túy rất độc hại, gây nghiện nặng và gây cho người dùng nhiều thảm họa. đặc biệt là những thưcmg tổn ở hệ thần kinh trung ương[27]. Nghiện ma túy Nghiện ma túy là vấn đề gắn liền với lịch sử loài người. Nó là một tệ nạn xã hội (liên quan đến sức khỏe cộng đồng, đạo đức lối sổng, tội phạm.
Theo Tổ chức Y tế thế giới[47], người nghiện ma túy là một tội phạm đồng thời là một người bệnh (do các yếu tố sinh học trong cơ chế nghiện). Nghiện ma túy là hội chứng rối loạn của não biểu hiện bằng các rối loạn tâm thần hành vi do trạng thái nhiễm độc chu kỳ hoặc mãn tính của việc lặp lại một chất độc (tự nhiên hoặc tong hợp). Tại Việt nam, theo hướng dẫn của Ban chỉ đạo phòng chống ma túy ngành y tế, tiêu chuẩn để chẩn đoán xác định nghiện ma túy nhóm Opiats là khi có đủ tối thiểu 3 trong 6 nhóm triệu chứng của ICD-10 được biểu hiện vào một lúc nào đó trong vòng 12 tháng gần nhất[43]. Nghiện ma túy là sự hình thành phản xạ có điều kiện về hành động ở người TCMT.
Khi cơ thể hoạt động bình thường, dưới vỏ não sản xuất ra một chất điều hòa các hoạt động của cơ thể gọi là morphin nội sinh (hay còn gọi là endorphin). Chất này có tác dụng giảm bớt cảm giác đau đớn, mệt mỏi và phục hồi sức khỏe để cơ thể hoạt động bình thường. Ở người nghiện, ma túy thâm nhập vào từng tế bào thần kinh, làm 9 giảm đau đớn, mệt mòi, kích thích hoạt động nhanh nhạy của thần kinh làm cho người dùng ma túy có cảm giác "tình táo", "sảng khoái", "lâng lâng, bay bổng" một cách giả tạo. Trong một - hai lần đầu, cơ thể người sử dụng ma tuý sẽ bị rối loạn hoạt động sàn xuất morphin nội sinh.
Neu dùng nhiêu lần, cơ thê sẽ ngừng sán xuất morphin nội sinh và trở nên hoàn toàn phụ thuộc vào ma túy. Vì vậy, khi không sử dụng ma túy nữa. người nghiện sẽ rơi vào trạng thái thiếu ma túy hay còn gọi là hội chứng cai nghìện{\6]. Triệu chứng cai nghiện (trong vòng 24 giờ sau liều dùng cuối cùng) bao gồm: đau khớp và cơ, đau thắt bụng, buồn nôn, nôn.
tiêu chảy, ho, sổ mũi, chày nước mắt. nổi da gà, ớn lạnh. Dấu hiệu thể chất gồm: đồng tử giãn, tim nhanh, cao huyết áp, tăng nhu động ruột[ 18]. Theo Tồ chức Y tế thế giới, nghiện ma túy trước hết và chủ yếu là lệ thuộc về tâm thần.
Do bản năng cơ thể con người cỏ thể tự điều chỉnh sự lệ thuộc về mặt cơ thể (hội chứng cai) trong vòng 1-2 tuần. Tuy nhiên, hiện tượng thèm, nhớ chất ma túy vẫn kéo dài hàng năm trong não (craving - đói ma túy trường diễn). Nó diễn ra theo cơ chế bộ não đã phản ứng hàng ngày trong một thời gian dài với những cảm giác dề chịu, sảng khoái do chất ma túy gây ra. dẫn đến việc lưu dấu vết vững chắc (phản xạ có điều kiện) tại các thụ thể p, nó tồn tại tiềm tàng và thường trực trong não.
Khi gặp một kích thích gợi nhớ chất ma túy, các dấu vết phản xạ đó được hoạt hóa trở lại, gây xung động thèm chất ma túy, dần đến thúc đẩy người nghiện quay lại dùng chất ma túy. Trong điều trị nghiện ma túy, khó khăn gặp phải lớn nhất chính là hiện tượng đói ma túy trường diễn (craving) [47]. Có một chùng protein tên deltafos B nằm trong não, gáy ra cơn khát thuốc cho nạn nhân. Protein này vón không có trong não bộ trước khi người nghiện bắt đầu sử dụng chất gây nghiện mà chi xuất hiện sau một thời gian nhất định.
Khi được tạo ra, deltafos B sẽ kiểm soát các gien trong khu vực não đặc biệt, đảm nhiệm chức năng điều khiên hành động của người nghiện và tạo cảm giác thoải mái sau khi dùng chất gây nghiện. deltafos B còn tác động lên một số gien khác nhằm tạo ra glutamat - 10 chất mang thông tin trong tế bào não, đặc biệt là tế bào nằm trong khu vực não đặc biệt, vô cùng nhạy cảm với chất kích thích. Như vậy, việc sử dụng chất kích thích đã bắt vỏ não sàn sinh ra một hợp chat hóa học và protein mới để mã hóa thông tin và lưu trữ nó trong khu vực mới thành lập trong nào. Do đó, sự thèm khát chất kích thích của người nghiện có thể nói là rất ghê gớm và lâu dài.
Cho dù người bệnh có thể được chạy chữa rất dày công và tổn kém, nhưng bản năng thèm thuốc lại có thể trỗi dậy ngay lập tức khi nhìn thấy thuốc vì thông tin đã mã hóa trong não chưa hề được xóa bỏ [ 16] Bảng phân loại quốc tế bệnh tật lần thứ 10 (ICD 10) năm 1992 cùa Tồ chức y tế thế giới[ 18] cho thấy: Đặc điểm cùa phụ thuộc opioid (các chất gây nghiện dạng thuốc phiện) gồm một loạt các biểu hiện hành vi, nhận thức, thể chất phát triển sau khi dùng chất gây nghiện nhiều lần. bao gồm 6 nhóm triệu chứng: ham muốn mãnh liệt dùng thuốc; khó khăn kiểm soát việc dừng thuốc; dùng thuốc kéo dài cho dù có nhũng tác hại; ưu tiên dùng thuốc hon là các hoạt động khác; đòi hòi tăng liều; xuất hiện hội chúng cai nếu ngưng thuốc. Hậu quả của ma túy và nghiện ma túy Với tính chất nghiêm trọng của hậu quả do nghiện ma túy gây ra, Hội nghị phòng, chống ma túy do Liên hợp quốc tổ chức tháng 4 năm 1994 đã khẳng định: Hiểm họa ma túy đang lan rộng ra nhiêu nước trên thế giới, đang đầu độc nhân loại. Kỳ họp thứ 8, khóa X Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chù nghĩa Việt Nam từ ngày 14 tháng 11 đến ngày 9 tháng 12 năm 2000 đã ban hành Luật Phòng, chống ma túy trong đó nêu rõ: “Tệ nạn ma túy là hiểm họa lớn cho toàn xã hội, gây tác hại cho sức khỏe, làm suy thoái nòi giống, phẩm giá con người, phá hoại hạnh phúc gia đình, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến trật tự, an toàn xã hội và an ninh quốc gia.
Tình hình nhiễm HIV trên đối tượng tiêm chích ma tuý Tình hình dịch HIV/AIDS do sử dụng ma tuý đường tiêm chích gây ra có những đặc điểm khác với những dịch chủ yếu do lây truyền qua đường tình dục. Hiệu quả của lây truyền HIV theo đường tiêm chích thường cao hom 6 lần hiệu quả của lây truyền theo đường quan hệ tình dục khác giới[50]. Có bằng chứng chỉ ra ràng đối tượng sử dụng ma tuý thường xuyên thường tiêm chích nhiền lần hom là quan hệ tình dục: trung bình một người sử dụng heroin chích 1-3 lần một ngày, và chích cocain thường có tần suất cao hom tần suất tiêm chích heroin[50]. khi so sánh với lây truyền qua đường quan hệ tình dục khác giới, sự lây truyền HIV qua đường tiêm chích ma túy thường có xu hướng nhanh hom, do hiệu quả lây truyền mạnh hom và tần suất phơi nhiễm với nguy cơ lây bệnh nhiều hom.
Điều này giải thích sự lan rộng nhanh chóng HIV trong cộng đồng chích ma tuý, và chỉ ra tầm quan trọng của việc dự phòng cho đối tượng tiêm chích ma tuý. Yếu tố nguy cơ chính của nhiễm trùng các virus lây qua đường máu là dùng chung trực tiếp bơm kim tiêm bởi vì qua kim tiêm và xilanh HIV có thể trực tiếp vào trong máu[53]. Có nghiên cứu đã chứng minh việc mắc cả hai virus viêm gan c, viêm gan B trên đối tượng tiêm chích ma tuý có mối liên quan độc lập với mắc HIV[52]. Bên cạnh lây truyền qua sử dụng chung bơm kim tiêm - là cơ chế có nguy cơ cao nhất đối với việc lây truyền các virus truyền bệnh qua đường máu, hình thức lây truyền gián tiếp bao gồm tiếp xúc với máu giữa các đối tượng tiêm chích ma tuý cũng được coi là hình thức lây truyền có hiệu quả.
Một số nghiên cứu gần đây đã xác định dùng chung gián tiếp bơm kim tiêm làm tăng hiệu quả lây truyền qua đường máu. Những hình thức này bao gồm: Phơi nhiễm với các dụng cụ tiêm chích khác đã bị nhiễm virus như nước, đồ lọc, bông, và thìa; các hành vi như sử dụng bơm kim tiêm để chia thuốc; do người khác chích thuốc hộ[57], [58]. Những hành vi tiêm chích có nguy cơ như trên không chỉ đơn giản là một hỉnh thức hay kết quả của các thói quen xấu trên đối tượng tiêm chích ma tuý. Thực tế, càng 12 ngày càng có nhiều nghiên cứu chỉ ra các yếu tố xã hội, kinh tế, và các yếu tố môi trường khác làm tăng khả năng xuất hiện các hành vi nguy cơ[58].