Chương 1: Một số lý luận cơ bản về du lịch cộng đồng và du lịch bền vững Chương 2: Thực trạng hoạt động du lịch cộng đồng tại làng gốm Chu Đậu 4 theo hướng phát triển bền vững Chương 3: Một số giải pháp nhằm phát triển hoạt động du lịch cộng đồng tại làng gốm Chu Đậu theo hướng phát triển bền vững CHƢƠNG 1 MỘT SỐ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ DU LỊCH CỘNG ĐỒNG VÀ DU LỊCH BỀN VỮNG 1. Tổng quan về du lịch cộng đồng 1. Khái niệm * Cộng đồng Khái niệm về cộng đồng là một trong những khái niệm cơ bản của khoa học xã hội và nhân văn với nhiều định nghĩa khác nhau. Cộng đồng là nền tảng phát triển của mọi xã hội.
Khái niệm cộng đồng có thể đƣợc hiểu ở nhiều mức độ với quy mô khác nhau từ làng, bản đến bộ tộc, dân tộc, quốc gia. Cộng đồng thƣờng đƣợc hiểu là những nhóm dân cƣ sinh sống trên cùng một lãnh thổ qua nhiều thế hệ, cùng có những đặc điểm chung về sinh hoạt và văn hoá truyền thống, cùng sử dụng chung các nguồn tài nguyên, môi trƣờng. Cộng đồng thƣờng xem các nguồn tài nguyên thiên nhiên nhƣ đất đai, nguồn nƣớc…là nơi mà họ có thể dựa vào để sinh sống. Cộng đồng sử dụng các nguồn tài nguyên nơi mình sinh sống cùng với việc phát triển các tập quán quản lý riêng.
Họ khai thác tài nguyên theo nhiều phƣơng thức và chia sẻ lợi ích từ việc khai thác cho những thành viên khác trong cộng đồng của mình. Việc chia sẻ nguồn lợi luôn đi liền với chia sẻ trách nhiệm bảo tồn đƣợc xem là triết lý sống của cộng đồng đƣợc truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác. Khái niệm cộng đồng bao gồm các thực thể xã hội có cơ cấu tổ chức chặt chẽ cho đến các tổ chức ít có cấu trúc chặt chẽ, là một nhóm xã hội có lúc khá phân tán, đƣợc liên kết bằng lợi ích chung trong một không gian tạm thời, dài hay ngắn nhƣ phong trào quần chúng, công chúng khán giả, đám đông…Đây là một định nghĩa rất hay đƣợc sử dụng trong khoa học xã hội, gắn với các thực thể xã hội nhất định. 5 Ngoài ra còn có một định nghĩa khác nhìn nhận cộng đồng nhƣ một đặc thù chỉ có ở nền văn minh con ngƣời, ở đó, con ngƣời hợp tác với nhau vì những lợi ích chung, thƣờng đƣợc gọi là tính cộng đồng.
Tóm lại, có hai cách hiểu về cộng đồng: một là cộng đồng tính và hai là cộng đồng thể. Hai cách hiểu về cộng đồng này khác nhau nhƣng không đối lập nhau. Cộng đồng tính là thuộc tính hay là quan hệ xã hội có những đặc trƣng mà các nhà xã hội học đã cố gắng xác định và cụ thể hoá, chẳng hạn nhƣ tình cảm cộng đồng, tinh thần cộng đồng, ý thức cộng đồng…Cộng đồng thể tức là những nhóm ngƣời, những nhóm xã hội có tính cộng đồng với rất nhiều thể có quy mô khác nhau, đó là các thể nhỏ, thể vừa, thể lớn và thể cực lớn, kể từ gia đình, quốc gia đến nhân loại. Mác- Lênin cũng đã có quan điểm, cộng đồng là mối liên hệ qua lại giữa các cá nhân, đƣợc quyết định bởi sự cộng hƣởng lợi ích của các thành viên có sự tƣơng đồng về điều kiện tồn tại và phát triển, gồm có: hệ tƣ tƣởng, tín ngƣỡng, hệ giá trị và chuẩn mực, nền sản xuất.
Trong quá trình triển khai các hoạt động liên quan đến phát triển cộng đồng, các nhà nghiên cứu đã tổng hợp ba yếu tố hình thành nên một khái niệm tƣơng đối đầy đủ về cộng đồng bao gồm: yếu tố địa vực, yếu tố kinh tế (yếu tố nghề nghiệp) và yếu tố văn hoá. - Yếu tố địa lý: Đây là yếu tố thứ nhất để khu biệt một cộng đồng. Ý thức cƣơng vực lãnh thổ là một trong những ý thức sâu sắc và lâu bền của con ngƣời trong lịch sử, là hạt nhân tạo nên tâm thức chung của cộng đồng. Nhắc đến cộng đồng là nhắc đến một tập thể ngƣời định cƣ trên một vùng đất đai nào đó hay nhóm ngƣời sống thƣờng xuyên trên một khu vực nhất định, có ý thức mình thuộc về cả đoàn thể, địa phƣơng và hoạt động cùng nhau trong đời sống.
Trên cơ sở này, ta có thể chia theo đặc điểm địa hình thành các nhóm cộng đồng vùng núi, cộng đồng trung du, cộng đồng vùng đồng bằng, cộng đồng ven biển, cộng đồng hải đảo hoặc chia theo vùng miền đất nƣớc nhƣ: cộng đồng miền bắc, cộng đồng miền trung và cộng đồng miền nam. - Yếu tố nghề nghiệp: Trong mối quan hệ tạo nên sự cố kết cộng đồng, nghề nghiệp có một vai trò đặc biệt quan trọng. Các hoạt động kinh tế tạo ra cho 6 cộng đồng một sự gắn kết và bảo đảm về vật chất để họ cùng nhau tồn tại. Từ đó, xã hội dần dần hình thành nhóm cộng đồng gọi là làng nghề.
Làng nghề có thể có một vài nghề chính, có nơi chỉ có thuần một nghề; trong đó, cộng đồng dân cƣ tƣơng đồng nhau về địa vị kinh tế, thị trƣờng nguyên vật liệu, thị trƣờng tiêu thụ, cách thức làm ăn…Có nhiều nơi họ còn thờ chung “ông tổ nghề” tạo nên sự gắn kết về mặt tinh thần bên cạnh yếu tố về kinh tế, vật chất. Đây là cơ sở hình thành làng nghề thủ công (ở vùng nông thôn) và các phƣờng hội (trong các đô thị cổ). - Yếu tố văn hoá: Đây là yếu tố mang tính tổng hợp để nhận biết các cộng đồng, trong đó chú ý đặc biệt đến ba khía cạnh cơ bản về văn hóa đó là: tộc ngƣời, hệ giá trị và chuẩn mực. + Tộc ngƣời: Gồm có nhóm tộc ngƣời chủ thể quốc gia và các nhóm tộc ngƣời thiểu số.
Trong vai trò ở bình diện quốc gia, hệ tƣ tƣởng, ý thức hệ, các giá trị và chuẩn mực hay các yếu tố văn hoá khác của tộc ngƣời chủ thể đƣợc khuôn mẫu hoá trong toàn quốc. Tuy nhiên, đƣợc quy định bởi các điều kiện sinh thái, kinh tế và xã hội tại khu vực cƣ trú, văn hoá mỗi tộc ngƣời lại khác nhau, hình thành nên các “đặc trƣng văn hoá” có vai trò cố kết cộng đồng nhƣ: các biểu tƣợng, các phong tục tập quán, các nghi lễ, ngôn ngữ. + Tôn giáo - tín ngƣỡng: Để cộng đồng có sự cố kết một cách bền vững thì còn phải dựa trên cơ sở niềm tin. Cùng chung một niềm tin tín ngƣỡng tôn giáo là cùng chia sẻ những ƣớc nguyện về mặt tinh thần và củng cố đạo lý chung của cộng đồng.
+ Hệ giá trị và chuẩn mực: Mỗi cộng đồng xác định cho mình một hệ thống giá trị và chuẩn mực riêng thông qua các định chế xã hội quy định nhận thức và hành vi của các thành viên trong cộng đồng, đảm bảo sự thống nhất trong xã hội. Cộng đồng trong phát triển du lịch cộng đồng là nhóm ngƣời sinh sống, làm ăn bên trong hoặc liền kề các điểm tài nguyên du lịch, tham gia vào quá trình hoạt động du lịch tại địa phƣơng, có trách nhiệm nâng cao chất lƣợng tài 7 nguyên và môi trƣờng du lịch cũng nhƣ giảm thiểu những tác động tiêu cực từ việc khai thác tài nguyên và hoạt động của khách du lịch. * Du lịch cộng đồng Thuật ngữ “du lịch cộng đồng” xuất phát từ hình thức du lịch làng bản, khách du lịch thƣờng gọi là chuyến du lịch có sự hỗ trợ của ngƣời bản xứ vào những năm 1970. Khái niệm này đƣợc đƣa ra đầu tiên do khách du lịch khi đi tham quan các làng bản, tìm hiểu phong tục tập quán, cuộc sống hoang dã, lễ hội, khám phá hệ sinh thái, núi non tại những vùng mang tính tự nhiên hoang dã, khi đó họ cần sự hỗ trợ giúp đỡ của ngƣời dân bản địa nhƣ dẫn đƣờng, cung cấp đồ ăn thức uống…Đây chính là tiền đề cho phát triển du lịch cộng đồng.
Nhìn chung, các nhà nghiên cứu du lịch đều xác định các khái niệm, quan niệm về mục tiêu, nguyên tắc, tiêu chí và các điều kiện để phát triển du lịch cộng đồng dựa trên những tƣ tƣởng gốc rễ căn bản và nhất quán sau đây: - Du lịch cộng đồng là loại hình du lịch đƣợc tạo bởi khách du lịch đến tham quan các khu vực có nhiều tài nguyên hấp dẫn phục vụ khách du lịch. - Địa điểm tổ chức phát triển du lịch cộng đồng là những khu vực, điểm có tài nguyên thiên nhiên và nhân văn phong phú, hấp dẫn khách du lịch, có độ nhạy cảm về đa dạng sinh học, chính trị văn hoá và xã hội, dễ bị tác động bởi cả khách du lịch và dân cƣ bản địa. - Vấn đề cần quan tâm nhất trong du lịch cộng đồng đó là mang lại lợi ích cho cộng đồng trong vùng có nhiều tài nguyên thông qua việc khuyến khích họ tham gia vào hoạt động cung cấp các sản phẩm dịch vụ cho khách du lịch, tạo công ăn việc làm, nâng cao điều kiện sống, đồng thời cho họ nhận thấy vai trò quyết định của họ đối với sự phát triển bền vững tài nguyên tại khu vực đó. Nhƣ vậy, du lịch cộng đồng nhấn mạnh cả yếu tố tự nhiên, xã hội và con ngƣời.
Nội dung chính của du lịch cộng đồng đƣợc các nhà nghiên cứu thống nhất bao gồm các yếu tố cơ bản sau: mức độ tham gia của cộng đồng địa phƣơng, lợi ích mà cộng đồng nhận đƣợc, bảo vệ và giữ gìn nguồn tài nguyên và môi trƣờng. Điều này có nghĩa là hoạt động kinh doanh du lịch dựa vào cộng đồng khuyến khích cộng đồng địa phƣơng tham gia, làm chủ và quản lý, đồng 8 thời chính họ là ngƣời quan tâm đến sự bảo tồn, bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên và môi trƣờng nơi gắn liền với sự tồn tại cũng nhƣ lợi ích cá nhân họ và của cộng đồng. Tuỳ theo các góc độ quản lý và nghiên cứu mà mỗi khái niệm có cái nhìn thiên về yếu tố này hơn hay yếu tố kia hơn. Hai nhà nghiên cứu Nicole Hausle và Wolffgang Strasdas đƣa ra khái niệm nhấn mạnh trƣớc hết sự tham gia của cộng đồng: Du lịch cộng đồng là một hình thái du lịch trong đó có sự tham gia đáng kể của ngƣời dân địa phƣơng trong việc quản lý và phát triển du lịch.
Lợi ích kinh tế từ du lịch sẽ góp phần vào nền kinh tế chung của địa phƣơng. Tham gia vào hoạt động du lịch sẽ khiến cộng đồng tăng thêm lòng tự hào về các giá trị văn hoá truyền thống cũng nhƣ các nguồn tài nguyên tự nhiên mà chính họ là chủ nhân đích thực.